Το Ψαλτήριο είναι το βιβλίο προσευχής της Εκκλησίας. Για την ανάγνωση στον ναό διαιρείται σε είκοσι μέρη, που ονομάζονται καθίσματα. Η λέξη προέρχεται από το ρήμα «καθίζω», επειδή κατά την ανάγνωση των ψαλμών οι πιστοί μπορούσαν να κάθονται. Κάθε κάθισμα διαιρείται με τη σειρά του σε τρία μέρη, που ονομάζονται στάσεις, και μετά από κάθε στάση λέγεται «Δόξα… Καὶ νῦν…» και «Ἀλληλούϊα». Το πρώτο κάθισμα περιέχει τους πρώτους οκτώ ψαλμούς. Καθένας από αυτούς έχει στη σειρά μας ένα δικό του άρθρο, με την ερμηνεία των Αγίων Πατέρων. Εδώ τους βλέπουμε μαζί, όπως τους διαβάζει η Εκκλησία: τον έναν μετά τον άλλον, σαν μία προσευχή.
Πότε διαβάζεται το πρώτο κάθισμα
Το πρώτο κάθισμα ανοίγει την εβδομαδιαία ανάγνωση του Ψαλτηρίου. Διαβάζεται κατά κανόνα στον Εσπερινό του Σαββάτου, την ακολουθία με την οποία αρχίζει η ημέρα της Κυριακής, και τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή επίσης στον Όρθρο της Τετάρτης. Στις αγρυπνίες των εορτών το τυπικό, δηλαδή η τάξη των ακολουθιών, ορίζει συνήθως μόνο την πρώτη στάση του, από την οποία στις ενορίες ψάλλονται λίγοι επιλεγμένοι στίχοι. Οι πιστοί το γνωρίζουν από τις πρώτες του λέξεις: «Μακάριος ἀνήρ». Ανάμεσα στους επιλεγμένους στίχους υπάρχουν και στίχοι από τον δεύτερο και τον τρίτο ψαλμό, έτσι ώστε ακόμη και όποιος δεν διάβασε ποτέ το Ψαλτήριο έχει ακούσει, χωρίς να το ξέρει, την αρχή του.
Στις ενορίες το κάθισμα συνήθως συντομεύεται, και έτσι οι οκτώ ψαλμοί ακούγονται ολόκληροι κυρίως στα μοναστήρια. Όποιος όμως τους διαβάζει στο σπίτι το βράδυ του Σαββάτου, προσεύχεται μαζί με όλη την Εκκλησία, που εκείνη την ώρα ανοίγει το Ψαλτήριο.
Η πρώτη στάση: Ψαλμοί 1, 2 και 3
Ο πρώτος ψαλμός είναι η πύλη του Ψαλτηρίου. Αρχίζει με τη λέξη «Μακάριος» και δείχνει από την αρχή πού οδηγεί ο δρόμος εκείνου που προσεύχεται με τους ψαλμούς. Ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης βλέπει σε αυτόν τρεις βαθμίδες της πνευματικής ζωής: την απομάκρυνση από το κακό, τη μελέτη του νόμου του Θεού «ἡμέρας καὶ νυκτός» και την ομοίωση με τον Θεό, την οποία ο ψαλμός δείχνει με «τὸ ξύλον τὸ πεφυτευμένον παρὰ τὰς διεξόδους τῶν ὑδάτων», που το φύλλο του δεν πέφτει.
Ο δεύτερος ψαλμός μιλά για τα έθνη και τους βασιλείς της γης που ξεσηκώνονται «κατὰ τοῦ κυρίου καὶ κατὰ τοῦ χριστοῦ αὐτοῦ». Χριστός σημαίνει Χρισμένος, στα εβραϊκά Μεσσίας, και γι᾽ αυτό η Εκκλησία διάβαζε πάντοτε αυτόν τον ψαλμό ως προφητεία για τον Κύριο. Έτσι τον διάβασαν και οι ίδιοι οι Απόστολοι, στην προσευχή που ανέπεμψαν όταν τους απείλησαν επειδή κήρυτταν το όνομα του Ιησού[1]. Ο πρώτος ψαλμός αρχίζει με το «Μακάριος ἀνήρ», και ο δεύτερος τελειώνει με το «μακάριοι πάντες οἱ πεποιθότες ἐπ᾽ αὐτῷ». Ο μακάριος Θεοδώρητος Κύρου δείχνει ότι ο πρώτος ψαλμός τελειώνει με τον αφανισμό της οδού των ασεβών, και ο δεύτερος αρχίζει ακριβώς με εκείνους που ξεσηκώθηκαν κατά του Σωτήρα. Έτσι οι δύο ψαλμοί στέκονται μαζί, ανάμεσα σε δύο μακαρισμούς.
Ο τρίτος ψαλμός είναι ο πρώτος ψαλμός που η επιγραφή του συνδέεται με τη ζωή του Δαβίδ. Τον είπε όταν έφευγε από την Ιερουσαλήμ μπροστά στον γιο του, τον Αβεσσαλώμ, που είχε επαναστατήσει για να του πάρει τη βασιλεία. Στριμωγμένος από παντού, ο Δαβίδ κοιμάται μέσα στον κίνδυνο και σηκώνεται με την ελπίδα στον Θεό: «ἐγὼ ἐκοιμήθην καὶ ὕπνωσα· ἐξηγέρθην, ὅτι κύριος ἀντιλήμψεταί μου». Με αυτόν τον ψαλμό η Εκκλησία ανοίγει τον Εξάψαλμο του Όρθρου, τους έξι επιλεγμένους ψαλμούς που διαβάζονται μέσα σε σιωπή στην αρχή της πρωινής ακολουθίας.
Η δεύτερη στάση: Ψαλμοί 4, 5 και 6
Η δεύτερη στάση περιέχει τρεις προσευχές ενός ανθρώπου που ζει κάτω από το βλέμμα του Θεού από το πρωί ως το βράδυ και μέσα στη νύχτα. Έτσι τις χρησιμοποιεί και η ίδια η Εκκλησία στις ακολουθίες της.
Ο τέταρτος ψαλμός είναι βραδινή προσευχή. Όποιος πέρασε από θλίψη μπορεί να πει: «ἐν θλίψει ἐπλάτυνάς μοι», δηλαδή ο Θεός πλάτυνε την καρδιά του μέσα στη στενοχώρια. Ο ψαλμός τον διδάσκει να οργίζεται μόνο για την αμαρτία, να εξετάζει την καρδιά του το βράδυ, στο κρεβάτι του, και να ζητά το φως του προσώπου του Θεού, όχι τα μάταια αγαθά. Τελειώνει με τα λόγια «ἐν εἰρήνῃ ἐπὶ τὸ αὐτὸ κοιμηθήσομαι καὶ ὑπνώσω». Με αυτόν αρχίζει το Μέγα Απόδειπνο, η ακολουθία μετά το δείπνο στις καθημερινές της Μεγάλης Τεσσαρακοστής.
Ο πέμπτος ψαλμός είναι πρωινή προσευχή: «τὸ πρωὶ εἰσακούσῃ τῆς φωνῆς μου, τὸ πρωὶ παραστήσομαί σοι». Όποιος προσεύχεται μπαίνει με φόβο στον οίκο του Θεού, όχι για τα έργα του, αλλά «ἐν τῷ πλήθει τοῦ ἐλέους» Του, και Του ζητά να ευθύνει τον δρόμο του ανάμεσα σε όσους του στήνουν παγίδες. Με αυτόν τον ψαλμό η Εκκλησία αρχίζει την Α΄ Ώρα, τη σύντομη ακολουθία μετά τον Όρθρο, και τα λόγια του ακούγονται επίσης όταν ο ιερέας και ο διάκονος μπαίνουν στο ιερό πριν από τη Θεία Λειτουργία.
Ο έκτος ψαλμός είναι η προσευχή της μετάνοιας. Ο άνθρωπος δεν ζητά να μην ελεγχθεί, αλλά να διορθωθεί με πραότητα, όπως από πατέρα και γιατρό: «Κύριε, μὴ τῷ θυμῷ σου ἐλέγξῃς με». Κλαίει τη νύχτα, «λούσω καθ᾽ ἑκάστην νύκτα τὴν κλίνην μου», και στο τέλος αισθάνεται ότι ο Θεός άκουσε τη φωνή του κλαυθμού του. Στο Μέγα Απόδειπνο ακολουθεί αμέσως μετά τον τέταρτο ψαλμό: αφού ο άνθρωπος εξέτασε την καρδιά του στο κρεβάτι του, ο έκτος ψαλμός του βάζει στο στόμα τον θρήνο για τις αμαρτίες, στο ίδιο κρεβάτι.
Η τρίτη στάση: Ψαλμοί 7 και 8
Ο έβδομος ψαλμός μας γυρίζει στην ανταρσία του Αβεσσαλώμ, όπως και ο τρίτος. Ένας πιστός φίλος του Δαβίδ, ο Χουσί, έπεισε τον Αβεσσαλώμ να μην καταδιώξει αμέσως τον Δαβίδ, αλλά να συγκεντρώσει πρώτα όλο τον στρατό, και έτσι ο Δαβίδ κέρδισε χρόνο για να σωθεί. Κι όμως ο Δαβίδ δεν στηρίζει την ελπίδα του στον φίλο, αλλά στον Θεό: «Κύριε ὁ θεός μου, ἐπὶ σοὶ ἤλπισα». Ομολογεί ότι δεν ανταπέδωσε κακό σε όσους του έκαναν κακό και αφήνει την κρίση στον Θεό. Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος λέει ότι εδώ βρίσκεται το μεγαλύτερο στην αρχή του ψαλμού: καλό είναι να μην αδικείς, αλλά πολύ καλύτερο να μην εκδικείσαι την αδικία που έπαθες. Στον δεύτερο ήχο, στον Όρθρο της Κυριακής, το προκείμενο, δηλαδή ο στίχος από τους ψαλμούς που ψάλλεται πριν από το Ευαγγέλιο, είναι παρμένο από αυτόν τον ψαλμό: «Ἐξεγέρθητι, Κύριε ὁ Θεός μου, ἐν προστάγματι ᾧ ἐνετείλω, καὶ συναγωγὴ λαῶν κυκλώσει σε».
Ο όγδοος ψαλμός κλείνει το κάθισμα με θαυμασμό: «Κύριε ὁ κύριος ἡμῶν, ὡς θαυμαστὸν τὸ ὄνομά σου ἐν πάσῃ τῇ γῇ». Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος δείχνει τη σύνδεσή του με τον προηγούμενο ψαλμό. Ο έβδομος ψαλμός τελείωνε με μια υπόσχεση, «ψαλῶ τῷ ὀνόματι κυρίου τοῦ ὑψίστου», και στον όγδοο ο Δαβίδ εκπληρώνει την υπόσχεσή του. Εκεί μιλούσε ένας άνθρωπος, «Κύριε ὁ θεός μου»· εδώ μιλούν πολλοί, «Κύριε ὁ κύριος ἡμῶν». Ο ψαλμός κοιτάζει τους ουρανούς, έργα των δακτύλων του Θεού, ρωτά «τί ἐστιν ἄνθρωπος, ὅτι μιμνῄσκῃ αὐτοῦ;» και θαυμάζει την τιμή που έδωσε ο Θεός στον άνθρωπο. Ο ίδιος ο Χριστός είπε έναν στίχο του, όταν τα παιδιά Τον υμνούσαν μέσα στον ναό την ημέρα της εισόδου Του στα Ιεροσόλυμα: «ἐκ στόματος νηπίων καὶ θηλαζόντων κατηρτίσω αἶνον»[2]. Γι᾽ αυτό ο στίχος αυτός είναι το προκείμενο του Όρθρου της Κυριακής των Βαΐων. Ο πρώτος στίχος του ψαλμού είναι το προκείμενο της Έκτης Ώρας της Μεγάλης Παρασκευής, της ώρας κατά την οποία σταυρώθηκε ο Κύριος. Ο απόστολος Παύλος δείχνει ότι τα λόγια για τον άνθρωπο, που έγινε λίγο κατώτερος από τους αγγέλους και στεφανώθηκε με δόξα, βρίσκουν την τέλεια εκπλήρωσή τους στον Χριστό[3].
Το κάθισμα λοιπόν αρχίζει με τον μακαρισμό του ανθρώπου που βαδίζει τον δρόμο του Θεού και τελειώνει με τη δόξα της ανθρώπινης φύσεως, την οποία προσέλαβε ο Χριστός. Ανάμεσα βρίσκονται οι προσευχές ενός καταδιωγμένου ανθρώπου, που κοιμάται και ξυπνά με τον Θεό, κλαίει για τις αμαρτίες του και δεν εκδικείται τους εχθρούς του.
Τα τροπάρια και η ευχή μετά το κάθισμα στη σλαβική παράδοση
Το σλαβικό και το ρουμανικό Ψαλτήριο έχουν μετά τον όγδοο ψαλμό μια σύντομη τάξη για την κατ᾽ ιδίαν ανάγνωση του Ψαλτηρίου, στο σπίτι ή στο κελί. Δεν προστίθεται στο κάθισμα που διαβάζεται στον Εσπερινό, όπου η ακολουθία συνεχίζει με τη μικρή συναπτή και το «Κύριε ἐκέκραξα». Λέγονται τα συνηθισμένα αρχικά: «Ἅγιος ὁ Θεός», «Παναγία Τριάς» και «Πάτερ ἡμῶν». Έπειτα διαβάζονται τρία τροπάρια σε ήχο α΄ και ένα θεοτοκίο. Μετά από αυτά λέγεται σαράντα φορές το «Κύριε, ἐλέησον» και μια ευχή. Παραθέτουμε τα κείμενα σε δική μας απόδοση από τη σλαβονική.
Τα τροπάρια είναι κατανυκτικά, δηλαδή εκφράζουν τη συντριβή της καρδιάς για τις αμαρτίες. Αφού διάβασε οκτώ ψαλμούς, εκείνος που προσεύχεται γυρίζει στον εαυτό του και βλέπει τον εαυτό του αμαρτωλό. Το πρώτο τροπάριο ενώνει την εξομολόγηση του πεντηκοστού ψαλμού, «ἰδοὺ γὰρ ἐν ἀνομίαις συνελήμφθην»[4], με την ταπείνωση του τελώνη της παραβολής του Κυρίου, που στεκόταν από μακριά και δεν ήθελε ούτε τα μάτια του να σηκώσει στον ουρανό[5].
Συλληφθείς μέσα σε ανομίες, εγώ ο άσωτος δεν τολμώ να ατενίσω το ύψος του ουρανού· αλλά, θαρρεύοντας στη φιλανθρωπία Σου, κράζω: Θεέ μου, καθάρισέ με τον αμαρτωλό και σώσε με.
Το δεύτερο τροπάριο ξεκινά από τον λόγο του αποστόλου Πέτρου, «εἰ ὁ δίκαιος μόλις σῴζεται»[6], και από την παραβολή των εργατών του αμπελώνα. Στην παραβολή, όσοι ήρθαν την ενδέκατη ώρα, λίγο πριν από το τέλος της ημέρας, πήραν τον ίδιο μισθό με εκείνους που είχαν σηκώσει «τὸ βάρος τῆς ἡμέρας καὶ τὸν καύσωνα»[7].
Αν ο δίκαιος μόλις σώζεται, εγώ ο αμαρτωλός πού θα φανώ; Το βάρος και τον καύσωνα της ημέρας δεν σήκωσα· αλλά με τους εργάτες της ενδέκατης ώρας συναρίθμησέ με, Θεέ μου, και σώσε με.
Το τρίτο τροπάριο, στο «Δόξα…», είναι η προσευχή του άσωτου υιού της παραβολής του Κυρίου, που σκόρπισε την περιουσία του ζώντας άσωτα και γύρισε στον πατέρα του λέγοντας: «πάτερ, ἥμαρτον εἰς τὸν οὐρανὸν καὶ ἐνώπιόν σου»[8].
Τις πατρικές αγκάλες βιάσου να μου ανοίξεις, γιατί άσωτα ξόδεψα τη ζωή μου· κοιτάζοντας τον ανεξάντλητο πλούτο των οικτιρμών Σου, Σωτήρα μου, μην περιφρονήσεις τώρα τη φτωχή καρδιά μου. Γιατί σε Σένα, Κύριε, κράζω με κατάνυξη: ήμαρτον στον ουρανό και ενώπιόν Σου.
Στο «Καὶ νῦν…» ακολουθεί το θεοτοκίο, που ονομάζει τη Θεοτόκο «ελπίδα των χριστιανών» και την παρακαλεί να πρεσβεύει αδιάκοπα, μαζί με τις ουράνιες δυνάμεις, για να μας δοθεί άφεση των αμαρτιών και διόρθωση της ζωής.
Η ευχή μετά το κάθισμα απευθύνεται στον Θεό Πατέρα. Τον ευχαριστεί επειδή δεν περιφρόνησε την ανθρώπινη φύση, «που την κρατούσε το σκοτάδι της αμαρτίας», αλλά φώτισε τον κόσμο πρώτα με τον νόμο και τους προφήτες, και έπειτα με τον Μονογενή Υιό Του. Έπειτα ζητά:
…και χάρισέ μας, Θεέ μας, με άγρυπνη και νηφάλια καρδιά να διαβούμε όλη τη νύχτα της παρούσας ζωής, περιμένοντας τον ερχομό του Υιού Σου και Θεού μας, του Κριτή όλων, ώστε να βρεθούμε όχι ξαπλωμένοι και κοιμισμένοι, αλλά άγρυπνοι και σηκωμένοι στην εργασία των εντολών Σου, και να μπούμε μαζί στη χαρά Του…
Η ζωή αυτή ονομάζεται εδώ νύχτα, που τη διαβαίνουμε περιμένοντας τον ερχομό του Κυρίου. Η ευχή ζητά να μας βρει άγρυπνους, όπως λέει ο Κύριος: «μακάριοι οἱ δοῦλοι ἐκεῖνοι, οὓς ἐλθὼν ὁ κύριος εὑρήσει γρηγοροῦντας»[9]. Και το «να μπούμε στη χαρά Του» θυμίζει τον λόγο του κυρίου της παραβολής των ταλάντων προς τον πιστό δούλο: «εἴσελθε εἰς τὴν χαρὰν τοῦ κυρίου σου»[10]. Όταν η ευχή διαβάζεται το βράδυ, τα λόγια για τη νύχτα και την αγρυπνία μάς διδάσκουν να βλέπουμε και την ανάπαυση του σώματος στο φως της αναμονής του Κυρίου.
Τα τροπάρια αυτά και τα ελληνικά Ψαλτήρια
Στις εκδόσεις του ελληνικού Ψαλτηρίου που συμβουλευτήκαμε, τα τροπάρια και η ευχή αυτή δεν υπάρχουν. Μετά από κάθε στάση λέγεται «Δόξα… Καὶ νῦν…», «Ἀλληλούϊα» και «Κύριε, ἐλέησον», και το κάθισμα τελειώνει χωρίς τροπάρια και χωρίς ευχή.
Η τάξη αυτή έχει όμως ελληνικές ρίζες. Η Ρωσίδα ερευνήτρια Tatiana Afanasyeva δείχνει ότι βυζαντινά Ψαλτήρια με τροπάρια και ευχές μετά τα καθίσματα εμφανίζονται σε ελληνικά χειρόγραφα όχι νωρίτερα από το δεύτερο μισό του 11ου αιώνα, όμως οι ευχές σε αυτά δεν ήταν ίδιες σε όλα τα βιβλία. Οι Σλάβοι παρέλαβαν αυτή την τάξη τον 13ο αιώνα, στα μοναστήρια του Αγίου Όρους, όπου ζούσαν κοντά στους Έλληνες, και το σλαβικό Ψαλτήριο τη διατήρησε ως σήμερα, όπως και το ρουμανικό. Όποιος λοιπόν προσεύχεται από το ελληνικό Ψαλτήριο και όποιος προσεύχεται από το σλαβικό ή το ρουμανικό διαβάζει τους ίδιους ψαλμούς με την ίδια διαίρεση· στη σλαβική και τη ρουμανική παράδοση όμως αυτοί κλείνουν με μια ευχή μετάνοιας και αγρυπνίας.
Πώς προσευχόμαστε με το πρώτο κάθισμα
Όποιος θέλει να αρχίσει την ανάγνωση του Ψαλτηρίου μπορεί να αρχίσει από εδώ, το βράδυ του Σαββάτου, μαζί με την Εκκλησία. Δεν χρειάζεται να διαβάσει και τους οκτώ ψαλμούς μονομιάς. Μπορεί να διαβάσει μία στάση, με το «Δόξα… Καὶ νῦν…» στο τέλος, και να κρατήσει από αυτήν έναν μόνο στίχο για να τον έχει στον νου του, όπως έκαναν οι Πατέρες της ερήμου.
Το πρώτο κάθισμα διδάσκει τον άνθρωπο να προσεύχεται σε όλες τις ώρες της ημέρας. Το πρωί μπορεί να σηκωθεί με τον τρίτο και τον πέμπτο ψαλμό. Το βράδυ μπορεί να εξετάσει τον εαυτό του με τον τέταρτο και να κλάψει για τις αμαρτίες του με τον έκτο. Όταν αδικείται, μπορεί να πει με τον έβδομο «ἐπὶ σοὶ ἤλπισα», χωρίς να εκδικηθεί. Και όταν κοιτάζει τον ουρανό, μπορεί να ρωτήσει με τον όγδοο: «τί ἐστιν ἄνθρωπος, ὅτι μιμνῄσκῃ αὐτοῦ;».
Όποιος χρησιμοποιεί και τα τροπάρια της σλαβικής παράδοσης, μετά τους οκτώ ψαλμούς προτρέπεται από αυτά στην ταπείνωση. Και μπορεί να ζητήσει, με την ευχή στο τέλος του καθίσματος, να διαβεί τη νύχτα αυτής της ζωής με άγρυπνη καρδιά, για να μπει στη χαρά του Κυρίου του.
Πηγές
- Septuaginta, έκδ. Alfred Rahlfs, δεύτερη αναθεωρημένη έκδοση Robert Hanhart, Στουτγάρδη, Deutsche Bibelgesellschaft, 2006. Τα χωρία της Καινής Διαθήκης κατά το βυζαντινό κείμενο.
- Άγιος Γρηγόριος Νύσσης, Εἰς τὰς ἐπιγραφὰς τῶν Ψαλμῶν, μέρος Α΄, κεφ. 1· ρουμανική μετάφραση στο Scrieri II, PSB 30, Βουκουρέστι, 1998.
- Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, Ομιλίες εις τους Ψαλμούς· ρουμανική μετάφραση Laura Enache, Ιάσιο, Doxologia, 2011, Ομιλία εις τον έβδομο ψαλμό, σ. 91–131· Ομιλία εις τον όγδοον ψαλμόν (PG 55), ρωσική μετάφραση, Творения святого отца нашего Иоанна Златоуста, τόμ. 5, Αγία Πετρούπολη, Θεολογική Ακαδημία, 1899.
- Μακάριος Θεοδώρητος Κύρου, Ερμηνεία εις τους Ψαλμούς· ρουμανική έκδοση Florin Stuparu, Βουκουρέστι, Sophia, 2018 (κατά τη μετάφραση που τυπώθηκε στο Μπουζάου το 1840), Ψαλμ. 2, σ. 12–17.
- Τα άρθρα της σειράς «Το Ψαλτήριο ερμηνευμένο» για τους Ψαλμούς 1–8, με τις λοιπές πατερικές πηγές που αναφέρονται σε καθένα από αυτά.
- Τα τροπάρια και η ευχή μετά το πρώτο κάθισμα: Псалтирь по кафизмам (azbyka.ru), σε σύγκριση με το ρουμανικό Ψαλτήριο (acatiste.ortodoxia.ro και psaltireaprooroculuidavid.wordpress.com)· η απόδοση στα ελληνικά είναι δική μας.
- Ελληνικά Ψαλτήρια που συμβουλευτήκαμε: Ψαλτήριον (imks.gr) και Ψαλτήριον – Κάθισμα Πρώτον (orthodox-prayer-book.org).
- Т. И. Афанасьева (Tatiana Afanasyeva), «Устав о пении Псалтири и его влияние на славянскую традицию этой богослужебной книги XIII–XIV вв.», Slověne, τόμ. 12, τεύχ. 1, 2023, σ. 7–41 (για τα Ψαλτήρια με τροπάρια και ευχές, σ. 18).
