Ο έκτος ψαλμός είναι η προσευχή ενός ανθρώπου που γνώρισε την αμαρτία του και ζητά από τον Θεό να τον θεραπεύσει. Δεν ζητά να γλιτώσει από κάθε παιδαγωγία, αλλά να διορθωθεί με πραότητα, όπως διορθώνει ένας πατέρας και ένας γιατρός. Τη νύχτα κλαίει στο κρεβάτι του, και στο τέλος αισθάνεται ότι ο Θεός άκουσε τον κλαυθμό του. Οι Άγιοι Πατέρες είδαν σε αυτόν τον ψαλμό ένα από τα καθαρότερα παραδείγματα μετανοίας μέσα στη Γραφή.
Το κείμενο του ψαλμού
Παραθέτουμε τον ψαλμό στο πρωτότυπο κείμενο των Εβδομήκοντα (έκδοση Rahlfs–Hanhart), από το οποίο ερμήνευσαν τους ψαλμούς οι Άγιοι Πατέρες. Οι στίχοι αριθμούνται όπως στο εκκλησιαστικό Ψαλτήριο, όπου η επιγραφή μετρά ως πρώτος στίχος.
- Εἰς τὸ τέλος, ἐν ὕμνοις, ὑπὲρ τῆς ὀγδόης· ψαλμὸς τῷ Δαυιδ.
- Κύριε, μὴ τῷ θυμῷ σου ἐλέγξῃς με μηδὲ τῇ ὀργῇ σου παιδεύσῃς με.
- ἐλέησόν με, κύριε, ὅτι ἀσθενής εἰμι· ἴασαί με, κύριε, ὅτι ἐταράχθη τὰ ὀστᾶ μου,
- καὶ ἡ ψυχή μου ἐταράχθη σφόδρα· καὶ σύ, κύριε, ἕως πότε;
- ἐπίστρεψον, κύριε, ῥῦσαι τὴν ψυχήν μου, σῶσόν με ἕνεκεν τοῦ ἐλέους σου.
- ὅτι οὐκ ἔστιν ἐν τῷ θανάτῳ ὁ μνημονεύων σου· ἐν δὲ τῷ ᾅδῃ τίς ἐξομολογήσεταί σοι;
- ἐκοπίασα ἐν τῷ στεναγμῷ μου, λούσω καθ᾽ ἑκάστην νύκτα τὴν κλίνην μου, ἐν δάκρυσίν μου τὴν στρωμνήν μου βρέξω.
- ἐταράχθη ἀπὸ θυμοῦ ὁ ὀφθαλμός μου, ἐπαλαιώθην ἐν πᾶσιν τοῖς ἐχθροῖς μου.
- ἀπόστητε ἀπ᾽ ἐμοῦ, πάντες οἱ ἐργαζόμενοι τὴν ἀνομίαν, ὅτι εἰσήκουσεν κύριος τῆς φωνῆς τοῦ κλαυθμοῦ μου·
- εἰσήκουσεν κύριος τῆς δεήσεώς μου, κύριος τὴν προσευχήν μου προσεδέξατο.
- αἰσχυνθείησαν καὶ ταραχθείησαν σφόδρα πάντες οἱ ἐχθροί μου, ἀποστραφείησαν καὶ καταισχυνθείησαν σφόδρα διὰ τάχους.
Ο έκτος ψαλμός στις ακολουθίες της Εκκλησίας
Ο έκτος ψαλμός κλείνει τη δεύτερη στάση του πρώτου καθίσματος, μετά τους ψαλμούς 4 και 5. Κάθισμα ονομάζεται καθένα από τα είκοσι μέρη στα οποία διαιρείται το Ψαλτήριο για την ανάγνωση στον ναό, και κάθε κάθισμα έχει τρεις στάσεις.
Η Εκκλησία τον διαβάζει και στο Μέγα Απόδειπνο. Το Απόδειπνο είναι η ακολουθία μετά το δείπνο, η τελευταία προσευχή της ημέρας. Το Μέγα Απόδειπνο τελείται κυρίως τις καθημερινές της Μεγάλης Τεσσαρακοστής και αρχίζει με έξι ψαλμούς: τους ψαλμούς 4, 6, 12, 24, 30 και 90. Ο έκτος ψαλμός είναι ο δεύτερος από αυτούς. Το βράδυ, αφού ο τέταρτος ψαλμός προέτρεψε τον άνθρωπο να εξετάσει την καρδιά του «ἐπὶ ταῖς κοίταις», ο έκτος ψαλμός βάζει στο στόμα του τον κλαυθμό για τις αμαρτίες, πάνω στο ίδιο κρεβάτι.
Τα ίδια αρχικά λόγια, «Κύριε, μὴ τῷ θυμῷ σου ἐλέγξῃς με μηδὲ τῇ ὀργῇ σου παιδεύσῃς με», ανοίγουν και τον ψαλμό 37, έναν από τους έξι ψαλμούς με τους οποίους αρχίζει ο Όρθρος στη συνηθισμένη του τάξη.
«Ὑπὲρ τῆς ὀγδόης»
Οι Πατέρες ερμήνευσαν πνευματικά αυτή τη λέξη ως αναγγελία της ογδόης ημέρας, της Αναστάσεως και του μέλλοντος αιώνος. Ο μακάριος Θεοδώρητος Κύρου εξηγεί την επιγραφή έτσι. Η παρούσα ζωή κινείται σε εβδομάδες των επτά ημερών: αρχίζει από την πρώτη ημέρα, τελειώνει την έβδομη και πάλι επιστρέφει στην πρώτη. Γι᾽ αυτό η Γραφή ονομάζει «ογδόη ημέρα» τη μέλλουσα κατάσταση, τον αιώνα που έρχεται μετά τον αριθμό των εβδομάδων και δεν τελειώνει πια. Ο Θεοδώρητος δείχνει ότι ο ψαλμός πήρε αυτή την επιγραφή επειδή μνημονεύει τον θάνατο και την κρίση: «ὅτι οὐκ ἔστιν ἐν τῷ θανάτῳ ὁ μνημονεύων σου· ἐν δὲ τῷ ᾅδῃ τίς ἐξομολογήσεταί σοι;»
Η ερμηνεία που σώζεται με το όνομα του Μεγάλου Αθανασίου λέει ότι η «ογδόη» δεν σημαίνει τίποτε άλλο παρά την ημέρα της Αναστάσεως του Χριστού. Σε αυτήν θα λάβουμε τους καρπούς των κόπων μας, και οι εχθροί θα στραφούν πίσω με ντροπή και ταραχή. Η ίδια δείχνει ότι ο Δαβίδ έψαλε αυτόν τον ψαλμό αφού είχε περάσει πολύ καιρό στη μετάνοια που πρόσφερε για την αμαρτία του.
Ο Ευθύμιος Ζιγαβηνός, ο βυζαντινός μοναχός που συγκέντρωσε στην ερμηνεία του στο Ψαλτήριο τα λόγια των Πατέρων που έζησαν πριν από αυτόν, προσθέτει ότι ο Δαβίδ δεν προσφέρει τον ψαλμό μόνο για τον εαυτό του, αλλά και εκ μέρους όλων μας, στον Θεό που θα κρίνει τον κόσμο στον όγδοο αιώνα. Η ερμηνεία του Ευθυμίου τυπώθηκε με τις σημειώσεις του αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτου, σε έκδοση που κυκλοφόρησε μετά την κοίμηση του αγίου. Σε μία από τις σημειώσεις ο άγιος Νικόδημος παραθέτει τον λόγο του αγίου Γρηγορίου Νύσσης για την ογδόη ημέρα. Έρχεται όταν τελειώσει ο γήινος χρόνος και δεν την ακολουθεί άλλη ημέρα, γιατί μένει στον ατελεύτητο αιώνα. Η νύχτα δεν τη διακόπτει πια, γιατί τη φωτίζει άλλος Ήλιος, Εκείνος που λάμπει το αληθινό φως. Όσους μετέχουν στο φως Του τους κάνει κι αυτούς άλλους ήλιους, γιατί τότε οι δίκαιοι θα λάμψουν σαν τον ήλιο. Ο άγιος Νικόδημος προσθέτει ότι και οι άγιοι Αθανάσιος, Κύριλλος, Βασίλειος και Γρηγόριος ονόμασαν την ογδόη ημέρα ημέρα του Κυρίου μετά την Ανάσταση και μέλλοντα αιώνα. Η επιγραφή του ψαλμού μάς προτρέπει να μην κοιτάζουμε τον παρόντα αιώνα, που μετριέται σε εβδομάδες, αλλά τον όγδοο, τον μέλλοντα.
Έτσι καταλαβαίνουμε γιατί ένας ψαλμός μετανοίας έχει αυτή την επιγραφή. Εκείνος που κλαίει τώρα για τις αμαρτίες του αποβλέπει στην έσχατη ημέρα και βιάζεται να θεραπευτεί όσο έχει ακόμη καιρό.
«Μὴ τῷ θυμῷ σου ἐλέγξῃς με»
Το «παιδεύσῃς» σημαίνει εδώ: να με διορθώσεις, να με διαπαιδαγωγήσεις με την τιμωρία.
Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος αρχίζει την ομιλία του σε αυτόν τον ψαλμό με μια διευκρίνιση. Όταν ακούς για θυμό και οργή του Θεού, μη φανταστείς μέσα Του κανένα ανθρώπινο πάθος. Τέτοια λόγια ανήκουν στη συγκατάβασή Του, δηλαδή στον τρόπο με τον οποίο ο Θεός κατεβαίνει στο μέτρο της δικής μας κατανοήσεως. Όταν μιλάμε με ανθρώπους άλλου έθνους, χρησιμοποιούμε τη γλώσσα τους. Όταν μιλάμε με ένα παιδί, μιλάμε σαν αυτό και, ακόμη κι αν ήμασταν χίλιες φορές σοφοί, κατεβαίνουμε στη μικρότητά του. Μερικές φορές κάνουμε και πως θυμώνουμε, για να διορθώσουμε το νήπιο. Έτσι και ο Θεός δεν προσαρμόζει τον λόγο Του στην αξία Του, αλλά στην ωφέλεια των ακροατών.
Ο άγιος Ιωάννης φέρνει εδώ το παράδειγμα των γιατρών. Κόβουν και καυτηριάζουν όχι με θυμό, αλλά για να θεραπεύσουν τους αρρώστους. Δεν θυμώνουν με εκείνους που υποφέρουν, αλλά τους ελεούν, ελευθερώνοντάς τους από τις αρρώστιες. Λοιπόν, λέει ο άγιος Ιωάννης, το «μὴ τῷ θυμῷ σου ἐλέγξῃς με» σημαίνει: μη ζητήσεις δικαιοσύνη για τις αμαρτίες μου ούτε εκδίκηση για τις αδικίες μου.
Ο μακάριος Θεοδώρητος λέει ότι ο Δαβίδ δεν προσεύχεται να μην ελεγχθεί, αλλά να μην ελεγχθεί με θυμό. Δεν ζητά να μην τιμωρηθεί, αλλά να μην υποστεί την τιμωρία με οργή. Ο Θεοδώρητος βάζει στο στόμα του αυτά τα λόγια: τιμώρησέ με σαν πατέρας, όχι σαν δικαστής· σαν γιατρός, όχι σαν βασανιστής. Μη μετρήσεις την τιμωρία με την αμαρτία, αλλά ανάμειξε τη δικαιοσύνη με τη φιλανθρωπία.
Ο Ευθύμιος Ζιγαβηνός θέτει εδώ ένα ερώτημα. Η Γραφή λέει: «μακάριος δὲ ἄνθρωπος, ὃν ἤλεγξεν ὁ κύριος» (Ιώβ 5,17). Γιατί λοιπόν ο Δαβίδ φεύγει από τον έλεγχο; Ο Ευθύμιος απαντά με τον Μέγα Βασίλειο: ο προφήτης δεν φεύγει από τον έλεγχο και την τιμωρία γενικά, αλλά από τον έλεγχο με θυμό. Φοβάται μήπως, μη μπορώντας να σηκώσει μια τέτοια τιμωρία, πέσει σε απόγνωση. Ζητά να διορθωθεί με μέτρο και πραότητα, για να γλιτώσει από τις κολάσεις της μέλλουσας κρίσεως.
Ο άγιος Νικόδημος παραθέτει στις σημειώσεις του και έναν βαθύ λόγο του αγίου Γρηγορίου Νύσσης. Ο Δαβίδ αποβλέπει στις φοβερές κολάσεις και προσεύχεται να μη φανερωθεί τότε, στην κρίση, από εκείνον τον θυμό. Γι᾽ αυτό προτιμά να φανερώσει μόνος του την αμαρτία του τώρα, με την εξομολόγηση. Τιμωρεί μόνος τον εαυτό του με τη μετάνοια και φέρνει στο φως την κρυμμένη αμαρτία του, ώστε να μην τη φέρει στο φως ο θυμός του τέλους.
«Ἐλέησόν με, κύριε, ὅτι ἀσθενής εἰμι»
Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος λέει ότι όλοι χρειαζόμαστε αυτή την προσευχή, ακόμη κι αν είχαμε χιλιάδες καλά έργα και είχαμε φτάσει στην κορυφή της δικαιοσύνης. Ο προφήτης λέει σε άλλον ψαλμό ότι κανένας ζωντανός δεν θα δικαιωθεί μπροστά στον Θεό (Ψαλμ. 142,2), και ο απόστολος Παύλος λέει ότι δεν έχει συνείδηση καμίας ενοχής, αλλά δεν δικαιώνεται με αυτό (Α΄ Κορ. 4,4).
Όλοι χρειαζόμαστε έλεος, λέει ο άγιος Ιωάννης, αλλά δεν είμαστε όλοι άξιοι γι᾽ αυτό. Το έλεος ζητά εκείνον που κάνει κάτι για να ελεηθεί. Αν ερχόταν το ίδιο σε όλους, κανείς δεν θα τιμωρούνταν πια. Γι᾽ αυτό, όταν αμαρτάνουμε, ας ρωτούμε τον εαυτό μας αν μετανοούμε, αν γινόμαστε καλύτεροι, αν απομακρυνθήκαμε από την αμαρτία. Το να σωθεί εκείνος που μετανοεί σημαίνει να σωθεί από έλεος. Η μετάνοια δεν αγοράζει το έλεος του Θεού, αλλά είναι η απάντηση του ανθρώπου που ανοίγεται στην ενέργειά του.
Ο άγιος Ιωάννης δείχνει εδώ και γιατί άνθρωποι που κάνουν την ίδια αμαρτία δεν λαμβάνουν την ίδια τιμωρία. Στην αμαρτία δεν ζυγίζεται μόνο η πράξη, αλλά και η προαίρεση με την οποία έγινε, η περίσταση, η αιτία και ό,τι ακολούθησε: αν ο άνθρωπος επέμεινε στην αμαρτία ή μετανόησε. Η Εύα και ο Αδάμ έφαγαν και οι δύο από το δέντρο, αλλά δεν έλαβαν την ίδια τιμωρία. Ο Δαβίδ φόνευσε και μοίχευσε, και όμως αξιώθηκε συγχωρήσεως. Αξιώθηκε σωτηρίας με δάκρυα και στεναγμούς, όπως λέει σε αυτόν ακριβώς τον ψαλμό: «λούσω καθ᾽ ἑκάστην νύκτα τὴν κλίνην μου».
Τι σημαίνει «ἀσθενής εἰμι»; Ο μακάριος Θεοδώρητος λέει ότι μια τέτοια φωνή ταιριάζει σε όσους αμάρτησαν, γιατί η ασθένεια προηγείται της αμαρτίας. Αν ο νους μέσα μας δεν εξασθενήσει, τα πάθη δεν ξεσηκώνονται εναντίον μας. Όσο ο ηνίοχος είναι υγιής και κρατά τα άλογα με τέχνη, εκείνα δεν μπορούν να αφηνιάσουν. Η ερμηνεία του Μεγάλου Αθανασίου λέει το ίδιο: καμία ψυχή δεν πέφτει στην αμαρτία πριν χάσει τη δύναμή της.
Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος προσθέτει και άλλο νόημα. Η ασθένεια εδώ είναι και η αδυναμία που έρχεται από τους πειρασμούς. Η θλίψη που υπομένεται με ευχαριστία γίνεται θεμέλιο μεγάλου ελέους και κάνει τον Θεό ελεήμονα και οικτίρμονα.
«Ἴασαί με, κύριε»
«Ἴασαί με, κύριε, ὅτι ἐταράχθη τὰ ὀστᾶ μου.» Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος παρατηρεί ότι ο Δαβίδ δεν είπε «άφησε τις αμαρτίες μου» ή «συγχώρησέ τες», αλλά «ἴασαί με». Ζητά από τον Θεό να κλείσει τις πληγές του. Με τα οστά, λέει ο άγιος Ιωάννης, εννοεί όλη τη δύναμη του ανθρώπου, και με την ταραχή εννοεί την πληγή.
Ο άγιος Ιωάννης δίνει εδώ ένα παράδειγμα από την τέχνη των γιατρών. Όταν κάποιος είναι άρρωστος, είναι παρόντες ο γιατρός, η τέχνη του, ο άρρωστος, η αρρώστια και η δύναμη των φαρμάκων. Αν η θέληση του αρρώστου ενωθεί με τη θέληση του γιατρού, με την τέχνη και τα φάρμακά του, ο άρρωστος νικά την αρρώστια. Αν πολεμά μαζί με την αρρώστια εναντίον του γιατρού, παραδίδει μόνος του τον εαυτό του στον θάνατο. Στους γήινους γιατρούς συμβαίνει να μένει η αρρώστια, ακόμη κι όταν ο άρρωστος θέλει να θεραπευτεί, γιατί η ανθρώπινη τέχνη μερικές φορές αποτυγχάνει. Στον Θεό δεν είναι έτσι. Αν στέκεσαι μαζί με τον Ιατρό, η πληγή πάντοτε θεραπεύεται, γιατί εδώ ενεργεί η θεία δύναμη, που νικά τη φύση, τις αρρώστιες και κάθε κακία. Γι᾽ αυτό ο προφήτης πλησιάζει τον Θεό σαν γιατρό και λέει στενάζοντας: «Ἴασαί με, κύριε».
Ο μακάριος Θεοδώρητος λέει ότι «οστά» ονομάζει εδώ τους λογισμούς. Τα οστά είναι από τη φύση τους πιο ξηρά και βαστάζουν το σώμα. Έτσι και οι λογισμοί κατευθύνουν και βαστάζουν τη ζωή του ανθρώπου. Η ταραχή τους, λέει ο Θεοδώρητος, κλόνισε τον Δαβίδ και τον έκανε ασταθή. Γι᾽ αυτό προσεύχεται να λάβει τη φιλανθρωπία του Θεού, για να δεχθεί τη θεραπεία.
«Καὶ ἡ ψυχή μου ἐταράχθη σφόδρα.» Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος δείχνει πώς ταράζεται ο άνθρωπος από τα πάθη. Όταν οι άνεμοι ξεσπούν πάνω στη θάλασσα, την ταράζουν ως τον βυθό, φέρνουν την άμμο στην επιφάνεια και βάζουν σε κίνδυνο τους ναυτικούς. Έτσι, όταν η ψυχή μας ταράζεται από επιθυμία, από θυμό ή από θλίψεις, κλονίζεται και το σώμα, όλα μέσα μας γίνονται λεία της τρικυμίας, και τα μάτια δεν βλέπουν πια με τάξη.
Ο άγιος Ιωάννης λέει όμως ότι αυτή η ταραχή δεν έρχεται από το πουθενά, όπως ο άνεμος στη θάλασσα, αλλά από τη ραθυμία και την αμέλειά μας. Το καμίνι της επιθυμίας δεν ανάβει αν δεν ανάψεις εσύ τη φλόγα και δεν της δώσεις τροφή: αν δεν αφήνεις το βλέμμα σου να τρέχει πίσω από ξένες ομορφιές, αν δεν τρέφεις το σώμα σου με τρυφή και δεν πνίγεις τον νου σου στο κρασί. Ούτε αυτό αρκεί. Πρέπει να προστεθούν οι αδιάλειπτες προσευχές, η συναναστροφή με τους αγίους και με ενάρετους ανθρώπους, η νηστεία με μέτρο, η απλή τροφή, η ενασχόληση με τα αναγκαία και, πάνω από όλα, ο φόβος του Θεού, η σκέψη της μέλλουσας κρίσεως και των υποσχεμένων αγαθών. Με αυτά, λέει ο άγιος Ιωάννης, μπορείς να χαλιναγωγήσεις την αχαλίνωτη επιθυμία και να γαληνέψεις τη φουρτουνιασμένη θάλασσα.
«Καὶ σύ, κύριε, ἕως πότε;»
Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος λέει ότι αυτό το «ἕως πότε;» δεν είναι φωνή ανυπομονησίας ή αποθαρρύνσεως. Είναι η φωνή του πόνου ενός ανθρώπου που δεν μπορεί πια να σηκώσει το βάρος των πειρασμών. Ο μακάριος Θεοδώρητος λέει το ίδιο: ο Δαβίδ δεν γογγύζει, αλλά, ως κάποιος που βρίσκεται σε βάσανα, προσεύχεται να επισπεύσει ο Θεός τη βοήθειά Του. Η ερμηνεία του Μεγάλου Αθανασίου βλέπει σε αυτά τα λόγια και πόσο μακρά ήταν η μετάνοια του Δαβίδ.
Ο άγιος Ιωάννης παρατηρεί επίσης πόσο συχνά επαναλαμβάνει ο προφήτης τη λέξη «Κύριε». Την προφέρει ως θεμέλιο συγχωρήσεως και χάριτος. Αυτή είναι η μεγαλύτερη ελπίδα μας, λέει: η άφατη φιλανθρωπία του Θεού, που είναι πάντοτε έτοιμος να συγχωρήσει.
«Ἐπίστρεψον, κύριε, ῥῦσαι τὴν ψυχήν μου.» Ο μακάριος Θεοδώρητος λέει ότι αυτό το «ἐπίστρεψον» είναι παρμένο από τη συνήθεια των θυμωμένων ανθρώπων, που γυρίζουν το πρόσωπό τους και δεν θέλουν να βλέπουν όσους τους αδίκησαν. Ο Δαβίδ προσεύχεται: πρόσεξέ με και μη στρέψεις το πρόσωπό Σου από μένα. Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος δείχνει ότι ο Δαβίδ ζητά εδώ δύο πράγματα: να στραφεί ο Θεός προς αυτόν και να λυτρώσει την ψυχή του. Αυτή είναι η φροντίδα των δικαίων: να συμφιλιωθούν με τον Θεό. Οι περισσότεροι άνθρωποι ζητούν ένα μόνο, να χαίρονται την παρούσα ευημερία. Για τους δικαίους τίποτε δεν είναι πολυτιμότερο από τη σωτηρία της ψυχής.
«Σῶσόν με ἕνεκεν τοῦ ἐλέους σου.» Ο μακάριος Θεοδώρητος βάζει στο στόμα του Δαβίδ αυτά τα λόγια: δεν στηρίζομαι στον εαυτό μου ούτε Σου προβάλλω τη δικαιοσύνη μου, αλλά προσεύχομαι να λάβω τη σωτηρία ένεκα του ελέους Σου. Η ερμηνεία του Μεγάλου Αθανασίου λέει ότι τη σωτηρία μας αρμόζει να την αποδίδουμε στο έλεος του Θεού.
«Ὅτι οὐκ ἔστιν ἐν τῷ θανάτῳ ὁ μνημονεύων σου»
«Ὅτι οὐκ ἔστιν ἐν τῷ θανάτῳ ὁ μνημονεύων σου· ἐν δὲ τῷ ᾅδῃ τίς ἐξομολογήσεταί σοι;» Το «ἐξομολογήσεταί» σημαίνει εδώ: θα Σε δοξολογήσει, θα Σε ευχαριστήσει. Οι Πατέρες διαβάζουν σε αυτά τα λόγια και την προτροπή να εξομολογούμαστε τις αμαρτίες μας και να μετανοούμε όσο ζούμε.
Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος δείχνει ότι ο Δαβίδ δεν περιορίζει τη ζωή του ανθρώπου στην παρούσα, γιατί γνώριζε τη διδασκαλία για την ανάσταση. Γνώριζε όμως ότι, μετά την αναχώρηση από εδώ, δεν υπάρχει πια καιρός μετανοίας. Ο πλούσιος του Ευαγγελίου ομολόγησε το σφάλμα του και μετανόησε στον Άδη, αλλά δεν τον ωφέλησε σε τίποτε, γιατί δεν ήταν πια ο κατάλληλος καιρός. Οι μωρές παρθένες ήθελαν να αγοράσουν λάδι, αλλά κανείς δεν τους έδινε πια. Γι᾽ αυτό ο προφήτης προσεύχεται να καθαριστεί από τις αμαρτίες εδώ, για να έχει παρρησία στη φοβερή κρίση.
Ο μακάριος Θεοδώρητος λέει ότι ο Θεός όρισε εδώ τη ζωή και την εργασία, και εκεί την εξέταση και τον λογαριασμό των έργων. Είναι ιδιότητα του όγδοου αιώνα να μη δίνει πια στους ανθρώπους καιρό για καλά ή κακά έργα. Καθένας θα θερίσει εκεί τους καρπούς του σπόρου που έσπειρε μέσα του εδώ. Ο Θεοδώρητος βάζει στο στόμα του Δαβίδ αυτά τα λόγια: επειδή ο καιρός της μετανοίας μου έγινε μακρύς, φοβάμαι μήπως με προλάβει ο θάνατος, όπου δεν υπάρχει εξομολόγηση, πριν από το έλεός Σου. Γι᾽ αυτό ζητώ να βιαστεί το έλεός Σου.
Ο Θεοδώρητος και ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος προσθέτουν εδώ την ίδια διδασκαλία. Δεν μας ωφελεί σε τίποτε να προβάλλουμε μπροστά στον Θεό μόνο την ασθένειά μας, την ταραχή ή την αγαθότητά Του, αν δεν προβάλλουμε και τους δικούς μας κόπους. Στη φιλανθρωπία του Θεού πρέπει να προσθέσουμε και τα δικά μας έργα. Γι᾽ αυτό ο Δαβίδ λέει αμέσως τι κάνει ο ίδιος.
«Λούσω καθ᾽ ἑκάστην νύκτα τὴν κλίνην μου»
«Ἐκοπίασα ἐν τῷ στεναγμῷ μου, λούσω καθ᾽ ἑκάστην νύκτα τὴν κλίνην μου, ἐν δάκρυσίν μου τὴν στρωμνήν μου βρέξω.» Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος δίνει σε αυτόν τον στίχο μία από τις ωραιότερες ερμηνείες του. Ας ακούσουν, λέει, όσοι ζουν απλή ζωή, πώς μετανοούσε ο βασιλιάς που φορούσε την πορφύρα. Δεν έκλαιγε μόνο, αλλά κοπίαζε στενάζοντας. Δεν έχυνε μόνο δάκρυα, αλλά έλουζε και το κρεβάτι. Και όχι μία ημέρα ή δύο ή τρεις, αλλά κάθε νύχτα. Δεν μιλά μόνο για το παρελθόν, αλλά και για το μέλλον, γιατί από την πτώση του και έπειτα έκανε αυτό όλη του τη ζωή. Αυτά τα δάκρυα ήρθαν μετά την αμαρτία με τη γυναίκα του Ουρία, αφού ο προφήτης Νάθαν τον έλεγξε και ο Δαβίδ ομολόγησε αμέσως την αμαρτία του (Β΄ Βασ. 12,13).
Εμείς κάνουμε αλλιώς, λέει ο άγιος Ιωάννης. Κλαίμε μία ημέρα, συχνά ούτε ολόκληρη ημέρα, και έπειτα δινόμαστε πάλι στο γέλιο και στην απόλαυση. Αν δεν θέλουμε να κλάψουμε εδώ, θα πρέπει να κλάψουμε εκεί, εκεί χωρίς καμία ωφέλεια, εδώ με πολύ κέρδος. Ο Χριστός είπε για όσους είναι εκεί ότι εκεί θα είναι ο κλαυθμός και ο βρυγμός των οδόντων. Για όσους κλαίνε εδώ είπε: «μακάριοι οἱ πενθοῦντες, ὅτι αὐτοὶ παρακληθήσονται» (Ματθ. 5,4).
Ο άγιος Ιωάννης στρέφει έπειτα προς το κρεβάτι του Δαβίδ όσους έχουν κρεβάτια ασημένια. Το κρεβάτι του βασιλιά δεν ήταν στολισμένο με πολύτιμους λίθους ούτε χρυσωμένο, αλλά λουσμένο με δάκρυα. Οι νύχτες του δεν ήταν νύχτες αναπαύσεως, αλλά νύχτες κλαυθμού. Την ημέρα τον τραβούσαν πολλές φροντίδες, και τον καιρό που όλοι δίνουν στην ανάπαυση εκείνος τον έκανε καιρό εξομολογήσεως. Είναι καλό να κλαίει κανείς κάθε ώρα, λέει ο άγιος Ιωάννης, αλλά προπάντων τη νύχτα, όταν κανείς δεν μπορεί να σου αρπάξει αυτή τη θαυμαστή και άγια ηδονή. Όσοι τη γεύτηκαν ξέρουν πόση χαρά φέρνουν οι πηγές των δακρύων. Αυτά τα δάκρυα μπορούν να σβήσουν το άσβεστο πυρ.
Ο άγιος Ιωάννης δείχνει και τους καρπούς τους. Όσοι αγρυπνούν έτσι καλλιεργούν το χωράφι της ψυχής και, χρησιμοποιώντας τα δάκρυα σαν βροχή, κάνουν να μεγαλώνουν οι σπόροι της αρετής. Ένα κρεβάτι βρεγμένο με δάκρυα είναι ξένο από κάθε κακία. Όποιος χύνει τέτοια δάκρυα λογαριάζει για τίποτε τα επίγεια και κάνει τον νου του λαμπρότερο από τον ήλιο. Μπαίνει με πολλή παρρησία στον οίκο του Θεού, μιλά με πραότητα στον πλησίον, και ο θυμός, η επιθυμία, η φιλαργυρία και ο φθόνος δεν τον κυριεύουν πια. Οι στεναγμοί και τα δάκρυα της νύχτας βυθίζουν αυτά τα πάθη σαν θηρία κρυμμένα στη φωλιά τους.
Ο άγιος Ιωάννης προσθέτει έναν λόγο που αφορά όλους μας: μη νομίσετε ότι τα λέω αυτά μόνο για τους μοναχούς. Η προτροπή είναι για όσους ζουν στον κόσμο, και περισσότερο για αυτούς παρά για τους μοναχούς, γιατί αυτοί έχουν περισσότερη ανάγκη από τα φάρμακα της μετανοίας.
Ο μακάριος Θεοδώρητος βάζει στο στόμα του Δαβίδ αυτά τα λόγια: γνωρίζω πόσο μεγάλα και βαριά είναι εκείνα που αμάρτησα, και γι᾽ αυτό κλαίω πάντοτε. Το κρεβάτι που μολύνθηκε από εκείνη την ανομία θα το λούζω πάντοτε με δάκρυα, προσπαθώντας να το καθαρίσω με αυτά. Ακόμη κι αν λάβω τη συγχώρηση, δεν θα πάψω να το κάνω.
Η ερμηνεία του Μεγάλου Αθανασίου λέει εξίσου διαπεραστικά: για μία μόνο νύχτα που αμάρτησα, πέρασα πολλές νύχτες βρέχοντας με δάκρυα το κρεβάτι μου. Ο άγιος Νικόδημος παραθέτει στις σημειώσεις του, από τη συλλογή ερμηνειών του Νικήτα, επισκόπου Ηρακλείας, τον λόγο ενός άλλου ερμηνευτή: για λίγες σταγόνες γλυκύτητας, ο Δαβίδ έχυνε κάθε ημέρα πικρά δάκρυα σαν ποτάμι.
«Ἐταράχθη ἀπὸ θυμοῦ ὁ ὀφθαλμός μου»
«Ἐταράχθη ἀπὸ θυμοῦ ὁ ὀφθαλμός μου.» Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος λέει ότι ο Δαβίδ ονομάζει εδώ οφθαλμό το μάτι της ψυχής, τη δύναμη που κρίνει και λογίζεται. Η συνείδηση των δικών του αμαρτιών τον τάραξε, γιατί είχε πάντοτε μπροστά στα μάτια του τα σφάλματά του και θυμόταν την οργή του Θεού. Ο μακάριος Θεοδώρητος και η ερμηνεία του Μεγάλου Αθανασίου λένε το ίδιο: οφθαλμός εδώ είναι ο νους, το μάτι της ψυχής. Γι᾽ αυτό ο Δαβίδ ανέφερε ένα μόνο μάτι.
Ο άγιος Ιωάννης δείχνει ότι αυτή η ταραχή είναι ευλογημένη. Μια τέτοια ταραχή είναι μητέρα της γαλήνης, και ένας τέτοιος φόβος είναι θεμέλιο της αφοβίας. Όποιος ταράζεται έτσι νικά κάθε τρικυμία. Η ψυχή που ζει χωρίς κατάνυξη μοιάζει με πλοίο χωρίς έρμα, αφημένο στο έλεος των ανέμων: βουλιάζει εύκολα. Ο άγιος Ιωάννης δίνει και το παράδειγμα του κυβερνήτη. Όσο εκείνος φροντίζει για τους επιβάτες, όλοι είναι ήσυχοι. Αν πλαγιάσει και κοιμηθεί αμέριμνος, φέρνει σε όλους μεγάλη ταραχή. Έτσι και ο άνθρωπος που αγωνίζεται και τρέμει από φόβο εγκαθιστά τον νου του στην ειρήνη, ενώ εκείνος που παραδίνεται στον ύπνο της αμέλειας ετοιμάζει το ναυάγιό του.
«Ἐπαλαιώθην ἐν πᾶσιν τοῖς ἐχθροῖς μου.» Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος λέει ότι το «ἐπαλαιώθην» σημαίνει «εξασθένησα εξαιτίας των εχθρών μου». Η ζωή μας είναι αγώνας με χιλιάδες εχθρούς, και αυτοί γίνονται δυνατότεροι όταν πέφτουμε σε αμαρτίες. Ο απόστολος Παύλος λέει ότι η πάλη μας δεν είναι προς αίμα και σάρκα, αλλά προς τα πνευματικά της πονηρίας (Εφ. 6,12). Τίποτε δεν παλαιώνει τις δυνάμεις της ψυχής όσο η αμαρτία. Γι᾽ αυτό, λέει ο άγιος Ιωάννης, όταν παλαιώθηκες από την αμαρτία, ανανεώσου με τη μετάνοια.
Ο μακάριος Θεοδώρητος βάζει στο στόμα του Δαβίδ αυτά τα λόγια: βαρύτερες από όλα μου είναι οι ύβρεις των εχθρών μου. Με αναλώνουν και με λειώνουν και φέρνουν επάνω μου τα γηρατειά πριν από την ώρα τους. Η ερμηνεία του Μεγάλου Αθανασίου λέει ότι ο Δαβίδ μιλά εδώ για τον καιρό της κακοπάθειάς του, που του λογαριάστηκε για ανταμοιβή, γιατί ήταν μακρύς.
«Ἀπόστητε ἀπ᾽ ἐμοῦ, πάντες οἱ ἐργαζόμενοι τὴν ἀνομίαν»
«Ἀπόστητε ἀπ᾽ ἐμοῦ, πάντες οἱ ἐργαζόμενοι τὴν ἀνομίαν, ὅτι εἰσήκουσεν κύριος τῆς φωνῆς τοῦ κλαυθμοῦ μου.» Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος λέει ότι δεν είναι μικρός αυτός ο δρόμος που οδηγεί στην αρετή: η φυγή από τους κακούς. Ο Χριστός μάς πρόσταξε να κόψουμε ακόμη και το μάτι ή το χέρι που μας σκανδαλίζει (Ματθ. 5,29–30). Ο άγιος Ιωάννης εννοεί εδώ τους πιο στενούς φίλους, που τους θεωρούμε τόσο αναγκαίους όσο τα μέλη μας, αλλά η συναναστροφή μαζί τους δεν μας φέρνει καμία ωφέλεια, παρά μόνο βλάβη. Ακόμη κι αν κάποιος φορούσε στέμμα, λέει, αν μας βλάπτει, ας μην εκτιμούμε τη φιλία του.
Ο άγιος Ιωάννης προσθέτει ότι αυτός είναι ο καρπός της μετανοίας και το κέρδος των δακρύων. Την καρδιά τη συντετριμμένη δεν την κυριεύει πια κανένα πάθος. Εκείνος που μετανοεί και εισακούεται από τον Θεό μπορεί εύκολα να κάνει το καλό και να απομακρύνει από τον εαυτό του τη συναναστροφή των κακών.
Ο Ευθύμιος Ζιγαβηνός δείχνει ότι, αφού αισθάνθηκε τη βοήθεια του Θεού, ο Δαβίδ πήρε θάρρος και προστάζει τους εχθρούς του να φύγουν από αυτόν, και τους ορατούς και τους αόρατους, δηλαδή τους δαίμονες.
«Ὅτι εἰσήκουσεν κύριος τῆς φωνῆς τοῦ κλαυθμοῦ μου.» Ο άγιος Ιωάννης παρατηρεί ότι ο Δαβίδ δεν είπε απλώς «άκουσε τη φωνή μου», αλλά «τῆς φωνῆς τοῦ κλαυθμοῦ μου». Φωνή δεν σημαίνει εδώ την ένταση της κραυγής, αλλά τη διάθεση του νου, και ο κλαυθμός δεν είναι μόνο των ματιών, αλλά και της ψυχής.
«Εἰσήκουσεν κύριος τῆς δεήσεώς μου, κύριος τὴν προσευχήν μου προσεδέξατο.» Ο μακάριος Θεοδώρητος βάζει στο στόμα του Δαβίδ αυτά τα λόγια: ας μη με εμπαίζουν πια όσοι δεν βλέπουν τις δικές τους ανομίες και χαίρονται με τις πτώσεις μου, γιατί έλαβα το θείο έλεος. Η ερμηνεία του Μεγάλου Αθανασίου κατανοεί αυτά τα λόγια ως τη χαρά του ανθρώπου που είχε απορριφθεί για την αμαρτία και τώρα εισακούστηκε και έγινε δεκτός.
«Αἰσχυνθείησαν καὶ ταραχθείησαν σφόδρα πάντες οἱ ἐχθροί μου»
«Αἰσχυνθείησαν καὶ ταραχθείησαν σφόδρα πάντες οἱ ἐχθροί μου, ἀποστραφείησαν καὶ καταισχυνθείησαν σφόδρα διὰ τάχους.» Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος λέει ότι αυτή η προσευχή φέρνει μεγάλη ωφέλεια στους ίδιους τους εχθρούς. Αν όσοι τρέχουν στον δρόμο της κακίας ντραπούν και γυρίσουν πίσω, σημαίνει ότι σταματούν την κακία τους. Όταν βλέπουμε έναν άνθρωπο να πηγαίνει προς έναν γκρεμό, βιαζόμαστε να τον σταματήσουμε και του φωνάζουμε: «Στάσου, άνθρωπε, πού πηγαίνεις; Μπροστά σου είναι γκρεμός!» Έτσι προσεύχεται ο Δαβίδ να γυρίσουν οι κακοί από τον δρόμο της κακίας. Ο Ευθύμιος Ζιγαβηνός δείχνει ότι και άλλοι ερμηνευτές κατάλαβαν αυτά τα λόγια ως προσευχή για την ωφέλεια των εχθρών, ώστε να μετανοήσουν και να διορθωθούν.
Ο μακάριος Θεοδώρητος βάζει στο στόμα του Δαβίδ αυτά τα λόγια: πάψτε να με υβρίζετε και, αφού δεν προσέχετε τις δικές σας ανομίες, γεμίστε ντροπή και ταραχή, γιατί η κρίση του Θεού είναι δίκαιη και γεμάτη φόβο.
Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος τελειώνει την ομιλία του στρέφοντας τον λόγο προς τον καθένα μας. Ας βιαστούμε να απομακρύνουμε την κακία από μέσα μας, για να μη μεγαλώσει η αρρώστια. Οι πληγές των αμαρτιών, αν παραμεληθούν, γίνονται μεγαλύτερες και μπορούν να φέρουν τον θάνατο, και μάλιστα τον αιώνιο θάνατο. Αν ξεριζώσουμε από την αρχή τις μικρές, δεν μεγαλώνουν πια οι μεγάλες. Αν ο Ιούδας είχε καταδικάσει από την αρχή τη φιλαργυρία του, δεν θα έφτανε στην προδοσία. Όταν βλέπουμε μια μικρή φλόγα να ανάβει σε ένα σπίτι, ταραζόμαστε και τρέχουμε να τη σβήσουμε. Η κακία, λέει ο άγιος Ιωάννης, κυριεύει την ψυχή γρηγορότερα από αυτή τη φωτιά. Γι᾽ αυτό ας μην αμελούμε τις μικρές αμαρτίες, αλλά ας τις σταματούμε με αποφασιστικότητα, για να ελευθερωθούμε από τις μεγάλες και να απολαύσουμε τα μέλλοντα αγαθά.
Πώς προσευχόμαστε με τον έκτο ψαλμό
Ο έκτος ψαλμός είναι η προσευχή της μετανοίας. Όποιος έπεσε και αισθάνεται το βάρος της αμαρτίας μπορεί να πει μαζί με τον Δαβίδ: «Κύριε, μὴ τῷ θυμῷ σου ἐλέγξῃς με». Δεν ζητά να μη διορθωθεί, αλλά να διορθωθεί σαν από πατέρα και να θεραπευτεί σαν από γιατρό. Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος τον βεβαιώνει ότι, αν στέκεται μαζί με τον Ιατρό, η πληγή του πάντοτε θεραπεύεται.
Ο ψαλμός είναι και βραδινή προσευχή. Όποιος τον διαβάζει πριν από τον ύπνο μπορεί να κάνει το κρεβάτι του, όπως ο Δαβίδ, τόπο εξομολογήσεως και δακρύων. Ο άγιος Ιωάννης λέει ότι η προτροπή αυτή είναι προπάντων για όσους ζουν στον κόσμο.
Ο ψαλμός μάς θυμίζει ότι η ζωή αυτή είναι ο καιρός της μετανοίας και της διορθώσεως με τα έργα, και γι᾽ αυτό δεν πρέπει να αναβάλλουμε την επιστροφή μας στον Θεό. Η διδασκαλία αυτή δεν παραμερίζει την προσευχή της Εκκλησίας για τη συγχώρηση και την ανάπαυση των κεκοιμημένων. Αποβλέποντας στην ογδόη ημέρα, εκείνος που προσεύχεται με αυτόν τον ψαλμό βιάζεται να θεραπευτεί όσο έχει ακόμη καιρό.
Όποιος διαβάζει αυτόν τον ψαλμό με πίστη μπορεί να τον κάνει δική του προσευχή: να τον ελεήσει ο Θεός στην ασθένειά του, να θεραπεύσει τα οστά του και την ταραγμένη ψυχή του, να στρέψει προς αυτόν το πρόσωπό Του, να δεχθεί τα δάκρυά του και να τον αξιώσει να ακούσει, στο τέλος, ότι ο Κύριος άκουσε τη φωνή του κλαυθμού του.
Πηγές
- Septuaginta, έκδ. Alfred Rahlfs, δεύτερη αναθεωρημένη έκδοση Robert Hanhart, Στουτγάρδη, Deutsche Bibelgesellschaft, 2006. Τα χωρία της Καινής Διαθήκης κατά το βυζαντινό κείμενο.
- Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, Ομιλίες εις τους Ψαλμούς· ρουμανική μετάφραση Laura Enache, Ιάσιο, Doxologia, 2011, Ομιλία εις τον έκτο ψαλμό, σ. 76–90.
- Μέγας Αθανάσιος, Ερμηνεία εις τους Ψαλμούς· ρωσική μετάφραση (Толкование на псалмы), Μόσχα, Blagovest, 2011 (κατά την έκδοση Творения в 4-х томах, τόμ. 4, Σεργκίεφ Ποσάντ, 1902–1903), Ψαλμ. 6, σ. 23–24.
- Μακάριος Θεοδώρητος Κύρου, Ερμηνεία εις τους Ψαλμούς· ρουμανική έκδοση Florin Stuparu, Βουκουρέστι, Sophia, 2018 (κατά τη μετάφραση που τυπώθηκε στο Μπουζάου το 1840), Ψαλμ. 6, σ. 25–27.
- Ευθύμιος Ζιγαβηνός, Ερμηνεία του Ψαλτηρίου, τόμ. Α΄ (Ψαλμοί 1–69), ρουμανική μετάφραση του Μητροπολίτη Βενιαμίν Κωστάκη, Ιάσιο, 1850, κατά την έκδοση που ετοίμασε ο άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης και που κυκλοφόρησε μετά την κοίμησή του, Κωνσταντινούπολη, 1819–1821, με τις σημειώσεις του αγίου Νικοδήμου· επανέκδοση με τίτλο Psaltirea în tâlcuirile Sfinților Părinți, τόμ. 1, Egumenița.
