Ο τέταρτος ψαλμός είναι η προσευχή ενός ανθρώπου που πέρασε από τη θλίψη και γνώρισε μέσα σε αυτήν το έλεος του Θεού. Ο Δαβίδ συνομιλεί σε αυτόν με τον Θεό, έπειτα στρέφεται προς τους ανθρώπους και τους διδάσκει πώς να προσεύχονται, πώς να κυριαρχούν στον θυμό τους, πώς να εξετάζουν την καρδιά τους το βράδυ και πού να αναζητούν τα αληθινά αγαθά. Ο ψαλμός τελειώνει με έναν άνθρωπο που πλαγιάζει εν ειρήνη. Η Εκκλησία τον διαβάζει στη βραδινή ακολουθία, όπως η πρωινή ακολουθία αρχίζει με τον τρίτο ψαλμό.
Σε αυτό το άρθρο
Το κείμενο του ψαλμού
Παραθέτουμε τον ψαλμό στο πρωτότυπο κείμενο των Εβδομήκοντα (έκδοση Rahlfs–Hanhart), από το οποίο ερμήνευσαν τους ψαλμούς οι Άγιοι Πατέρες. Οι στίχοι αριθμούνται όπως στο εκκλησιαστικό Ψαλτήριο, όπου η επιγραφή μετρά ως πρώτος στίχος.
- Εἰς τὸ τέλος, ἐν ψαλμοῖς· ᾠδὴ τῷ Δαυιδ.
- Ἐν τῷ ἐπικαλεῖσθαί με εἰσήκουσέν μου ὁ θεὸς τῆς δικαιοσύνης μου· ἐν θλίψει ἐπλάτυνάς μοι· οἰκτίρησόν με καὶ εἰσάκουσον τῆς προσευχῆς μου.
- υἱοὶ ἀνθρώπων, ἕως πότε βαρυκάρδιοι; ἵνα τί ἀγαπᾶτε ματαιότητα καὶ ζητεῖτε ψεῦδος; διάψαλμα.
- καὶ γνῶτε ὅτι ἐθαυμάστωσεν κύριος τὸν ὅσιον αὐτοῦ· κύριος εἰσακούσεταί μου ἐν τῷ κεκραγέναι με πρὸς αὐτόν.
- ὀργίζεσθε καὶ μὴ ἁμαρτάνετε· λέγετε ἐν ταῖς καρδίαις ὑμῶν καὶ ἐπὶ ταῖς κοίταις ὑμῶν κατανύγητε. διάψαλμα.
- θύσατε θυσίαν δικαιοσύνης καὶ ἐλπίσατε ἐπὶ κύριον.
- πολλοὶ λέγουσιν Τίς δείξει ἡμῖν τὰ ἀγαθά; ἐσημειώθη ἐφ᾽ ἡμᾶς τὸ φῶς τοῦ προσώπου σου, κύριε.
- ἔδωκας εὐφροσύνην εἰς τὴν καρδίαν μου· ἀπὸ καιροῦ σίτου καὶ οἴνου καὶ ἐλαίου αὐτῶν ἐπληθύνθησαν.
- ἐν εἰρήνῃ ἐπὶ τὸ αὐτὸ κοιμηθήσομαι καὶ ὑπνώσω, ὅτι σύ, κύριε, κατὰ μόνας ἐπ᾽ ἐλπίδι κατῴκισάς με.
Ο τέταρτος ψαλμός στις ακολουθίες της Εκκλησίας
Ο τέταρτος ψαλμός ανοίγει τη δεύτερη στάση του πρώτου καθίσματος, μαζί με τους ψαλμούς 5 και 6. Κάθισμα ονομάζεται καθένα από τα είκοσι μέρη στα οποία διαιρείται το Ψαλτήριο για την ανάγνωση στον ναό, και κάθε κάθισμα έχει τρεις στάσεις.
Η Εκκλησία του δίνει και μια δική του θέση, στη βραδινή ακολουθία. Το Απόδειπνο είναι η ακολουθία μετά το δείπνο, η τελευταία προσευχή της ημέρας. Το Μέγα Απόδειπνο, που τελείται κυρίως τις καθημερινές της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, αρχίζει με έξι ψαλμούς: τους ψαλμούς 4, 6, 12, 24, 30 και 90. Ο πρώτος από αυτούς είναι ο τέταρτος ψαλμός. Ο τελευταίος του στίχος, «Ἐν εἰρήνῃ ἐπὶ τὸ αὐτὸ κοιμηθήσομαι καὶ ὑπνώσω», είναι η προσευχή του ανθρώπου που τελειώνει την ημέρα του στα χέρια του Θεού. Το πρωί η Εκκλησία αρχίζει με τον τρίτο ψαλμό και με τα λόγια «Ἐγὼ ἐκοιμήθην καὶ ὕπνωσα· ἐξηγέρθην». Το βράδυ προσεύχεται με τον τέταρτο ψαλμό να κοιμηθεί εν ειρήνη.
«Εἰς τὸ τέλος, ἐν ψαλμοῖς»
Ο μακάριος Θεοδώρητος Κύρου δείχνει ότι ο Ακύλας και ο Θεοδοτίων, που μετέφρασαν την Παλαιά Διαθήκη στα ελληνικά μετά τους Εβδομήκοντα, απέδωσαν το «εἰς τὸ τέλος» ως «στον Νικοποιό», δηλαδή στον Δοτήρα της νίκης, και ο Σύμμαχος ως «επινίκιο». Ο Θεοδώρητος λέει ότι το «εἰς τὸ τέλος» σημαίνει ότι όσα προφητεύθηκαν θα εκπληρωθούν ύστερα από πολύ καιρό. Έτσι γίνεται και εδώ, γιατί στο τέλος του ψαλμού ο Δαβίδ μιλά για την ανάσταση των νεκρών: «Ἐν εἰρήνῃ ἐπὶ τὸ αὐτὸ κοιμηθήσομαι καὶ ὑπνώσω».
Κατά άλλους ερμηνευτές, προσθέτει ο Θεοδώρητος, ο Δαβίδ έψαλε αυτόν τον ψαλμό ως ύμνο νίκης προς τον Θεό, μετά τη νίκη επάνω στον Αβεσσαλώμ. Στον τρίτο ψαλμό ο Δαβίδ έλεγε: «Πολλοὶ λέγουσιν τῇ ψυχῇ μου Οὐκ ἔστιν σωτηρία αὐτῷ ἐν τῷ θεῷ αὐτοῦ». Τώρα, σωσμένος από τον κίνδυνο, στρέφεται προς όσους τον είχαν εμπαίξει και τους λέει: «Υἱοὶ ἀνθρώπων, ἕως πότε βαρυκάρδιοι;» Η ερμηνεία που σώζεται με το όνομα του Μεγάλου Αθανασίου λέει το ίδιο: ο Δαβίδ αφιερώνει αυτόν τον ψαλμό στον νικητή, μετά τη νίκη επάνω στους εχθρούς.
Ο Ευθύμιος Ζιγαβηνός είναι ο βυζαντινός μοναχός που συγκέντρωσε στην ερμηνεία του στο Ψαλτήριο τα λόγια των Πατέρων που έζησαν πριν από αυτόν. Η ερμηνεία του τυπώθηκε με τις σημειώσεις του αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτου, σε έκδοση που κυκλοφόρησε μετά την κοίμηση του αγίου. Σε μία από αυτές τις σημειώσεις ο άγιος Νικόδημος παραθέτει τον λόγο του αγίου Γρηγορίου Νύσσης για την επιγραφή. Η νίκη επάνω στον διάβολο είναι το τέλος όλου του αγώνα. Γι᾽ αυτό ο ψαλμός δείχνει από πριν το τέλος των κόπων και το στεφάνι της νίκης, ώστε ο αγωνιζόμενος να αποβλέπει σε αυτό το τέλος και να ενδυναμώνεται σε Εκείνον που δίνει τη νίκη.
«Ἐν τῷ ἐπικαλεῖσθαί με εἰσήκουσέν μου»
Το ρήμα «ἐπικαλεῖσθαι» σημαίνει «επικαλούμαι», καλώ τον Θεό στην προσευχή. Για την κραυγή οι Εβδομήκοντα χρησιμοποιούν άλλη λέξη, εκείνη του τρίτου ψαλμού, «Φωνῇ μου πρὸς κύριον ἐκέκραξα», και εκείνη του τέταρτου στίχου αυτού του ψαλμού, «κύριος εἰσακούσεταί μου ἐν τῷ κεκραγέναι με πρὸς αὐτόν».
Το κείμενο έχει και μια ακόμη απόχρωση. Λέει «εἰσήκουσέν μου ὁ θεὸς τῆς δικαιοσύνης μου», στο τρίτο πρόσωπο, όπως και το σλαβονικό Ψαλτήριο. Μόνο στα επόμενα λόγια ο Δαβίδ στρέφεται κατευθείαν προς τον Θεό: «ἐν θλίψει ἐπλάτυνάς μοι». Πρώτα ομολογεί ότι ο Θεός τον άκουσε, και έπειτα συνομιλεί μαζί Του.
Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος αρχίζει την ομιλία του σε αυτόν τον ψαλμό δείχνοντας τι μας διδάσκουν τα πρώτα λόγια. Ο Δαβίδ δεν λέει μόνο ότι εισακούστηκε. Μας διδάσκει πώς μπορούμε να εισακουστούμε αμέσως, πριν ακόμη τελειώσουμε την προσευχή μας. Δεν είπε «αφού επικαλέστηκα», αλλά «ἐν τῷ ἐπικαλεῖσθαί με», την ώρα που επικαλούμουν. Τον Θεό δεν Τον πείθει το πλήθος των λόγων, λέει ο άγιος Ιωάννης, αλλά η καθαρή ψυχή και τα καλά έργα. Το να εισακουστεί όμως κάποιος δεν σημαίνει πάντοτε ότι λαμβάνει αμέσως αυτό που ζήτησε. Ο Θεός ακούει την προσευχή και δίνει ό,τι μας ωφελεί, στον κατάλληλο καιρό.
«Ὁ θεὸς τῆς δικαιοσύνης μου.» Ο άγιος Ιωάννης δείχνει ότι ο Δαβίδ δεν μιλά εδώ από υπερηφάνεια. Θέλει να μας διδάξει ότι ο Θεός δεν τον άκουσε επειδή ήταν βασιλιάς, αλλά για τη ζωή του. Όποιος έρχεται στον Θεό με δικαιοσύνη δεν φεύγει με άδεια χέρια, όσο μικρός και ασήμαντος κι αν είναι. Ο άγιος Ιωάννης εξηγεί και τη λέξη «δικαιοσύνη». Δεν είναι εδώ μία μόνο αρετή, αλλά ολόκληρη η αρετή, όπως η δικαιοσύνη του Ιώβ. Όπως λέμε δίκαιη μια ζυγαριά όταν μένει ισορροπημένη ό,τι κι αν ζυγίζεται, έτσι δίκαιος είναι ο άνθρωπος που μένει ο ίδιος σε όλες τις περιστάσεις της ζωής.
Ο μακάριος Θεοδώρητος λέει ότι ο Δαβίδ δεν είχε τη συνήθεια να διακηρύσσει μόνος του τη δικαιοσύνη και την αρετή του. Γι᾽ αυτό το «ὁ θεὸς τῆς δικαιοσύνης μου» σημαίνει εδώ «ο Θεός της δίκαιης αίτησής μου».
Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος στέκεται εδώ πολύ στην προσευχή. Κάποιος θα μπορούσε να ρωτήσει: αν είμαι δίκαιος, τι χρειάζομαι ακόμη την προσευχή; Δεν ξέρει ο Θεός τι χρειάζομαι; Ο άγιος Ιωάννης απαντά ότι η προσευχή είναι ο δεσμός της αγάπης που μας ενώνει με τον Θεό. Μας συνηθίζει να συνομιλούμε μαζί Του. Όποιος περνά πολύ χρόνο κοντά σε έναν σοφό άνθρωπο κερδίζει πολλά από αυτόν. Πόσο περισσότερα κερδίζει εκείνος που συνομιλεί με τον Θεό σε αδιάλειπτη προσευχή!
Ο άγιος Ιωάννης δείχνει και πόσο αμελείς είμαστε. Όταν πρόκειται να μιλήσουμε με έναν σημαντικό άνθρωπο, προετοιμάζουμε τη στάση μας, το βάδισμά μας και τα ρούχα μας. Όταν στεκόμαστε μπροστά στον Θεό, χασμουριόμαστε, νυστάζουμε και γυρίζουμε προς όλες τις μεριές, και όταν γονατίζουμε, ο νους μας περιπλανιέται στην αγορά. Ο άνθρωπος που μαθαίνει να μιλά με τον Θεό με ευλάβεια, λέει ο άγιος Ιωάννης, γίνεται άγγελος επάνω στη γη. Ο Θεός δεν κοιτάζει την ομορφιά των λόγων, αλλά την ομορφιά της ψυχής. Κοντά Του δεν χρειάζονται θυρωροί και μεσάζοντες για να μας ανοίξουν την πόρτα. Είναι έτοιμος να μας ακούσει όπου κι αν Τον επικαλεστούμε: στο τραπέζι, στον δρόμο, στο κρεβάτι ή στο δικαστήριο.
«Ἐν θλίψει ἐπλάτυνάς μοι»
Το «ἐπλάτυνάς μοι» σημαίνει: με έβγαλες σε ευρυχωρία, μου έδωσες τόπο να ανασάνω. Η θλίψη στενεύει την καρδιά, και ο Θεός την πλαταίνει.
Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος δείχνει πόσα περιέχουν αυτά τα λόγια. Ο Δαβίδ δεν είπε «έκανες να περάσει η θλίψη» ή «σήκωσες τους πειρασμούς». Είπε ότι η θλίψη έμεινε, και ότι αυτός βγήκε σε ευρυχωρία. Εδώ φαίνεται η σοφία και η δύναμη του Θεού. Δεν μας λυτρώνει μόνο από τις θλίψεις. Μας δίνει και ευκολία να τις υπομένουμε όσο εκείνες μένουν.
Πώς μπορεί να υπάρχει ευρυχωρία στη θλίψη; Ο άγιος Ιωάννης απαντά με παραδείγματα της Γραφής. Ο Θεός δεν έσβησε τις φλόγες του καμινιού όπου είχαν ριχτεί οι τρεις παίδες, αλλά τους έβαλε σε ευρυχωρία μέσα στις ίδιες τις φλόγες. Δεν σκότωσε τα λιοντάρια για να γλιτώσει τον Δανιήλ από τον φόβο. Το καμίνι άναβε δυνατότερα, τα θηρία ήταν έτοιμα να κατασπαράξουν, και οι δίκαιοι απολάμβαναν μεγαλύτερη γαλήνη.
Ο άγιος Ιωάννης μιλά και για μια άλλη ευρυχωρία: όταν η ψυχή ελευθερώνεται από τα πάθη. Πολλοί άνθρωποι ζουν με αφθονία, αλλά κουβαλούν στην ψυχή τα πιο βλαβερά πάθη και ζουν στενεμένοι από αυτά. Ο άρρωστος με πυρετό αισθάνεται πιο στενόχωρα όταν ικανοποιεί όλες του τις επιθυμίες, και γίνεται καλά όταν εγκρατεύεται λίγο. Έτσι και στη ζωή: τίποτε δεν μας δίνει περισσότερη ευρυχωρία από τον πόνο που μας αποσπά από τα γήινα. Ο άγιος Ιωάννης φέρνει εδώ τον λόγο του αποστόλου Παύλου, που λέει ότι η θλίψη κατεργάζεται υπομονή, η υπομονή δοκιμή και η δοκιμή ελπίδα (Ρωμ. 5,3–4). Ο Θεός άκουσε τον Δαβίδ, λέει ο άγιος Ιωάννης, όχι δίνοντάς του πλούτο ούτε νίκη επάνω στους εχθρούς, αλλά ευρυχωρία μέσα στη θλίψη.
Ο μακάριος Θεοδώρητος λέει ότι ο Θεός συχνά παραχωρεί να έρθουν στους αγίους αφορμές θλίψεως. Μετά τη δοκιμασία τους φανερώνει ως αγωνιστές, και μέσα στους ίδιους τους πειρασμούς τούς δίνει κάθε παρηγοριά. Ο Θεοδώρητος φέρνει εδώ τον λόγο που είπε ο Θεός στον απόστολο Παύλο: «Ἀρκεῖ σοι ἡ χάρις μου· ἡ γὰρ δύναμίς μου ἐν ἀσθενείᾳ τελειοῦται» (Β΄ Κορ. 12,9).
Η ερμηνεία του Μεγάλου Αθανασίου λέει ότι ο Θεός όχι μόνο έβγαλε τον Δαβίδ από τη στενοχώρια, αλλά τον βοήθησε να βρεθεί σε μεγάλη ευρυχωρία. Όταν έφευγε από τον Αβεσσαλώμ μέσα από ερήμους και βουνά, ο Σιβά και ο Βερζελλί του έφεραν τροφές και ενδύματα, και αυτός ήταν σαν τους τρεις παίδες στο καμίνι και σαν τον Δανιήλ ανάμεσα στα λιοντάρια. Ο Μέγας Αθανάσιος προσθέτει έναν βαθύ λόγο: όταν γνωρίζουμε τις αιτίες των θλίψεων και των πειρασμών, τότε προπάντων πλαταίνουμε.
Ο Ευθύμιος Ζιγαβηνός δείχνει ποια ευρυχωρία έδωσε ο Θεός στον Δαβίδ. Του έδωσε τέτοιο μεγαλείο ψυχής, ώστε πρόσταξε τους στρατιώτες του να λυπηθούν τον γιο που τον καταδίωκε (Β΄ Βασ. 18,5).
«Οἰκτίρησόν με καὶ εἰσάκουσον τῆς προσευχῆς μου»
«Οἰκτίρησόν με καὶ εἰσάκουσον τῆς προσευχῆς μου.» Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος παρατηρεί ότι ο Δαβίδ είχε μιλήσει πιο πάνω για δικαιοσύνη, και τώρα μιλά για έλεος. Ανάμεσά τους υπάρχει μεγάλη συμφωνία. Ακόμη κι αν κάναμε χιλιάδες καλά έργα, πάλι από το έλεος του Θεού εισακουόμαστε. Η δικαιοσύνη της ζωής είναι η απάντηση του ανθρώπου στη χάρη του Θεού, και δεν κάνει το έλεος χρέος του Θεού προς εμάς. Εκτός από τη δικαιοσύνη, χρειαζόμαστε ταπεινή καρδιά. Ο αμαρτωλός που προσεύχεται με ταπείνωση μπορεί να κερδίσει μεγάλα, και ο δίκαιος που πλησιάζει με υπερηφάνεια μπορεί να χάσει πολλά αγαθά. Έτσι δείχνει η παραβολή του τελώνη και του φαρισαίου.
Εδώ επίσης ο άγιος Ιωάννης λέει ποια προσευχή δεν ακούει ο Θεός: την προσευχή εναντίον των εχθρών. Ο Θεός μάς πρόσταξε να συγχωρούμε όσους μας φταίνε. Πώς θα ζητήσουμε συγχώρηση για τις δικές μας αμαρτίες, αν παρακαλούμε τον Θεό να τιμωρήσει τους άλλους; Η προσευχή για όσους μας αδικούν είναι η γλώσσα των αγγέλων, λέει ο άγιος Ιωάννης. Όταν την προφέρουμε, οι άγγελοι στέκονται και ακούν σιωπηλοί.
Ο μακάριος Θεοδώρητος λέει ότι ο δίκαιος δεν χορταίνει την προσευχή. Ακόμη και αφού εισακούστηκε και ελεήθηκε, επιμένει στην προσευχή, γιατί γνωρίζει τι ωφέλεια του έρχεται από αυτήν.
«Υἱοὶ ἀνθρώπων, ἕως πότε βαρυκάρδιοι;»
Ο Δαβίδ στρέφεται τώρα προς τους ανθρώπους. Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος δείχνει ποιους ονομάζει «υἱοὺς ἀνθρώπων»: όσους ζουν μέσα στην κακία και έλκονται προς το κακό. Κατά τη φύση όλοι είμαστε υιοί ανθρώπων. Κατά τη χάρη είμαστε υιοί του Θεού, και αρμόζει να φυλάμε την εικόνα Του με τη ζωή μας.
«Βαρυκάρδιοι» είναι, κατά τον άγιο Ιωάννη, οι σκληρυμένοι, οι σαρκικοί, όσοι είναι δεμένοι με τη γη. Τίποτε δεν βαραίνει την καρδιά όσο η κακή επιθυμία και η προσκόλληση στα κοσμικά. Ο άγιος Ιωάννης λέει ότι μια τέτοια καρδιά θα μπορούσε να ονομαστεί πήλινη καρδιά. Η ψυχή τοποθετήθηκε ως ηνίοχος, για να κρατά τα χαλινάρια του σώματος και να το ανεβάζει προς τον ουρανό. Όταν ο ηνίοχος αφήνεται να τον σύρουν τα άλογα στον γκρεμό, ποια ελπίδα σωτηρίας απομένει;
Ο άγιος Ιωάννης δείχνει ότι η ψυχή δεν είναι βαριά από τη φύση της. Είναι ελαφριά και τείνει προς τα ύψη, και εμείς τη βαραίνουμε παρά φύση. Γι᾽ αυτό και ο προφήτης ελέγχει: αν το βάρος ήταν φυσικό, δεν θα είχε τίποτε να ελέγξει.
«Ἵνα τί ἀγαπᾶτε ματαιότητα καὶ ζητεῖτε ψεῦδος;» Ο άγιος Ιωάννης λέει ότι μάταιο είναι ό,τι έχει μόνο όνομα, χωρίς το ίδιο το πράγμα. Τέτοιοι ήταν οι θεοί των ειδωλολατρών, τέτοια είναι και η δόξα, ο πλούτος και η εξουσία αυτού του κόσμου. Έχουν το όνομα των αγαθών, αλλά ξεγελούν και εξαπατούν. Γι᾽ αυτό λέει και ο Εκκλησιαστής: «Ματαιότης ματαιοτήτων… τὰ πάντα ματαιότης».
Ο μακάριος Θεοδώρητος βάζει στο στόμα του Δαβίδ μια προτροπή: άνθρωποι, γνωρίστε από όσα έγιναν για μένα τον Κυβερνήτη και Δεσπότη των όλων. Απορρίψτε τους μάταιους λογισμούς σας. Ο Θεοδώρητος λέει ότι ο Δαβίδ ονομάζει «βαρυκαρδίους» όσους δεν θέλουν να κοιτάξουν προς τα πάνω, προς τον Θεό, και να δουν τις οικονομίες Του. Μοιάζουν με εκείνους που το κεφάλι τους βάρυνε από τη μέθη και δεν μπορούν πια να ανοίξουν τα μάτια.
Η ερμηνεία του Μεγάλου Αθανασίου λέει ότι αυτά τα λόγια απευθύνονται σε όσους νόμιζαν ότι θα πιάσουν τον δίκαιο με το πλήθος των στρατευμάτων. Η ελπίδα τους, λέει, ήταν μάταιη και ψεύτικη.
«Ἐθαυμάστωσεν κύριος τὸν ὅσιον αὐτοῦ»
«Καὶ γνῶτε ὅτι ἐθαυμάστωσεν κύριος τὸν ὅσιον αὐτοῦ.» Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος δείχνει τη σοφία του προφήτη. Ο Δαβίδ φέρνει τους ανθρώπους στη γνώση του Θεού με τον πιο φανερό δρόμο: με το δικό του παράδειγμα. Είμαι δούλος του αληθινού Θεού, τους λέει. Μάθετε από μένα τη δύναμή Του και την πρόνοιά Του.
Ο άγιος Ιωάννης δείχνει ότι ο Θεός γίνεται γνωστός με δύο δρόμους. Ο ένας είναι η κτίση: ο ουρανός, η γη, ο ήλιος και η τάξη όλων των πραγμάτων. Ο άλλος, ακόμη φανερότερος, είναι οι δούλοι Του και όσα τους συνέβησαν. Έτσι ο Θεός δίδαξε τους Αιγυπτίους μέσω του Αβραάμ, και άλλα έθνη μέσω άλλων αγίων. Τι σημαίνει «ἐθαυμάστωσεν»; Έκανε τον δούλο Του γνωστό, λαμπρό και περίφημο. Έτσι έκανε με τους τρεις παίδες, με τον Δανιήλ στον λάκκο των λεόντων και με τον Ιωνά στην κοιλιά του κήτους. Παντού σώζει με θαύματα, λέει ο άγιος Ιωάννης, όχι όμως όλους, αλλά μόνο τον όσιο. Ο άγιος Ιωάννης μιλά εδώ για τα θαύματα με τα οποία ο Θεός γίνεται γνωστός και στους άλλους. Η Γραφή όμως μνημονεύει και τους δικαίους που δεν γλίτωσαν από βασανιστήρια και θάνατο, αλλά έμειναν πιστοί ως το τέλος (Εβρ. 11,35–38).
Ο μακάριος Θεοδώρητος λέει το ίδιο: ο Θεός δεν έσωσε τον Δαβίδ με έναν τυχαίο τρόπο από τους κινδύνους που είχαν πέσει επάνω του, αλλά τον έκανε λαμπρό και περίφημο με τη νίκη. Ο Θεοδώρητος εξηγεί και τη λέξη «ὅσιος». Ο Δαβίδ τη χρησιμοποιεί εδώ αντί για «αθώος», δηλαδή εκείνος που σε τίποτε δεν αδίκησε τους εχθρούς του, αλλά αδικήθηκε από αυτούς.
Η ερμηνεία του Μεγάλου Αθανασίου λέει σε όσους στηρίζονταν στο πλήθος: μάθετε πόσο θαυμαστό έδειξε ο Κύριος εκείνον που έλπισε σε Αυτόν.
«Κύριος εἰσακούσεταί μου ἐν τῷ κεκραγέναι με πρὸς αὐτόν.» Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος δείχνει ότι ο Θεός δεν βοηθά μία, δύο ή τρεις φορές, αλλά αδιάκοπα, αν Τον επικαλούμαστε. Γιατί λοιπόν πολλοί δεν εισακούονται; Ο άγιος Ιωάννης απαντά ότι μερικές φορές ζητούμε ανωφελή πράγματα, και τότε είναι καλύτερα να μην εισακουστούμε. Άλλοτε προσευχόμαστε με ραθυμία, και ο Θεός αναβάλλει το δώρο για να μας κάνει πιο πρόθυμους. Ούτε ο απόστολος Παύλος ούτε ο Μωυσής δεν έλαβαν όλα όσα ζήτησαν. Γι᾽ αυτό δεν πρέπει να σταματάμε την προσευχή ούτε να απελπιζόμαστε όταν δεν εισακουόμαστε, αλλά να επιμένουμε, γιατί ο Θεός ενεργεί τα πάντα για την ωφέλειά μας.
«Ὀργίζεσθε καὶ μὴ ἁμαρτάνετε»
Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος λέει ότι ο προφήτης θέλει να φέρει τους ανθρώπους στη γνώση του Θεού, αλλά πρώτα θέλει να θεραπεύσει την ψυχή τους. Μια διεφθαρμένη ζωή είναι εμπόδιο για τη γνώση των θείων. Όπως το λεύκωμα στο μάτι σκοτεινιάζει την όραση, έτσι και ο λογισμός που κυριεύεται από την κακία σκοτεινιάζει τον νου.
«Ὀργίζεσθε καὶ μὴ ἁμαρτάνετε.» Ο άγιος Ιωάννης δείχνει ότι ο Δαβίδ δεν απαγορεύει τον θυμό, γιατί ο θυμός είναι χρήσιμος εναντίον της αδικίας και της αμέλειας. Κόβει τον άδικο θυμό, τον παράλογο θυμό. Ο Μωυσής έβαλε στον Νόμο την εντολή «Οὐ φονεύσεις». Ο Δαβίδ πηγαίνει βαθύτερα και κόβει την ίδια τη μητέρα του φόνου, τον θυμό, τη ρίζα από την οποία πηγάζει το κακό. Έτσι και ο Χριστός, λέει ο άγιος Ιωάννης, χαλιναγώγησε τον θυμό, λέγοντας ότι όποιος οργίζεται εική κατά του αδελφού του θα είναι ένοχος στην κρίση (Ματθ. 5,22).
Ο άγιος Ιωάννης λέει ότι υπάρχει και δίκαιος θυμός. Ο πατέρας θυμώνει με τον γιο του από φροντίδα, για να τον διορθώσει. Όποιος θυμώνει για να εκδικηθεί θυμώνει εική. Ο θυμός δεν γίνεται δίκαιος μόνο επειδή είμαστε πεπεισμένοι ότι έχουμε δίκιο. Γνωρίζεται από τον σκοπό του και από τον τρόπο που φερόμαστε στον άνθρωπο με τον οποίο θυμώνουμε. Ο θυμός δεν μας δόθηκε για να αμαρτάνουμε, αλλά για να συγκρατούμε όσους αμαρτάνουν. Πρέπει να είναι φάρμακο των παθών, όχι πάθος. Όταν το φάρμακο γίνεται δηλητήριο, είναι σαν να έπαιρνε κάποιος το νυστέρι που προορίζεται να κόβει τις πληγές των άλλων και να γέμιζε πληγές όλο του το σώμα.
Ο μακάριος Θεοδώρητος ερμηνεύει έτσι: θυμώστε με όσους ξεσηκώνονται άδικα εναντίον σας, όταν βλέπετε ότι ευημερούν, αλλά μην προσθέτετε κακό στο κακό. Μην αφήνετε τον εαυτό σας να πειραστεί και να πιστέψει, ούτε να πείσει άλλους, ότι όλα γίνονται χωρίς τάξη και χωρίς την πρόνοια του Θεού. Η ερμηνεία του Μεγάλου Αθανασίου λέει ότι ο Δαβίδ τα λέει αυτά στους ανθρώπους του σπιτιού του και μαζί σε όλους τους ανθρώπους: αν ο θυμός ξυπνήσει μέσα μας, ας τον κάνουμε ανενέργητο με την κατάνυξη της καρδιάς, μέσα στη σιωπή.
Ο άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης παραθέτει στις σημειώσεις του, από τη συλλογή ερμηνειών του Νικήτα, επισκόπου Ηρακλείας, και τον λόγο του Μεγάλου Βασιλείου. Ο θυμός που κινείται δίκαια, εναντίον της αμαρτίας, δίνει ανδρεία, υπομονή και εγκράτεια. Όταν βγαίνει από την ορθή κρίση, γίνεται μανία. Ο άγιος απόστολος Παύλος επαναλαμβάνει τα λόγια του ψαλμού στην Προς Εφεσίους επιστολή και προσθέτει την προτροπή να μη δύει ο ήλιος επάνω στην οργή μας (Εφ. 4,26).
«Ἐπὶ ταῖς κοίταις ὑμῶν κατανύγητε»
«Λέγετε ἐν ταῖς καρδίαις ὑμῶν καὶ ἐπὶ ταῖς κοίταις ὑμῶν κατανύγητε.» Το «κατανύγητε» σημαίνει: να τρυπηθείτε στην καρδιά, να μετανοήσετε.
Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος δίνει σε αυτόν τον στίχο μία από τις ωραιότερες ερμηνείες της ομιλίας. Το βράδυ, λέει, όταν ετοιμάζεσαι για τον ύπνο, υπάρχει πολλή ησυχία και κανείς δεν είναι παρών. Τότε στήσε μέσα σου το δικαστήριο της συνειδήσεως. Ζήτησε από τον εαυτό σου λογαριασμό για τα κακά που θέλησες μέσα στην ημέρα, για τις στενοχώριες που προξένησες στον πλησίον, για τις διεφθαρμένες επιθυμίες που δέχθηκες. Κανένας φίλος δεν σε ταράζει τότε, κανένας υπηρέτης δεν σε ενοχλεί, κανένα πλήθος υποθέσεων δεν σε βιάζει.
Ο άγιος Ιωάννης παρατηρεί ότι ο Δαβίδ δεν μιλά εδώ για κακά έργα και λόγια, αλλά για όσα λέγονται στην καρδιά. Αν οι κακοί λογισμοί, που δεν έφτασαν ακόμη στην πράξη, πρέπει να κρίνονται έτσι, πόσο περισσότερο τα έργα και τα λόγια. Κρατούμε με επιμέλεια τους λογαριασμούς των χρημάτων μας, για να μη μας μπερδέψει η λησμονιά. Έτσι, λέει, ας κάνουμε κάθε βράδυ τον λογαριασμό των έργων μας. Ας μην πλαγιάζουμε πριν εξετάσουμε όλα όσα σφάλαμε μέσα στην ημέρα.
Ο άγιος Ιωάννης δείχνει και τους καρπούς αυτής της εργασίας. Η ψυχή που φοβάται τη βραδινή κρίση θα φυλαχτεί να αμαρτήσει ξανά. Αν το κάνουμε αυτό αδιάκοπα, σε έναν μόνο μήνα θα αποκτήσουμε τη συνήθεια της αρετής. Ο άγιος Ιωάννης φέρνει εδώ τον λόγο του Αποστόλου: αν κρίναμε τον εαυτό μας, δεν θα κρινόμασταν (Α΄ Κορ. 11,31). Η κρίση του εαυτού για την οποία μιλά είναι η αληθινή μετάνοια, που αλλάζει τη ζωή.
Ο άγιος Ιωάννης ονομάζει αυτόν τον στίχο διπλό φάρμακο. Το «ὀργίζεσθε καὶ μὴ ἁμαρτάνετε» μας φυλάει να μην πέσουμε. Το «ἐπὶ ταῖς κοίταις ὑμῶν κατανύγητε» μας θεραπεύει αφού πέσαμε. Ο μακάριος Θεοδώρητος λέει το ίδιο: η ώρα της νύχτας, ελεύθερη από τους θορύβους του έξω κόσμου, δίνει πολλή ησυχία στους λογισμούς, και τότε αρμόζει να εξετάζουμε όσα είπαμε και κάναμε την ημέρα και να θεραπεύουμε τις πληγές με το φάρμακο της κατανύξεως.
«Θύσατε θυσίαν δικαιοσύνης»
«Θύσατε θυσίαν δικαιοσύνης καὶ ἐλπίσατε ἐπὶ κύριον.» Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος δείχνει ότι δεν αρκεί να απομακρυνθούμε από το κακό. Πρέπει να κάνουμε και το καλό. Εκείνοι που ο Χριστός τους καταδίκασε επειδή δεν τάισαν τους πεινασμένους δεν ήταν κλέφτες ούτε πλεονέκτες. Καταδικάστηκαν επειδή δεν έκαναν ελεημοσύνη.
Η θυσία της δικαιοσύνης, λέει ο άγιος Ιωάννης, είναι η μεγαλύτερη θυσία που προσφέρεται στον Θεό. Δεν χρειάζεται χρήματα, μαχαίρι, θυσιαστήριο ή φωτιά. Ούτε η φτώχεια ούτε ο τόπος την εμποδίζουν. Όπου κι αν βρίσκεσαι, μπορείς να προσφέρεις αυτή τη θυσία, όντας εσύ ο ίδιος ιερέας και θυσιαστήριο, μαχαίρι και θύμα.
Ο μακάριος Θεοδώρητος βλέπει εδώ το πέρασμα από τις θυσίες του παλαιού Νόμου στην πνευματική θυσία. Στον Θεό είναι πιο ποθητή η δικαιοσύνη, ενωμένη με την ελπίδα σε Αυτόν, από τη θυσία εκατό και χιλίων βοδιών. Ο Θεοδώρητος δείχνει ότι πολλοί ποθούν τη σοφία και τη δικαιοσύνη, αλλά, στερημένοι από την ευσέβεια, δεν συνάγουν από αυτές κανέναν καρπό. Γι᾽ αυτό το Άγιο Πνεύμα προστάζει μέσω του Δαβίδ να προσφέρουμε τη θυσία της δικαιοσύνης και να ελπίζουμε στον Κύριο. Ο Θεοδώρητος φέρνει εδώ τον λόγο του Χριστού για την άμπελο και τα κλήματα: ο Πατέρας κόβει το κλήμα που δεν φέρνει καρπό εν Χριστώ (Ιω. 15,1–2).
Η ερμηνεία του Μεγάλου Αθανασίου λέει ότι ο Δαβίδ μάς διδάσκει εδώ πώς να νικούμε τους εχθρούς: κάνοντας τη δικαιοσύνη και προσφέροντάς τη θυσία στον Θεό.
«Καὶ ἐλπίσατε ἐπὶ κύριον.» Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος λέει ότι όποιος έχει βοηθό τον Θεό δεν φοβάται κανέναν. Τα πράγματα αυτής της ζωής μοιάζουν με σκιές και όνειρα: φαίνονται και χάνονται, και όσο διαρκούν φέρνουν πολλή ταραχή. Η ελπίδα στον Θεό είναι αθάνατη και ασάλευτη.
«Τίς δείξει ἡμῖν τὰ ἀγαθά;»
«Πολλοὶ λέγουσιν Τίς δείξει ἡμῖν τὰ ἀγαθά;» Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος λέει ότι δεν μιλούν έτσι οι λίγοι και σοφοί, αλλά το πλήθος που στερείται διάκριση. Μερικοί ζητούν μόνο πλούτο, ηδονή και δόξα, και ρωτούν: πού είναι τα αγαθά του Θεού, αν εγώ είμαι φτωχός και άρρωστος, ενώ άλλος ζει μέσα στην τρυφή; Άλλοι αμφιβάλλουν για την πρόνοια του Θεού, επειδή βλέπουν τόση σύγχυση στον κόσμο. Κάνουν, λέει ο άγιος Ιωάννης, όπως εκείνος που το μεσημέρι ψάχνει τον ήλιο και αμφιβάλλει αν υπάρχει φως.
Ο μακάριος Θεοδώρητος λέει ότι αυτοί είναι οι «βαρυκάρδιοι», που βαραίνουν από τις δοκιμασίες και δεν πιστεύουν στην πρόνοια του Θεού. Η ερμηνεία του Μεγάλου Αθανασίου λέει ότι έτσι μιλούν οι άνθρωποι που δεν προσέχουν τις οικονομίες του Θεού.
«Ἐσημειώθη ἐφ᾽ ἡμᾶς τὸ φῶς τοῦ προσώπου σου, κύριε»
Η απάντηση του Δαβίδ έρχεται αμέσως. Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος προσέχει τη λέξη που διάλεξε. Ο Δαβίδ δεν είπε «φάνηκε» ούτε «έλαμψε», αλλά «ἐσημειώθη», δηλαδή σφραγίστηκε, σημαδεύτηκε. Όπως ό,τι είναι σημειωμένο στο μέτωπο φαίνεται από όλους και δεν μπορεί να κρυφτεί, έτσι, Κύριε, φαίνεται η πρόνοιά Σου. Φως ονομάζει εδώ την προστασία, τη φροντίδα και τη βοήθεια του Θεού.
Η ερμηνεία του Μεγάλου Αθανασίου δίνει σε αυτόν τον στίχο χριστολογικό νόημα, δηλαδή νόημα που αναφέρεται στον Χριστό. Το φως του κόσμου είναι ο Χριστός. Αυτός μας δίδαξε να γνωρίζουμε τα αληθινά αγαθά, από τα οποία αποκτούμε τη νοερή ευφροσύνη του νου και της καρδιάς. Ο Ευθύμιος Ζιγαβηνός φέρνει τον λόγο του αγίου Κυρίλλου Αλεξανδρείας: ο Χριστός είναι το φως του προσώπου του Πατέρα, και οι χριστιανοί φέρουν το σημείο Του, γιατί ονομάζονται με το όνομά Του.
Ο μακάριος Θεοδώρητος βάζει στο στόμα των πιστών μια απάντηση γεμάτη ελπίδα: εμείς, που δεχθήκαμε τη λάμψη της θεογνωσίας Σου και φωτιστήκαμε με τις ακτίνες Σου, έχουμε αρκετή παρηγοριά ελπίδας ακόμη και μέσα στους κινδύνους που ξεσηκώνονται εναντίον μας.
«Ἔδωκας εὐφροσύνην εἰς τὴν καρδίαν μου»
«Ἔδωκας εὐφροσύνην εἰς τὴν καρδίαν μου.» Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος βάζει στο στόμα του Δαβίδ αυτά τα λόγια: με δίδαξες την αληθινή σοφία, με δίδαξες να περιφρονώ τα γήινα και να γνωρίζω τα αληθινά και διαρκή. Πριν απολαύσω τα μέλλοντα αγαθά, μου έδωσες φτερά με την ελπίδα τους.
Ο άγιος Ιωάννης παρατηρεί ότι ο Δαβίδ δεν είπε απλώς «ἔδωκας εὐφροσύνην», αλλά «εἰς τὴν καρδίαν μου». Η ευφροσύνη του δεν έρχεται από τα εξωτερικά, από το χρυσάφι, από τα πλούσια τραπέζια ή από την εξουσία. Αυτή είναι ευφροσύνη των ματιών, όχι της καρδιάς. Πολλοί που τα έχουν όλα αυτά κουβαλούν στην ψυχή τους το καμίνι της αθυμίας. Η ευφροσύνη του δικαίου βρίσκεται σε μια συνετή καρδιά, που στοχάζεται τα ασώματα.
Ο άγιος Ιωάννης δείχνει και γιατί ο Θεός δεν δίνει τώρα την πλήρη ανταπόδοση. Η ζωή αυτή είναι ο καιρός των αγώνων, και η μέλλουσα είναι ο καιρός των στεφάνων. Οι γονείς δίνουν στα μικρά παιδιά παπούτσια και στολίδια, και όταν μεγαλώσουν, τους δίνουν μεγαλύτερα. Έτσι έκανε και ο Θεός. Στον λαό της Παλαιάς Διαθήκης έδωσε κυρίως γήινα αγαθά, ενώ σε εμάς, μέσω του Χριστού, υποσχέθηκε τα ουράνια. Οι δίκαιοι της Παλαιάς Διαθήκης είχαν κι αυτοί την ελπίδα της ουράνιας πατρίδας, όπως δείχνει η Προς Εβραίους επιστολή (11,13–16).
«Ἀπὸ καιροῦ σίτου καὶ οἴνου καὶ ἐλαίου αὐτῶν ἐπληθύνθησαν.» Ο άγιος Ιωάννης λέει ότι ο Θεός δεν μας αφήνει στερημένους ούτε από τα σωματικά αγαθά. Όταν ο Δαβίδ αναφέρει το σιτάρι, το κρασί και το λάδι, αναφέρει μαζί με αυτά τη βροχή, τις εποχές, την ευφορία της γης και την πορεία του ήλιου και της σελήνης. Από αυτούς τους τρεις καρπούς ο σοφός ανεβαίνει σε όλο τον ωκεανό της πρόνοιας του Θεού.
Ο μακάριος Θεοδώρητος βλέπει εδώ έλεγχο της αχαριστίας. Εκείνοι που ρωτούν «τίς δείξει ἡμῖν τὰ ἀγαθά;» απολαμβάνουν κάθε μέρα τους καρπούς της γης και όμως γογγύζουν. Ο άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης σημειώνει ότι μερικοί ερμηνευτές κατάλαβαν το σιτάρι και το κρασί ως εικόνα του Σώματος και του Αίματος του Κυρίου, και το λάδι ως εικόνα του Αγίου Μύρου και του λαδιού του Βαπτίσματος.
«Ἐν εἰρήνῃ ἐπὶ τὸ αὐτὸ κοιμηθήσομαι καὶ ὑπνώσω»
Ο ψαλμός τελειώνει με την ειρήνη. Στο πρώτο του νόημα, ο στίχος μιλά για την ανάπαυση του ανθρώπου που εμπιστεύεται τον Θεό. Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος λέει ότι τίποτε δεν φέρνει τόση ειρήνη όση η γνώση του Θεού και η απόκτηση της αρετής, που διώχνει τον εσωτερικό πόλεμο των παθών. Ο άνθρωπος που δεν έχει αυτή την ειρήνη στην ψυχή του είναι δυστυχέστερος από όσους βρίσκονται σε πολέμους, ακόμη κι αν απέξω κανείς δεν τον ενοχλεί. Ο βαρύτερος πόλεμος είναι ο εσωτερικός. Το σκουλήκι που ροκανίζει το ξύλο από μέσα το καταστρέφει γρηγορότερα, και οι πόλεις πέφτουν πιο συχνά από τις εμφύλιες διαμάχες παρά από τους εξωτερικούς εχθρούς.
Ο άγιος Ιωάννης δίνει το παράδειγμα του φθονερού. Κανείς δεν πολεμά μαζί του, αλλά αυτός πολεμά μόνος με τον εαυτό του και ακονίζει τους λογισμούς του πιο κοφτερά από σπαθί. Το ίδιο συμβαίνει και με τον φιλάργυρο. Για τέτοιους ανθρώπους κλείνει ακόμη και ο ύπνος, το λιμάνι που ο Θεός άνοιξε σε όλους τους ανθρώπους. Ο δίκαιος όμως χαίρεται και όταν αγρυπνεί, και τη νύχτα δέχεται τον ύπνο με πολλή χαρά.
Ο άγιος Ιωάννης εξηγεί και το «ἐπὶ τὸ αὐτό». Σημαίνει «συγκεντρωμένος στον εαυτό μου», όχι μοιρασμένος σε χιλιάδες φροντίδες ούτε σκορπισμένος στον κόσμο. Το «κατὰ μόνας», λέει ο άγιος Ιωάννης, σημαίνει χωρισμένος από τους κακούς. Η ψυχή βλάπτεται από τη συναναστροφή με τους κακούς, όπως το σώμα βλάπτεται από τον μολυσμένο αέρα. Γι᾽ αυτό ο άγιος Ιωάννης προτρέπει: ζήτησε την έρημο μέσα στην ίδια την πόλη. Φύγε από τους κακούς και ακολούθησε τους καλούς, και θα προκόψεις στην αρετή.
Ο μακάριος Θεοδώρητος βλέπει σε αυτά τα λόγια και ένα προφητικό άνοιγμα προς τον θάνατο και προς την ελπίδα της αναστάσεως. Η Γραφή ονομάζει εδώ τον θάνατο «ύπνο». Πολλοί άνθρωποι πέφτουν σε θλίψεις, αδικούνται από τους κακούς και τελειώνουν τη ζωή τους χωρίς να λάβουν καμία βοήθεια. Ο Δαβίδ τους διδάσκει να μη λυπούνται, γιατί ο θάνατος είναι ζευγμένος με την ελπίδα, και μετά τον θάνατο θα υπάρξει η ανταπόδοση. Ο Ευθύμιος Ζιγαβηνός δείχνει ότι ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης και ο άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας είδαν εδώ προφητεία για την ανάσταση των νεκρών. Το σώμα αναπαύεται στον τάφο, χωρισμένο από την ψυχή, αλλά «ἐπ᾽ ἐλπίδι», περιμένοντας την ημέρα που θα ενωθεί πάλι μαζί της.
Ο άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης παραθέτει στις σημειώσεις του και τον λόγο του αγίου Γρηγορίου Νύσσης: αφού ο Χριστός έγινε άνθρωπος, αφάνισε εκείνον που έφερνε τον πόλεμο και μας συμφιλίωσε με τον Πατέρα, η μετάβαση των αγίων από αυτή τη ζωή γίνεται εν ειρήνη.
Έτσι καταλαβαίνουμε γιατί η Εκκλησία διαβάζει αυτόν τον ψαλμό το βράδυ. Ο άνθρωπος που πλαγιάζει αφού εξέτασε την καρδιά του και συμφιλιώθηκε με τον Θεό κοιμάται εν ειρήνη. Ο ύπνος του κάθε νύχτα είναι προετοιμασία για τον τελευταίο ύπνο, που θα τον κοιμηθεί κι αυτόν με την ελπίδα της αναστάσεως.
Πώς προσευχόμαστε με τον τέταρτο ψαλμό
Ο τέταρτος ψαλμός είναι βραδινή προσευχή. Όποιος τον διαβάζει πριν από τον ύπνο μπορεί να κάνει ό,τι προτρέπει ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος: να εξετάσει την ημέρα του, να κρίνει τους λογισμούς του, να μετανοήσει για αυτούς και να κοιμηθεί εν ειρήνη, συγκεντρωμένος στον εαυτό του και με την ελπίδα του στον Θεό.
Ο ψαλμός είναι και η προσευχή εκείνου που βρίσκεται σε θλίψη. Ο Θεός δεν σηκώνει πάντοτε τη θλίψη, αλλά μπορεί να πλατύνει την καρδιά μέσα σε αυτήν, όπως έδωσε ευρυχωρία στους τρεις παίδες μέσα στο καμίνι. Ο στενοχωρημένος μπορεί να πει: «ἐν θλίψει ἐπλάτυνάς μοι». Ο Μέγας Αθανάσιος λέει ότι πλαταίνουμε προπάντων όταν γνωρίζουμε τις αιτίες των δοκιμασιών. Και ακόμη κι όταν δεν τις καταλαβαίνουμε, μπορούμε να ζητήσουμε από τον Θεό δύναμη, φωτισμό και βοήθεια για να τις διαβούμε.
Ο ψαλμός μάς διδάσκει πώς να προσευχόμαστε: με δικαιοσύνη και ταπείνωση, με επιμονή και χωρίς θυμό εναντίον των εχθρών. Μας διδάσκει να θυμώνουμε μόνο με την αμαρτία. Μας διδάσκει ακόμη να μη ζητούμε τα μάταια αγαθά, αλλά το φως του προσώπου του Θεού, που δίνει ευφροσύνη στην καρδιά.
Όποιος διαβάζει αυτόν τον ψαλμό με πίστη μπορεί να τον κάνει δική του προσευχή: να τον ακούσει ο Θεός όταν κράζει, να του πλατύνει την καρδιά στη θλίψη, να τον φυλάξει από τη βαρυκαρδία, να τον διδάξει να προσφέρει τη θυσία της δικαιοσύνης και να τον κοιμίσει εν ειρήνη, με την ελπίδα της αναστάσεως.
Πηγές
- Septuaginta, έκδ. Alfred Rahlfs, δεύτερη αναθεωρημένη έκδοση Robert Hanhart, Στουτγάρδη, Deutsche Bibelgesellschaft, 2006. Τα χωρία της Καινής Διαθήκης κατά το βυζαντινό κείμενο.
- Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, Ομιλίες εις τους Ψαλμούς· ρουμανική μετάφραση Laura Enache, Ιάσιο, Doxologia, 2011, Ομιλία εις τον τέταρτο ψαλμό.
- Μέγας Αθανάσιος, Ερμηνεία εις τους Ψαλμούς· ρωσική μετάφραση (Толкование на псалмы), Μόσχα, Blagovest, 2011 (κατά την έκδοση Творения в 4-х томах, τόμ. 4, Σεργκίεφ Ποσάντ, 1902–1903), Ψαλμ. 4, σ. 18–19.
- Μακάριος Θεοδώρητος Κύρου, Ερμηνεία εις τους Ψαλμούς· ρουμανική έκδοση Florin Stuparu, Βουκουρέστι, Sophia, 2018 (κατά τη μετάφραση που τυπώθηκε στο Μπουζάου το 1840), Ψαλμ. 4, σ. 19–22.
- Ευθύμιος Ζιγαβηνός, Ερμηνεία του Ψαλτηρίου, τόμ. Α΄ (Ψαλμοί 1–69), ρουμανική μετάφραση του Μητροπολίτη Βενιαμίν Κωστάκη, Ιάσιο, 1850, κατά την έκδοση που ετοίμασε ο άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης και που κυκλοφόρησε μετά την κοίμησή του, Κωνσταντινούπολη, 1819–1821, με τις σημειώσεις του αγίου Νικοδήμου· επανέκδοση με τίτλο Psaltirea în tâlcuirile Sfinților Părinți, τόμ. 1, Egumenița.
