
← Ψαλμός 7 · Ερμηνεία του Ψαλτηρίου
Ο όγδοος ψαλμός είναι ένα τραγούδι θαυμασμού. Ο Δαβίδ κοιτάζει τον ουρανό με το φεγγάρι και τα αστέρια, σκέφτεται πόσο μικρός είναι ο άνθρωπος μπροστά τους και θαυμάζει που ο Θεός ωστόσο τον θυμάται και τον έκανε κύριο πάνω σε όλα τα κτίσματα. Ο ίδιος ο Κύριος Ιησούς Χριστός είπε έναν στίχο από αυτόν τον ψαλμό. Λίγες ημέρες πριν από το Πάθος, δηλαδή τα παθήματα και τη σταύρωσή Του, μπήκε στα Ιεροσόλυμα, και τα παιδιά μέσα στον ναό φώναζαν: «ὡσαννὰ τῷ υἱῷ Δαυΐδ», δηλαδή «Σώσε μας, Υιέ του Δαβίδ!». Έτσι έπρεπε να υποδεχθούν τον Μεσσία, τον Βασιλιά που είχε υποσχεθεί ο Θεός από τη γενιά του Δαβίδ. Οι αρχιερείς και οι γραμματείς, οι αρχηγοί των ιερέων και οι δάσκαλοι του Νόμου, αγανάκτησαν και Του είπαν: «ἀκούεις τί οὗτοι λέγουσιν;». Και ο Χριστός τους απάντησε με τον όγδοο ψαλμό: «οὐδέποτε ἀνέγνωτε ὅτι ἐκ στόματος νηπίων καὶ θηλαζόντων κατηρτίσω αἶνον;»1. Αργότερα ο απόστολος Παύλος έδειξε ότι αυτά τα λόγια για τον άνθρωπο, που έγινε λίγο κατώτερος από τους αγγέλους και στεφανώθηκε με δόξα, βρίσκουν την τέλεια εκπλήρωσή τους στον Χριστό, ο Οποίος προσέλαβε τη φύση μας2. Γι᾽ αυτό οι Άγιοι Πατέρες διάβασαν σε αυτόν τον ψαλμό την αναγγελία της Ενανθρωπήσεως και της τιμής που έλαβε η ανθρώπινη φύση.
Σε αυτό το άρθρο
Το κείμενο του ψαλμού
Παραθέτουμε τον ψαλμό στο πρωτότυπο κείμενο των Εβδομήκοντα (έκδοση Rahlfs–Hanhart), από το οποίο ερμήνευσαν τους ψαλμούς οι Άγιοι Πατέρες. Οι στίχοι αριθμούνται όπως στο εκκλησιαστικό Ψαλτήριο, όπου η επιγραφή μετρά ως πρώτος στίχος. Οι δύσκολες λέξεις εξηγούνται παρακάτω, σε κάθε στίχο.
- Εἰς τὸ τέλος, ὑπὲρ τῶν ληνῶν· ψαλμὸς τῷ Δαυιδ.
- Κύριε ὁ κύριος ἡμῶν, ὡς θαυμαστὸν τὸ ὄνομά σου ἐν πάσῃ τῇ γῇ, ὅτι ἐπήρθη ἡ μεγαλοπρέπειά σου ὑπεράνω τῶν οὐρανῶν.
- ἐκ στόματος νηπίων καὶ θηλαζόντων κατηρτίσω αἶνον ἕνεκα τῶν ἐχθρῶν σου τοῦ καταλῦσαι ἐχθρὸν καὶ ἐκδικητήν.
- ὅτι ὄψομαι τοὺς οὐρανούς, ἔργα τῶν δακτύλων σου, σελήνην καὶ ἀστέρας, ἃ σὺ ἐθεμελίωσας.
- τί ἐστιν ἄνθρωπος, ὅτι μιμνῄσκῃ αὐτοῦ, ἢ υἱὸς ἀνθρώπου, ὅτι ἐπισκέπτῃ αὐτόν;
- ἠλάττωσας αὐτὸν βραχύ τι παρ᾽ ἀγγέλους, δόξῃ καὶ τιμῇ ἐστεφάνωσας αὐτόν·
- καὶ κατέστησας αὐτὸν ἐπὶ τὰ ἔργα τῶν χειρῶν σου, πάντα ὑπέταξας ὑποκάτω τῶν ποδῶν αὐτοῦ,
- πρόβατα καὶ βόας πάσας, ἔτι δὲ καὶ τὰ κτήνη τοῦ πεδίου,
- τὰ πετεινὰ τοῦ οὐρανοῦ καὶ τοὺς ἰχθύας τῆς θαλάσσης, τὰ διαπορευόμενα τρίβους θαλασσῶν.
- κύριε ὁ κύριος ἡμῶν, ὡς θαυμαστὸν τὸ ὄνομά σου ἐν πάσῃ τῇ γῇ.
Ο όγδοος ψαλμός στις ακολουθίες της Εκκλησίας
Ο όγδοος ψαλμός κλείνει την τρίτη στάση του πρώτου καθίσματος, μετά τον έβδομο ψαλμό. Κάθισμα ονομάζεται καθένα από τα είκοσι μέρη στα οποία διαιρείται το Ψαλτήριο για την ανάγνωση στον ναό, και κάθε κάθισμα έχει τρεις στάσεις, δηλαδή τρεις ομάδες ψαλμών. Το πρώτο κάθισμα διαβάζεται κατά κανόνα στον Εσπερινό του Σαββάτου, την ακολουθία με την οποία αρχίζει η ημέρα της Κυριακής, και τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή επίσης στον Όρθρο της Τετάρτης. Στις ενορίες συνήθως συντομεύεται σε λίγους στίχους, και έτσι ο όγδοος ψαλμός ακούγεται ολόκληρος κυρίως στα μοναστήρια.
Η πιο φωτεινή θέση του ψαλμού είναι όμως η Κυριακή των Βαΐων, η εορτή της εισόδου του Κυρίου στα Ιεροσόλυμα. Στον Όρθρο αυτής της ημέρας, πριν από το Ευαγγέλιο, ψάλλεται το προκείμενο, δηλαδή ένας στίχος από τους ψαλμούς που προηγείται της αναγνώσεως, μαζί με έναν άλλο στίχο. Το προκείμενο της εορτής, σε ήχο δ΄, είναι ο τρίτος στίχος του όγδοου ψαλμού: «Ἐκ στόματος νηπίων καὶ θηλαζόντων κατηρτίσω αἶνον». Ο στίχος του προκειμένου είναι ο δεύτερος στίχος του ψαλμού: «Κύριε ὁ Κύριος ἡμῶν, ὡς θαυμαστὸν τὸ ὄνομά σου ἐν πάσῃ τῇ γῇ». Έπειτα διαβάζεται το Ευαγγέλιο που διηγείται ακριβώς την είσοδο στα Ιεροσόλυμα και την απάντηση που έδωσε ο Χριστός στους αρχιερείς με τα λόγια αυτού του ψαλμού3. Έτσι η Εκκλησία βάζει τον ψαλμό δίπλα στο γεγονός στο οποίο εκπληρώθηκε.
«Εἰς τὸ τέλος, ὑπὲρ τῶν ληνῶν»
Ληνός είναι το πατητήρι, ο τόπος ή το δοχείο όπου πατιούνται τα σταφύλια, για να τρέξει από αυτά ο μούστος από τον οποίο γίνεται το κρασί. Η ερμηνεία που παραδόθηκε με το όνομα του Μεγάλου Αθανασίου εξηγεί την επιγραφή έτσι. (Λέμε «που παραδόθηκε με το όνομα», επειδή με τους αιώνες μπήκαν σε αυτό το βιβλίο και αποσπάσματα άλλων ερμηνευτών.) Άλλοτε, στη λατρεία του Νόμου, υπήρχε ένα μόνο προλήνιον, δηλαδή το δοχείο μπροστά από τον ληνό, και αυτό ήταν το θυσιαστήριο του ναού στα Ιεροσόλυμα. Αφού κλήθηκαν στην πίστη τα έθνη, δηλαδή οι λαοί που δεν ήταν Ιουδαίοι, έγιναν πολλοί ληνοί: αυτοί είναι οι Εκκλησίες, που δέχονται τους καρπούς των δικαιωμένων και τους προσφέρουν προς τιμή του Θεού.
Ο μακάριος Θεοδώρητος Κύρου, επίσκοπος και ερμηνευτής της Γραφής τον 5ο αιώνα, προσθέτει ότι ο Κύριος ονόμασε τον εαυτό Του άμπελο, όταν είπε: «Ἐγώ εἰμι ἡ ἄμπελος ἡ ἀληθινή»4. Όσοι πίστεψαν μαζεύουν τον καρπό αυτής της αμπέλου και ετοιμάζουν το μυστικό κρασί. Με τον προφήτη Ησαΐα ο Θεός είχε παρομοιάσει τον λαό Του με αμπέλι, που το περιέφραξε, έχτισε μέσα του πύργο και έσκαψε «προλήνιον», περιμένοντας να κάνει σταφύλια, όμως εκείνο «ἐποίησεν δὲ ἀκάνθας»5. Τότε υπήρχε ένας μόνο ληνός· τώρα, λέει ο Θεοδώρητος, οι ιερείς δεν πατούν πια τους καρπούς των ανθρώπων σε ένα μόνο θυσιαστήριο, αλλά τα θυσιαστήρια στήθηκαν σε όλη τη γη και τη θάλασσα και δεν μπορεί πια κανείς να τα μετρήσει. Την ίδια επιγραφή έχει και ο ψαλμός 83, που μιλά για τα πολλά θυσιαστήρια του Θεού: «τὰ θυσιαστήριά σου, κύριε τῶν δυνάμεων»6.
Ο Ευθύμιος Ζιγαβηνός, Βυζαντινός μοναχός που συγκέντρωσε στην ερμηνεία του στο Ψαλτήριο τα λόγια των Πατέρων που έζησαν πριν από αυτόν, λέει το ίδιο με άλλα λόγια. Η άμπελος είναι ο Κύριος, τα κλήματα είναι οι Απόστολοι, και το σταφύλι είναι η πίστη, που μαζεύεται στις εκκλησίες και βγάζει από μέσα της τη διδασκαλία, σαν κρασί που ευφραίνει τις καρδιές των πιστών.
Όσο για το «εἰς τὸ τέλος», ο Θεοδώρητος δείχνει ότι άλλοι αρχαίοι μεταφραστές της Γραφής στα ελληνικά έβαλαν εδώ «τῷ νικοποιῷ» ή «ἐπινίκιος». Ο ψαλμός είναι λοιπόν ένας επινίκιος ύμνος προς τον Θεό, που νίκησε τον διάβολο, τον εχθρό και εκδικητή, και έβγαλε τους ανθρώπους από την εξουσία του.
«Κύριε ὁ κύριος ἡμῶν, ὡς θαυμαστὸν τὸ ὄνομά σου»
Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος συνδέει αυτόν τον ψαλμό με τον προηγούμενο. Ο έβδομος ψαλμός τελείωνε με μια υπόσχεση: «ψαλῶ τῷ ὀνόματι κυρίου τοῦ ὑψίστου»7. Τώρα ο Δαβίδ εκπληρώνει την υπόσχεσή του. Εκεί μιλούσε ένας άνθρωπος: «Κύριε ὁ θεός μου»· εδώ μιλούν πολλοί: «Κύριε ὁ κύριος ἡμῶν». Για όσους δεν πιστεύουν, λέει ο άγιος Ιωάννης, ο Θεός είναι Κύριος με έναν τρόπο, επειδή τους έπλασε. Για εμάς είναι Κύριος με δύο τρόπους: μας έπλασε από το μηδέν και Τον γνωρίσαμε. Και όποιος καταλάβει πώς ο Θεός μάς έκανε δικούς Του, ενώ ήμασταν αποξενωμένοι, εχθροί και νεκροί, βλέπει ότι αυτή είναι η μεγαλύτερη από τις ευεργεσίες Του.
«Ὡς θαυμαστόν»: ο προφήτης δεν λέει πόσο, επειδή δεν μπορούσε να το μετρήσει. Ο άγιος Ιωάννης ρωτά πού είναι τότε εκείνοι που καυχιούνται ότι μπορούν να γνωρίσουν την ουσία του Θεού, αφού ο προφήτης δεν μπορούσε να χωρέσει ούτε το πόσο θαυμαστό είναι το όνομά Του. Με αυτό το όνομα, λέει, καταλύθηκε ο θάνατος, δέθηκαν οι δαίμονες, άνοιξαν ο ουρανός και οι πύλες του παραδείσου, στάλθηκε το Άγιο Πνεύμα, οι δούλοι έγιναν ελεύθεροι, οι εχθροί υιοί και οι ξένοι κληρονόμοι. Ο Θεός έγινε άνθρωπος, και ο ουρανός δέχθηκε τη γήινη φύση.
Όμως το όνομα του Θεού δεν ήταν πάντοτε θαυμαστό ανάμεσα στους ανθρώπους. Με τον Ησαΐα ο Θεός είχε πει για τον λαό Του: «δι᾽ ὑμᾶς διὰ παντὸς τὸ ὄνομά μου βλασφημεῖται ἐν τοῖς ἔθνεσιν»8. Όταν όμως ήρθε ο Μονογενής Υιός, το όνομα του Θεού έγινε θαυμαστό παντού, όπως είχε προαναγγείλει ο προφήτης Μαλαχίας: «ἀπ᾽ ἀνατολῶν ἡλίου ἕως δυσμῶν τὸ ὄνομά μου δεδόξασται ἐν τοῖς ἔθνεσιν»9. Γι᾽ αυτό, λέει η ερμηνεία του Μεγάλου Αθανασίου, ο προφήτης θαυμάζει τη γνώση του Θεού που δόθηκε στους ανθρώπους, αφού ο Θεός δεν ήταν πια γνωστός μόνο σε όσους ζούσαν στην Ιουδαία. Ο Ευθύμιος προσθέτει ότι ο Δαβίδ συγκαταλέγει τον εαυτό του με τα έθνη όταν λέει «ὁ κύριος ἡμῶν», επειδή προείδε το μυστήριο της Ενανθρωπήσεως και την πίστη στον Χριστό, που θα περνούσε σε όλους τους λαούς του κόσμου.
«Ὅτι ἐπήρθη ἡ μεγαλοπρέπειά σου ὑπεράνω τῶν οὐρανῶν»
«Μεγαλοπρέπεια» σημαίνει μεγαλείο, δόξα. Αφού μίλησε για τη γη, λέει ο άγιος Ιωάννης, ο προφήτης στρέφει τον λόγο του στον ουρανό: το όνομα του Θεού είναι θαυμαστό κάτω και θαυμαστό επάνω, επειδή όχι μόνο οι άνθρωποι αλλά και οι άγγελοι υμνούν όσα έκανε ο Θεός για τους ανθρώπους, όπως έψαλλαν τη νύχτα της Γεννήσεως του Κυρίου10. Και θαυμάζει κάτι ακόμη μεγαλύτερο: τη φύση που ήταν κατώτερη από όλες, την ανθρώπινη φύση, ο Θεός την ύψωσε πάνω από όλες.
Ο μακάριος Θεοδώρητος λέει ότι ο Θεός είχε πάντοτε αυτή τη μεγαλοπρέπεια, αλλά οι άνθρωποι δεν τη γνώριζαν πάντοτε· τώρα όλοι ξέρουν ότι Αυτός εξουσιάζει τον ουρανό και τη γη. Και φέρνει τη μαρτυρία του προφήτη Αββακούμ: «ἐκάλυψεν οὐρανοὺς ἡ ἀρετὴ αὐτοῦ, καὶ αἰνέσεως αὐτοῦ πλήρης ἡ γῆ»11.
Ο Ευθύμιος Ζιγαβηνός φέρνει εδώ τον λόγο του αγίου Κυρίλλου Αλεξανδρείας, για τον οποίο η «μεγαλοπρέπεια» είναι η ενανθρώπηση του Θεού, που ξεπερνά κάθε νου και δεν τη χωρούν ούτε οι ουράνιες δυνάμεις. Η ερμηνεία του Ευθυμίου τυπώθηκε με σημειώσεις του αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτη, μοναχού του Αγίου Όρους τον 18ο αιώνα, που προσθέτει κείμενα άλλων Πατέρων. Ο άγιος Νικόδημος φέρνει εδώ τον λόγο του αγίου Γρηγορίου Νύσσης: η ψυχή που ανεβαίνει και αφήνει πίσω της κάθε τι που μπορεί να συλληφθεί, ως κάτι μικρότερο από εκείνο που αναζητά, φθάνει να καταλάβει ότι η μεγαλοπρέπεια του Θεού δεν σταματά στους ουρανούς, αλλά είναι πάνω από αυτούς, και οι ίδιοι οι ουρανοί είναι μικροί κήρυκες της δόξας Του.
«Ἐκ στόματος νηπίων καὶ θηλαζόντων κατηρτίσω αἶνον»
Για να καταλάβουμε τον στίχο, πρέπει να γυρίσουμε στην Κυριακή των Βαΐων. Όταν ο Χριστός έμπαινε στα Ιεροσόλυμα, τα πλήθη που προπορεύονταν και ακολουθούσαν φώναζαν: «ὡσαννὰ τῷ υἱῷ Δαυΐδ· εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυρίου»12. Έπειτα μπήκε στον ναό, έβγαλε από εκεί όσους πουλούσαν και αγόραζαν και θεράπευσε τυφλούς και χωλούς. Τα παιδιά μέσα στον ναό φώναζαν κι αυτά: «ὡσαννὰ τῷ υἱῷ Δαυΐδ». Οι αρχιερείς και οι γραμματείς αγανάκτησαν, και ο Χριστός τους απάντησε με αυτόν τον στίχο13. «Κατηρτίσω αἶνον» σημαίνει έκανες τον αίνο πλήρη, τέλειο. «Θηλάζοντες» είναι τα βρέφη που ακόμη θηλάζουν από τη μητέρα τους.
Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος αναρωτιέται γιατί ο προφήτης, αφήνοντας τα άλλα θαύματα του Χριστού, διάλεξε ακριβώς αυτό. Επειδή η ανάσταση νεκρών, ο καθαρισμός λεπρών και η εκδίωξη δαιμόνων είχαν φανεί, με άλλον τρόπο, και στην Παλαιά Διαθήκη: ο προφήτης Ελισαίος ανέστησε νεκρό και καθάρισε λεπρό, και ο Δαβίδ ησύχαζε τον βασιλιά Σαούλ όταν τον βασάνιζε το πονηρό πνεύμα14. Το να υμνούν όμως νήπια τον Θεό με καθαρά λόγια δεν είχε γίνει ποτέ. Και δεν λέει μόνο «νηπίων», για να μην καταλάβει κανείς ανθρώπους απλούς και άκακους, αλλά προσθέτει «θηλαζόντων», δείχνοντας την ηλικία τους από την τροφή που έπαιρναν. Μάλιστα, όσα δεν γνώριζαν ακόμη οι Απόστολοι, τα έψαλλαν τα παιδιά.
Ο άγιος Ιωάννης βλέπει σε αυτά τα νήπια και την εικόνα των Αποστόλων. Άνθρωποι απλοί, πιο άφωνοι κι από τα ψάρια, ψάρεψαν με το δίχτυ της πίστεως όλη την οικουμένη. Και βγάζει από εδώ ένα δίδαγμα για όλους: όσοι πλησιάζουν τη διδασκαλία του Θεού πρέπει να είναι παιδιά στην ψυχή, όπως είπε ο Κύριος: «ἐὰν μὴ στραφῆτε καὶ γένησθε ὡς τὰ παιδία, οὐ μὴ εἰσέλθητε εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν»15.
Η ερμηνεία του Μεγάλου Αθανασίου καταλαβαίνει ως νήπια εκείνους που είναι νήπια στην κακία, δηλαδή χωρίς κακία, όπως προτρέπει ο απόστολος Παύλος: «μὴ παιδία γίνεσθε ταῖς φρεσίν, ἀλλὰ τῇ κακίᾳ νηπιάζετε, ταῖς δὲ φρεσὶ τέλειοι γίνεσθε»16. Ο μακάριος Θεοδώρητος βλέπει εδώ τη δύναμη του Θεού, που, με ανθρώπους οι οποίοι δεν είχαν μάθει την κοσμική σοφία και με νήπια καθαρά και άδολα, κατέλυσε τον πονηρό τύραννο, τον διάβολο.
«Ἕνεκα τῶν ἐχθρῶν σου τοῦ καταλῦσαι ἐχθρὸν καὶ ἐκδικητήν»
«Ἐκδικητής» είναι εκείνος που εκδικείται, που τιμωρεί για μια πράξη. Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος δείχνει ότι τα άλλα θαύματα έγιναν για να λάβουν οι άνθρωποι ευεργεσίες και να μάθουν και άλλοι, ενώ αυτό έγινε και για να κλείσει το στόμα των εχθρών. Όσοι καταδίωξαν τον Χριστό έλεγαν ότι υπερασπίζονται την τιμή του Θεού Πατέρα, σαν να Του την είχε αρπάξει ο Υιός. Γι᾽ αυτό στα δικά τους μάτια ήταν εκδικητές. Ο Κύριος όμως τους αφαίρεσε αυτή τη δικαιολογία, λέγοντας: «ὁ ἐμὲ μισῶν καὶ τὸν πατέρα μου μισεῖ»17. Και τα παιδιά δεν είπαν τίποτε που θα μπορούσε να τους προσβάλει, αλλά ομολόγησαν ακριβώς την ενότητα του Υιού με τον Πατέρα: «εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυρίου». Ο άγιος Ιωάννης παρατηρεί επίσης ότι ο ψαλμός δεν λέει «για να τον τιμωρήσεις», αλλά «τοῦ καταλῦσαι», δηλαδή για να σταματήσεις την αναίδειά του.
Η ερμηνεία του Μεγάλου Αθανασίου δίνει και ένα άλλο, βαθύτερο νόημα. Ο εχθρός και εκδικητής είναι ο διάβολος. Αφού σπρώξει τον άνθρωπο στην αμαρτία, ο ίδιος τιμωρεί εκείνον που αμάρτησε, βάζοντας μπροστά στα μάτια του το μέγεθος της αμαρτίας, για να τον οδηγήσει στην απόγνωση. Ο Ευθύμιος φέρνει τον ίδιο λόγο από τον άγιο Μάξιμο τον Ομολογητή. Ο διάβολος είναι εχθρός, επειδή αντιστέκεται στις εντολές του Θεού και καταδιώκει τους φίλους Του. Και γίνεται εκδικητής, επειδή, αφού κατεβάσει τους ανθρώπους στην αμαρτία, τους κατηγορεί στον Θεό ως παραβάτες των εντολών και ζητά να τιμωρηθούν. Αυτός ο εχθρός ντροπιάστηκε όταν άκουσε τα νήπια να υμνούν τον Χριστό.
«Ὅτι ὄψομαι τοὺς οὐρανούς, ἔργα τῶν δακτύλων σου»
Ο μακάριος Θεοδώρητος βάζει στο στόμα του προφήτη αυτά τα λόγια: Δέσποτα, φθάνουν τα κτίσματα για να δείξουν το μεγάλο Σου έργο, ο ουρανός και η γη, το φεγγάρι και ο ήλιος και η καλή τους τάξη, όμως η πρόνοιά Σου, που κατεβαίνει ως τους μικρούς ανθρώπους, κηρύσσει ακόμη περισσότερο τη φιλανθρωπία Σου. Η ερμηνεία του Μεγάλου Αθανασίου συνδέει τον στίχο με τον προηγούμενο: οι αρχιερείς αγανακτούσαν με τα νήπια που υμνούσαν, ενώ ο προφήτης κοιτάζει ένα μικρό έργο της κτίσεως, τους ουρανούς, και βλέπει πόσο μεγάλο και ωραίο είναι.
Γιατί «δακτύλων» και όχι «χειρῶν»; Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος απαντά ότι ο προφήτης θέλει να δείξει την ευκολία με την οποία ο Θεός έκανε όλα τα ορατά. Τα αστέρια κρέμονται χωρίς να πέφτουν, αν και τίποτε δεν στέκεται μόνο του ψηλά, επειδή ο Δημιουργός, σαν τεχνίτης χωρίς όμοιο, έκανε πολλά πέρα από τη συνηθισμένη τάξη της φύσεως. Το «ἐθεμελίωσας» σημαίνει, κατά τον Ευθύμιο, τα έστησες και τα στερέωσες, για να μην πέφτουν από τις θέσεις τους. Και γιατί αναφέρει τη σελήνη και όχι τον ήλιο; Ο άγιος Ιωάννης λέει ότι με τη σελήνη ο προφήτης δείχνει πως ο Θεός είναι Δημιουργός και της νύχτας, την οποία μερικοί θεωρούσαν ξένη προς το έργο Του.
Ο άγιος Ιωάννης βγάζει από εδώ και μια μαρτυρία για τον Χριστό. Ο ίδιος που κατήρτισε αίνο από το στόμα των νηπίων έκανε και τους ουρανούς. Μερικοί αιρετικοί, όπως ο Παύλος ο Σαμοσατεύς, επίσκοπος του 3ου αιώνα που καταδικάστηκε από την Εκκλησία, δίδασκαν ότι ο Χριστός άρχισε να υπάρχει μόλις γεννήθηκε από την Παρθένο Μαρία. Αν όμως Αυτός έκανε τους ουρανούς, τότε υπήρχε πριν από τους ουρανούς, και πολύ περισσότερο πριν από τη Μαρία.
Γιατί «ὄψομαι», στον μέλλοντα; Ο άγιος Ιωάννης απαντά ότι πρωτύτερα λίγοι ήξεραν πως ο Σταυρωμένος είναι ο Δημιουργός των ουρανών, ενώ με τον καιρό θα το μάθαιναν όλοι. Ο άγιος Νικόδημος φέρνει και τον λόγο του αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου, που διαβάζει τον στίχο ως υπόσχεση για τον μέλλοντα αιώνα. Τώρα δεν γνωρίζουμε την κτίση με ακρίβεια, αλλά βλέπουμε μόνο τις σκιές της· τότε, όταν φθάσουμε στην τελειότητα, θα δούμε τους ουρανούς όπως θα είναι, και θα καταλάβουμε ότι όσα βλέπουμε τώρα ήταν μόνο ινδάλματα της αλήθειας.
«Τί ἐστιν ἄνθρωπος, ὅτι μιμνῄσκῃ αὐτοῦ;»
«Μιμνῄσκῃ» σημαίνει τον θυμάσαι, και «ἐπισκέπτῃ» σημαίνει έρχεσαι σε αυτόν για να τον δεις και να τον βοηθήσεις. Αφού μίλησε για την κτίση, ο προφήτης περνά, λέει ο άγιος Ιωάννης, στη φροντίδα που έχει ο Θεός για τον άνθρωπο. Ο άνθρωπος είναι σχεδόν τίποτε, και ακόμη λιγότερο ήταν κάτι ύστερα από τόσες αμαρτίες. Κι όμως γι᾽ αυτόν είναι όλα τα ορατά, γι᾽ αυτόν ήταν ο παράδεισος, οι εντολές, οι τιμωρίες, τα θαύματα και οι ευεργεσίες στα χρόνια του Νόμου, γι᾽ αυτόν ο Υιός του Θεού έγινε άνθρωπος. Σαν καλός γιατρός, ο Θεός άφησε τους υγιείς και ήρθε σε εμάς, τους αρρώστους.
Ο μακάριος Θεοδώρητος παρατηρεί ότι ο ψαλμός δεν μιλά εδώ για την πλάση του ανθρώπου, αλλά για την πρόνοια του Θεού. Δεν λέει «τον έπλασες», αλλά «μιμνῄσκῃ» και «ἐπισκέπτῃ». Όχι μόνο τον έφερες στο είναι, λέει, αλλά του χάρισες και το ευ είναι, τον θυμάσαι και, όταν πέσει στο κακό, έρχεσαι σε αυτόν.
Ο Ευθύμιος λέει ότι ο Δαβίδ είπε και αυτόν τον λόγο για την ενανθρώπηση του Κυρίου, την οποία προείδε. Ο άνθρωπος είχε απομακρυνθεί από τον Θεό και είχε παραβεί την εντολή, και ο Θεός τον θυμόταν και τον ελεούσε. Ακόμη περισσότερο, δεν έστειλε κάποιον άλλον να τον επισκεφθεί, αλλά ήρθε ο ίδιος, όπως λέει ο Ησαΐας: «οὐ πρέσβυς οὐδὲ ἄγγελος, ἀλλ᾽ αὐτὸς κύριος ἔσωσεν αὐτούς»18. Για τους πεσμένους αγγέλους δεν έγινε τέτοιο έλεος, αλλά για τον πεσμένο άνθρωπο ο Θεός κατέβηκε ως την ταπείνωσή μας και έγινε άνθρωπος.
«Ἠλάττωσας αὐτὸν βραχύ τι παρ᾽ ἀγγέλους»
«Βραχύ τι» σημαίνει λίγο. Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος βλέπει εδώ την καταδίκη μετά την πρώτη αμαρτία, δηλαδή τον θάνατο: με αυτόν ο άνθρωπος έγινε κατώτερος από τους αγγέλους. Ο Μονογενής Υιός όμως, όταν ήρθε, κατέλυσε και τον θάνατο. Ο μακάριος Θεοδώρητος λέει το ίδιο: ο άνθρωπος είναι κατώτερος από τους αγγέλους επειδή έγινε θνητός. Ο Ευθύμιος φέρνει και τον λόγο του Μεγάλου Βασιλείου: ο άνθρωπος είναι λίγο κατώτερος από τους αγγέλους επειδή φέρει σώμα από χώμα, και ο Θεός το οικονόμησε έτσι, ώστε όταν ο άνθρωπος υπερηφανεύεται με τον νου του, να ταπεινώνεται για το χώμα από το οποίο είναι φτιαγμένος. Αν υπερηφανεύεται τόσο φορώντας ένα βαρύ σώμα, τι θα έκανε χωρίς αυτό;
Ο απόστολος Παύλος παραθέτει τους στίχους 5–7 του ψαλμού στην Προς Εβραίους Επιστολή και προσθέτει: «νῦν δὲ οὔπω ὁρῶμεν αὐτῷ τὰ πάντα ὑποτεταγμένα· τὸν δὲ βραχύ τι παρ᾽ ἀγγέλους ἠλαττωμένον βλέπομεν Ἰησοῦν διὰ τὸ πάθημα τοῦ θανάτου δόξῃ καὶ τιμῇ ἐστεφανωμένον»19. Η ερμηνεία του Μεγάλου Αθανασίου λέει απλά ότι, αφού ο Παύλος ερμήνευσε καθαρά αυτά τα λόγια για τον Σωτήρα, πρέπει να αρκεστούμε στην ερμηνεία του. Ο Ευθύμιος δείχνει πώς ταιριάζουν τα λόγια στον Χριστό. Το «ἠλάττωσας» δείχνει ότι ο Κύριος, ως άνθρωπος, πεινούσε, διψούσε και δεχόταν όλες τις φυσικές αδυναμίες του σώματος, χωρίς αμαρτία. Το «δόξῃ ἐστεφάνωσας» σημαίνει, κατά τον Ευθύμιο, τη δόξα της θεότητας. Η ανθρώπινη φύση Του δεν την έλαβε αργότερα, σαν δώρο που προστέθηκε, αλλά, όπως διευκρινίζει ο άγιος Νικόδημος, ήταν ενωμένη με τον Θεό Λόγο καθ᾽ υπόστασιν, δηλαδή στο ίδιο Πρόσωπο. Και το «τιμῇ» είναι η τιμή που Του απέδιδαν οι άγγελοι, οι οποίοι Τον διακονούσαν μετά τον πειρασμό στην έρημο20, και όσοι πίστευαν σε Αυτόν.
«Δόξῃ καὶ τιμῇ ἐστεφάνωσας αὐτόν»
Ο Ευθύμιος λέει ότι η δόξα του ανθρώπου είναι ότι πλάστηκε κατ᾽ εικόνα Θεού, και η τιμή του ότι του υποτάχθηκαν όλα τα ζώα και όλη η ορατή κτίση. Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος βλέπει εδώ την τιμή που δόθηκε στον άνθρωπο κατά την πλάση του, όταν ο Θεός του είπε να εξουσιάζει τα ψάρια, τα πουλιά και όλα τα ζώα21, αλλά πάνω απ᾽ όλα την καινούργια τιμή που λάβαμε μετά τον ερχομό του Χριστού. Τώρα ο άνθρωπος έχει κεφαλή τον Χριστό και γίνεται σώμα Του, αδελφός και συγκληρονόμος Του. Ο Κύριος μάς είπε: «ὑμᾶς δὲ εἴρηκα φίλους»22, και οι άγγελοι δεν ντρέπονται για εμάς, αλλά υπηρετούν τη σωτηρία μας. Ο Αδάμ τιμήθηκε αμέσως μόλις πλάστηκε, χωρίς να έχει κάνει τίποτε, ούτε κακό ούτε καλό· εμείς, ύστερα από αμέτρητες αμαρτίες, λάβαμε πολύ μεγαλύτερη τιμή.
«Καὶ κατέστησας αὐτὸν ἐπὶ τὰ ἔργα τῶν χειρῶν σου»
Ο Ευθύμιος λέει ότι ο Θεός έκανε τον άνθρωπο βασιλιά της ορατής κτίσεως, όταν του είπε: «Αὐξάνεσθε καὶ πληθύνεσθε καὶ πληρώσατε τὴν γῆν καὶ κατακυριεύσατε αὐτῆς»23. Η ερμηνεία του Μεγάλου Αθανασίου προχωρεί περισσότερο. Ο Θεός χάρισε στον άνθρωπο την εξουσία πάνω σε όλα τα άλογα κτίσματα, ως σε κάποιον που Του μοιάζει: όπως ο Θεός είναι ο Βασιλιάς όλων, έτσι και ο άνθρωπος, έχοντας εξουσία από τη θεία εικόνα, τέθηκε κύριος πάνω σε όσα είναι στη γη. Σε άλλον όμως ψαλμό είναι γραμμένο: «ἔργα τῶν χειρῶν σού εἰσιν οἱ οὐρανοί»24. Αν ο άνθρωπος τέθηκε πάνω στα έργα των χειρών του Θεού, τότε ίσως εδώ αναγγέλλεται και η άρρητη διαμονή στους ουρανούς εκείνων που θα κληρονομήσουν τη Βασιλεία, κατά τον λόγο του Παύλου: «κληρονόμοι μὲν Θεοῦ, συγκληρονόμοι δὲ Χριστοῦ»25.
Ο μακάριος Θεοδώρητος λέει ότι η φύση μας έλαβε αυτή την τιμή μετά την ενανθρώπηση του Θεού, όπως λέει ο Απόστολος: «καὶ συνήγειρε καὶ συνεκάθισεν ἐν τοῖς ἐπουρανίοις ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ»26.
«Πάντα ὑπέταξας ὑποκάτω τῶν ποδῶν αὐτοῦ»
«Τὰ κτήνη τοῦ πεδίου» είναι τα ζώα που ζουν ελεύθερα στους κάμπους και στα δάση, και «τὰ διαπορευόμενα τρίβους θαλασσῶν» είναι, κατά τον Μέγα Βασίλειο, τον οποίο παραθέτει ο άγιος Νικόδημος, τα μεγάλα θαλάσσια ζώα. Ο Ευθύμιος δείχνει ότι ο Δαβίδ πήρε αυτά τα λόγια από το βιβλίο της Γενέσεως, όπου ο Θεός είπε: «Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ᾽ εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ᾽ ὁμοίωσιν, καὶ ἀρχέτωσαν τῶν ἰχθύων τῆς θαλάσσης καὶ τῶν πετεινῶν τοῦ οὐρανοῦ»27. Ο μακάριος Θεοδώρητος θαυμάζει τη σοφία που δόθηκε στον άνθρωπο, ο οποίος πιάνει με το μυαλό του όχι μόνο τα θηρία της γης, αλλά και τα πουλιά στα ύψη και τα ψάρια στα βάθη.
Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος παρατηρεί κάτι θαυμαστό: ο άνθρωπος, που τιμήθηκε με την εξουσία πριν από την αμαρτία, δεν τη στερήθηκε ούτε μετά την αμαρτία. Έχασε μόνο ένα μικρό μέρος, την εξουσία πάνω στα άγρια θηρία, και αυτό πάλι για το καλό του. Ένας πατέρας που αποκληρώνει τον γιο του για να τον διορθώσει, του παίρνει το μεγαλύτερο μέρος και του αφήνει λίγο. Ο Θεός έκανε το αντίθετο: άφησε στον άνθρωπο το μεγαλύτερο μέρος και του πήρε μόνο ένα μικρό. Τι ωφέλεια θα είχε ο άνθρωπος να κρατά δίπλα του ένα ήμερο λιοντάρι; Μόνο να υπερηφανεύεται. Γι᾽ αυτό ο Θεός του άφησε υποταγμένα τα χρήσιμα ζώα: το βόδι που οργώνει τη γη, το πρόβατο που του δίνει το ρούχο, τα υποζύγια, τα πουλιά και τα ψάρια για τροφή. Τα άγρια θηρία ταπεινώνουν τον άνθρωπο και του θυμίζουν την αδυναμία της φύσεώς του και την αμαρτία του προπάτορα Αδάμ. «Ό,τι είναι η βέργα για το παιδί, αυτό είναι το θηρίο για τους μεγάλους», λέει ο άγιος Ιωάννης. Και όποιος ρωτά γιατί υπάρχουν θηρία, ας ρωτήσει και γιατί υπάρχουν μέσα μας ο θυμός και η επιθυμία, που ξεσκίζουν χειρότερα από τα θηρία όποιον δεν τα χαλιναγωγεί.
Αλλά και αυτά τα λόγια ανεβαίνουν ως τον Χριστό. Ο μακάριος Θεοδώρητος λέει ότι ο Θεός Λόγος προσέλαβε την απαρχή της φύσεώς μας, δηλαδή την ανθρώπινη φύση που πήρε από εμάς ως πρώτο καρπό, έκανε την Εκκλησία σώμα Του και κάθισε υπεράνω πάσης αρχής και εξουσίας, δηλαδή πάνω από όλα τα αγγελικά τάγματα. Γι᾽ αυτό σε Αυτόν υποτάχθηκαν όχι μόνο τα πρόβατα και τα βόδια, αλλά όλη η κτίση, ορατή και αόρατη, όπως λέει ο Απόστολος: «πάντα γὰρ ὑπέταξεν ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ. ὅταν δὲ εἴπῃ ὅτι πάντα ὑποτέτακται, δῆλον ὅτι ἐκτὸς τοῦ ὑποτάξαντος αὐτῷ τὰ πάντα»28. Τόση τιμή, λέει ο Θεοδώρητος, έλαβε η φύση των ανθρώπων από τον Θεό των όλων.
Οι ερμηνείες δίνουν εδώ και ένα πνευματικό νόημα. Κατά τον Ευθύμιο, τα πρόβατα είναι όσοι από τα έθνη πίστεψαν, τους οποίους ο Κύριος βρήκε να περιπλανιούνται σαν πρόβατα στα βουνά όπου θυσίαζαν στα είδωλα και τους μάζεψε σε μία ποίμνη. Τα βόδια είναι όσοι από τους Ιουδαίους πίστεψαν, που είχαν σηκώσει τον βαρύ ζυγό του Νόμου. Τα πετεινά του ουρανού είναι οι άγγελοι, που υποτάσσονται στον Χριστό, και τα ψάρια της θάλασσας είναι οι δαίμονες, που κι αυτοί θα υποταχθούν, επειδή «ἐν τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ πᾶν γόνυ κάμψῃ ἐπουρανίων καὶ ἐπιγείων καὶ καταχθονίων»29.
«Κύριε ὁ κύριος ἡμῶν, ὡς θαυμαστὸν τὸ ὄνομά σου ἐν πάσῃ τῇ γῇ»
Ο ψαλμός τελειώνει με τα ίδια λόγια με τα οποία άρχισε. Ο Ευθύμιος λέει ότι αυτός ο ψαλμός, που προφητεύει το μυστήριο του Χριστού, έχει κι αυτός σχήμα κύκλου. Ο Χριστός κατέβηκε από τους ουρανούς και πάλι ανέβηκε στους ουρανούς, επιστρέφοντας στη δόξα του Πατέρα· έτσι και ο ψαλμός, που άρχισε με θαυμασμό, τελειώνει με τον ίδιο θαυμασμό. Ο μακάριος Θεοδώρητος λέει ότι ο προφήτης έβαλε τα ίδια λόγια στην αρχή και στο τέλος για τη μεγάλη τιμή που έλαβε η φύση των ανθρώπων από τον Θεό. Και ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος μάς προτρέπει να τα λέμε κι εμείς πάντοτε, θαυμάζοντας τη φροντίδα του Θεού για εμάς, τη σοφία και τη φιλανθρωπία Του.
Πώς προσευχόμαστε με τον όγδοο ψαλμό
Ο όγδοος ψαλμός είναι η προσευχή του ανθρώπου που έμαθε να θαυμάζει. Όποιος τον διαβάζει το βράδυ, κοιτάζοντας τον ουρανό και τα αστέρια, μπορεί να πει μαζί με τον Δαβίδ: «τί ἐστιν ἄνθρωπος, ὅτι μιμνῄσκῃ αὐτοῦ;». Δεν το λέει για να περιφρονήσει τον εαυτό του, αλλά για να ευχαριστήσει, επειδή ο Θεός, που έκανε τους ουρανούς με τα δάκτυλά Του, θυμήθηκε τον άνθρωπο και ήρθε ο ίδιος να τον επισκεφθεί.
Ο ψαλμός μάς διδάσκει και πώς να πλησιάζουμε τον Θεό. Ο αίνος που δέχθηκε ο Χριστός την Κυριακή των Βαΐων βγήκε από το στόμα νηπίων, όχι μορφωμένων. Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος λέει ότι όποιος πλησιάζει τη διδασκαλία του Θεού πρέπει να είναι παιδί στην ψυχή: καθαρός, άδολος και έτοιμος να πιστέψει.
Όποιος έχει στη συνείδησή του βαριές αμαρτίες μπορεί να βρει εδώ και ενίσχυση. Ο διάβολος, ο εχθρός και εκδικητής, σπρώχνει τον άνθρωπο στην αμαρτία και έπειτα του βάζει την αμαρτία μπροστά στα μάτια, για να τον οδηγήσει στην απόγνωση. Ο Χριστός όμως κατέλυσε αυτόν τον εχθρό, και την Κυριακή των Βαΐων η Εκκλησία βάζει στο στόμα μας τον ύμνο των παιδιών: «ὡσαννὰ τῷ υἱῷ Δαυΐδ· εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυρίου». Όποιος τον ψάλλει με πίστη μπορεί να τελειώσει, μαζί με τον Δαβίδ και με όλη την Εκκλησία: «κύριε ὁ κύριος ἡμῶν, ὡς θαυμαστὸν τὸ ὄνομά σου ἐν πάσῃ τῇ γῇ».
Πηγές
- Septuaginta, έκδ. Alfred Rahlfs, δεύτερη αναθεωρημένη έκδοση Robert Hanhart, Στουτγάρδη, Deutsche Bibelgesellschaft, 2006. Τα χωρία της Καινής Διαθήκης κατά το βυζαντινό κείμενο.
- Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, Ομιλία εις τον όγδοον ψαλμόν (PG 55)· ρωσική μετάφραση, Творения святого отца нашего Иоанна Златоуста, τόμ. 5, Αγία Πετρούπολη, Θεολογική Ακαδημία, 1899, Ομιλία 6 εις τον ψαλμό 8. Η ρουμανική μετάφραση (Laura Enache, Ιάσιο, Doxologia, 2011, σ. 132–155) δεν χρησιμοποιήθηκε για αυτό το άρθρο.
- Μέγας Αθανάσιος, ρουμανική έκδοση Tâlcuiri la Psalmi, που περιλαμβάνει και αποσπάσματα αποδιδόμενα σε άλλους εκκλησιαστικούς συγγραφείς, μετάφραση μοναχής Parascheva Enache, επιμ. Dragoș Mîrșanu, σειρά Patristica, Ιάσιο, Doxologia, 2021, Ψαλμ. 8, σ. 86–89. Χρησιμοποιήσαμε μόνο τα χωρία έξω από τις αγκύλες· τα αποσπάσματα μέσα στις αγκύλες η έκδοση τα αποδίδει σε άλλους εκκλησιαστικούς συγγραφείς.
- Μακάριος Θεοδώρητος Κύρου, Ερμηνεία εις τους Ψαλμούς· ρουμανική έκδοση Florin Stuparu, Βουκουρέστι, Sophia, 2018 (κατά τη μετάφραση που τυπώθηκε στο Μπουζάου το 1840), Ψαλμ. 8, σ. 31–34.
- Ευθύμιος Ζιγαβηνός, Ερμηνεία του Ψαλτηρίου, τόμ. Α΄ (Ψαλμοί 1–69), ρουμανική μετάφραση του Μητροπολίτη Βενιαμίν Κωστάκη, Ιάσιο, 1850, κατά την έκδοση που ετοίμασε ο άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης και που κυκλοφόρησε μετά την κοίμησή του, Κωνσταντινούπολη, 1819–1821, με τις σημειώσεις του αγίου Νικοδήμου· επανέκδοση με τίτλο Psaltirea în tâlcuirile Sfinților Părinți, τόμ. 1, Egumenița.
- Ματθαίος 21,15–16. ↩︎
- Εβραίους 2,6–9. ↩︎
- Ματθαίος 21,1–11 και 15–17. ↩︎
- Ιωάννης 15,1. ↩︎
- Ησαΐας 5,1–7. ↩︎
- Ψαλμός 83,4. ↩︎
- Ψαλμός 7,18. ↩︎
- Ησαΐας 52,5. ↩︎
- Μαλαχίας 1,11. ↩︎
- Λουκάς 2,13–14. ↩︎
- Αββακούμ 3,3. ↩︎
- Ματθαίος 21,9. ↩︎
- Ματθαίος 21,12–16. ↩︎
- Δ΄ Βασιλειών 4,32–37 και 5,1–14· Α΄ Βασιλειών 16,23. Τα βιβλία Α΄ και Δ΄ Βασιλειών ονομάζονται Α΄ Σαμουήλ και Β΄ Βασιλέων στις εκδόσεις που ακολουθούν το εβραϊκό κείμενο. ↩︎
- Ματθαίος 18,3. ↩︎
- Α΄ Κορινθίους 14,20. ↩︎
- Ιωάννης 15,23. ↩︎
- Ησαΐας 63,9. ↩︎
- Εβραίους 2,8–9. ↩︎
- Ματθαίος 4,11. ↩︎
- Γένεσις 1,26. ↩︎
- Ιωάννης 15,15. ↩︎
- Γένεσις 1,28. ↩︎
- Ψαλμός 101,26. ↩︎
- Ρωμαίους 8,17. ↩︎
- Εφεσίους 2,6. ↩︎
- Γένεσις 1,26. ↩︎
- Α΄ Κορινθίους 15,27. ↩︎
- Φιλιππησίους 2,10. ↩︎