Ψαλμός 1 – «Μακάριος ἀνήρ»

Ο πρώτος ψαλμός ανοίγει το Ψαλτήριο με την υπόσχεση της μακαριότητας. Οι Άγιοι Πατέρες δείχνουν τρεις βαθμίδες: απομάκρυνση από το κακό, μελέτη του λόγου του Θεού και ομοίωση με Εκείνον.

Καρποφόρο δέντρο φυτεμένο κοντά στα νερά, εικονογράφηση βυζαντινού ύφους για τον πρώτο ψαλμό
Συμβολική εικονογράφηση βυζαντινού ύφους, δημιουργημένη με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης για το OrtodoxWay.

Το Ψαλτήριο είναι το βιβλίο προσευχής της Εκκλησίας. Από αυτό διαβάζεται κάτι σχεδόν σε κάθε ακολουθία. Η εκκλησιαστική τάξη το διαιρεί σε είκοσι μέρη, που ονομάζονται καθίσματα, ώστε κατά τη συνήθη τάξη να διαβάζονται όλοι οι ψαλμοί κάθε εβδομάδα, και κατά τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή δύο φορές την εβδομάδα. Με το άρθρο αυτό αρχίζουμε μια σειρά, στην οποία θα παίρνουμε τους ψαλμούς έναν έναν και θα τους ερμηνεύουμε, δηλαδή θα τους εξηγούμε σύμφωνα με τη διδασκαλία των Αγίων Πατέρων.

Οι Άγιοι Πατέρες αγάπησαν ιδιαίτερα αυτό το βιβλίο. Ο Μέγας Βασίλειος έλεγε ότι σε αυτό συγκεντρώθηκε ό,τι ωφέλιμο υπάρχει στα άλλα βιβλία της Γραφής, διότι οι ψαλμοί προλέγουν τα μέλλοντα, θυμίζουν τα περασμένα, δίνουν νόμους για τη ζωή και δείχνουν τι πρέπει να κάνουμε. Ο ίδιος δίδασκε ότι το Άγιο Πνεύμα έντυσε τη διδασκαλία με μελωδία, όπως οι σοφοί γιατροί αλείφουν με μέλι το χείλος του ποτηριού στο οποίο δίνουν στον άρρωστο ένα πικρό φάρμακο, ώστε ο άνθρωπος να δεχθεί την ωφέλεια των λόγων χωρίς να το καταλάβει. Ο Μέγας Αθανάσιος παρομοίασε τους ψαλμούς με καθρέφτη: όποιος τους διαβάζει βλέπει σε αυτούς τις κινήσεις της δικής του ψυχής και τους λέει σαν δικά του λόγια.

Το κείμενο του ψαλμού

Παραθέτουμε τον ψαλμό στο πρωτότυπο κείμενο των Εβδομήκοντα (έκδοση Rahlfs–Hanhart). Οι Εβδομήκοντα είναι η ελληνική μετάφραση της Παλαιάς Διαθήκης, που έγινε πριν από την έλευση του Χριστού. Σε αυτό το ελληνικό κείμενο ερμήνευσαν τους ψαλμούς οι Άγιοι Πατέρες που παραθέτουμε εδώ, και οι περισσότερες Ορθόδοξες Εκκλησίες το χρησιμοποιούν μέχρι σήμερα. Οι ψαλμοί αριθμούνται κατά τους Εβδομήκοντα, όπως στο εκκλησιαστικό Ψαλτήριο.

  1. Μακάριος ἀνήρ, ὃς οὐκ ἐπορεύθη ἐν βουλῇ ἀσεβῶν καὶ ἐν ὁδῷ ἁμαρτωλῶν οὐκ ἔστη καὶ ἐπὶ καθέδραν λοιμῶν οὐκ ἐκάθισεν,
  2. ἀλλ᾽ ἢ ἐν τῷ νόμῳ κυρίου τὸ θέλημα αὐτοῦ, καὶ ἐν τῷ νόμῳ αὐτοῦ μελετήσει ἡμέρας καὶ νυκτός.
  3. καὶ ἔσται ὡς τὸ ξύλον τὸ πεφυτευμένον παρὰ τὰς διεξόδους τῶν ὑδάτων, ὃ τὸν καρπὸν αὐτοῦ δώσει ἐν καιρῷ αὐτοῦ καὶ τὸ φύλλον αὐτοῦ οὐκ ἀπορρυήσεται· καὶ πάντα, ὅσα ἂν ποιῇ, κατευοδωθήσεται.
  4. οὐχ οὕτως οἱ ἀσεβεῖς, οὐχ οὕτως, ἀλλ᾽ ἢ ὡς ὁ χνοῦς, ὃν ἐκρίπτει ὁ ἄνεμος ἀπὸ προσώπου τῆς γῆς.
  5. διὰ τοῦτο οὐκ ἀναστήσονται ἀσεβεῖς ἐν κρίσει οὐδὲ ἁμαρτωλοὶ ἐν βουλῇ δικαίων·
  6. ὅτι γινώσκει κύριος ὁδὸν δικαίων, καὶ ὁδὸς ἀσεβῶν ἀπολεῖται.

Η πύλη του Ψαλτηρίου

Οι περισσότεροι ψαλμοί έχουν από πάνω μια επιγραφή, που συνήθως δείχνει σε ποιον αποδίδεται ο ψαλμός ή σε ποια περίσταση ψάλθηκε. Τον πρώτο ψαλμό το λειτουργικό Ψαλτήριο τον σημειώνει μόνο ως ψαλμό του Δαβίδ και προσθέτει ότι είναι ανεπίγραφος παρ᾽ Εβραίοις, δηλαδή στο εβραϊκό κείμενο δεν έχει επιγραφή. Ο μακάριος Θεοδώρητος Κύρου εξηγεί γιατί. Όσοι μετέφρασαν τις Γραφές από τα εβραϊκά στα ελληνικά βρήκαν τις επιγραφές των ψαλμών στους Εβραίους και τις μετέφεραν κι αυτές στα ελληνικά. Τον ψαλμό αυτόν και τον επόμενο τους άφησαν χωρίς επιγραφή, όπως τους βρήκαν, επειδή δεν τόλμησαν να προσθέσουν τίποτε δικό τους στα λόγια του Πνεύματος. Ο ψαλμός στέκεται στην αρχή του βιβλίου σαν πύλη, από την οποία μπαίνει όποιος θέλει να προσευχηθεί με τους ψαλμούς, και από την πρώτη λέξη δείχνει πού οδηγεί ο δρόμος: στη μακαριότητα. Ο Μέγας Βασίλειος λέει ότι αυτά τα πρώτα λόγια είναι για όλο το βιβλίο των Ψαλμών ό,τι είναι το θεμέλιο για ένα σπίτι και η καρδιά για το σώμα ενός ζωντανού πλάσματος.

Ο πρώτος και ο δεύτερος ψαλμός είναι δεμένοι μεταξύ τους. Ο πρώτος αρχίζει με το «Μακάριος ἀνήρ», και ο δεύτερος τελειώνει επίσης με έναν μακαρισμό, εκείνων που ελπίζουν στον Θεό, έτσι ώστε οι δύο ψαλμοί να στέκονται μαζί ανάμεσα σε αυτούς τους δύο μακαρισμούς.

Με αυτόν τον ψαλμό η Εκκλησία ανοίγει την εβδομαδιαία ανάγνωση του Ψαλτηρίου. Με αυτόν αρχίζει το πρώτο κάθισμα, που διαβάζεται ή ψάλλεται στον Εσπερινό του Σαββάτου το βράδυ, την ακολουθία με την οποία αρχίζει η ημέρα της Κυριακής. Στον Εσπερινό των εορτών με αγρυπνία το Τυπικό ορίζει συνήθως μόνο το πρώτο του μέρος, από το οποίο στις ενορίες ψάλλονται λίγοι επιλεγμένοι στίχοι. Οι πιστοί το γνωρίζουν από τις πρώτες του λέξεις: «Μακάριος ἀνήρ».

Ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης, που έγραψε ολόκληρο βιβλίο για τις επιγραφές και την τάξη των ψαλμών, δείχνει ότι σκοπός της ενάρετης ζωής είναι η μακαριότητα. Η ιατρική αποβλέπει στην υγεία του σώματος, η γεωργία στην τροφή της ζωής, και όποιος αποκτά την αρετή αποβλέπει στη μακαριότητα. Μακάριος με την κυριολεκτική έννοια είναι μόνο ο Θεός, τον οποίο ο άγιος απόστολος Παύλος ονομάζει «ὁ μακάριος καὶ μόνος δυνάστης» (Α΄ Τιμ. 6:15). Ο άνθρωπος γίνεται μακάριος στον βαθμό που μετέχει σε Εκείνον και Του γίνεται όμοιος. Ήδη από τον πρώτο ψαλμό, λέει ο άγιος Γρηγόριος, φαίνεται πώς ο Λόγος του Θεού διαιρεί την αρετή σε τρεις βαθμίδες. Πρώτα μακαρίζει την αποξένωση από το κακό, με την οποία αρχίζει η επιστροφή προς το καλό. Έπειτα μακαρίζει την ενασχόληση της σκέψης με τα υψηλά και θεία, που ξυπνά στον άνθρωπο τον πόθο για το καλύτερο. Στο τέλος μακαρίζει την ομοίωση με τον Θεό, την οποία ο ψαλμός δείχνει με το αειθαλές δέντρο.

Η μακαριότητα, ο σκοπός του δρόμου

Ο Μέγας Βασίλειος εξηγεί, ξεκινώντας από την καθημερινή ζωή, γιατί το Ψαλτήριο αρχίζει ακριβώς με τη μακαριότητα. Οι ψαλμοί θα ζητούσαν πολλούς κόπους, γι᾽ αυτό ο Δαβίδ έδειξε από την αρχή σε όσους αγωνίζονται για την πίστη το μακάριο τέλος τους, ώστε η ελπίδα των αγαθών που τους έχουν ετοιμαστεί να τους βοηθήσει να σηκώσουν τα βάρη της ζωής. Ο οδοιπόρος σε δύσκολο δρόμο παρηγορείται με τη σκέψη του πανδοχείου που τον περιμένει. Ο έμπορος ξεκινά για τη θάλασσα επειδή θέλει να φέρει εμπορεύματα στο σπίτι του, και στον γεωργό η ελπίδα μιας καλής σοδειάς του κρύβει τον κόπο. Έτσι ενήργησε και το Πνεύμα της αληθείας, ο Διδάσκαλος όλων: μας έδειξε από την αρχή την ανταμοιβή, ώστε, κοιτάζοντας προς αυτήν, να ξεπερνούμε τους τωρινούς κόπους και να τρέχουμε με τον νου προς τα αιώνια αγαθά.

Όπως ο άγιος Γρηγόριος, έτσι και ο Μέγας Βασίλειος λέει ότι μακάριο με την κυριολεκτική έννοια είναι μόνο το αληθινό αγαθό, δηλαδή ο Θεός, προς τον οποίο στρέφεται ο πόθος όλων των κτισμάτων. Οι άνθρωποι ονομάζουν μακάρια τον πλούτο, την υγεία και τη λαμπρότητα της ζωής, αλλά κανένα από αυτά δεν είναι καλό από τη φύση του, γιατί δεν κάνει καλό εκείνον που το έχει. Μακάριος είναι ο άνθρωπος που μετέχει στα άφθαρτα αγαθά. Ο μακάριος Θεοδώρητος λέει ότι ο Δαβίδ έβαλε τη μακαριότητα στην αρχή του βιβλίου ακολουθώντας τον Υιό και Δεσπότη του, τον Σωτήρα Χριστό, ο οποίος κι Εκείνος άρχισε τη διδασκαλία Του προς τους μαθητές με τους μακαρισμούς (Ματθ. 5:3).

Ο Μέγας Βασίλειος σταματά και στη λέξη «ἀνήρ». Ο ψαλμός δεν αφήνει τις γυναίκες έξω από τη μακαριότητα, λέει, γιατί ο άνδρας και η γυναίκα έχουν την ίδια αρετή, πλάστηκαν με την ίδια τιμή και θα λάβουν την ίδια ανταμοιβή, όπως γράφει η Γένεση ότι ο Θεός «ἄρσεν καὶ θῆλυ ἐποίησεν αὐτούς» (Γεν. 1:27). Σε όσους έχουν την ίδια φύση ανήκουν τα ίδια έργα, και για την ίδια πράξη δίνεται ο ίδιος μισθός. Ο ψαλμός ονομάζει μόνο τον άνδρα, επειδή η ανθρώπινη φύση είναι μία, και ο ψαλμωδός θεώρησε αρκετό να τη δείξει ολόκληρη μέσα από εκείνον που, κατά τον Μέγα Βασίλειο, ηγείται της φύσεως, δηλαδή μέσα από τον άνδρα.

Η πρώτη βαθμίδα: η αποξένωση από το κακό

Ο Μέγας Βασίλειος παρομοιάζει τη ζωή κατά Θεόν με τη σκάλα που είδε στο όνειρό του ο Ιακώβ, με τη μία άκρη στη γη και την άλλη πάνω από τον ουρανό (Γεν. 28:12). Σε μια σκάλα ανεβαίνει κανείς σκαλί σκαλί, και το πρώτο βήμα σημαίνει να ξεκολλήσεις από τη γη. Έτσι, λέει, και η ανάβαση της ενάρετης ζωής αρχίζει με την απομάκρυνση από το κακό. Γι᾽ αυτό ο ψαλμωδός ασκεί τον άνθρωπο πρώτα σε ό,τι είναι ευκολότερο. Για να φυλαχτείς από τον φόνο, την πορνεία και την κλοπή αρκεί να σταματήσεις, ενώ το να αγαπήσεις τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου ή να περπατήσεις δύο μίλια με εκείνον που σε αγγαρεύει για ένα ζητά κόπο αθλητή.

Στον πρώτο στίχο ο ψαλμωδός μάς βάζει μπροστά τρία πράγματα από τα οποία πρέπει να φυλαγόμαστε και τα τοποθετεί, λέει ο Μέγας Βασίλειος, με τη σειρά με την οποία συμβαίνουν μέσα στον άνθρωπο. Πρώτα σκεπτόμαστε μέσα μας, έπειτα κρατάμε ό,τι αποφασίσαμε, και στο τέλος μένουμε στην απόφαση που πήραμε. Γι᾽ αυτό το πρώτο που αξίζει μακαρισμό είναι η καθαρότητα της σκέψης, γιατί η βουλή που παίρνουμε στην καρδιά είναι η ρίζα των έργων που κάνουμε με το σώμα. Ο ίδιος ο Κύριος λέει ότι ό,τι σπρώχνει τον άνθρωπο στην πράξη βγαίνει από μέσα του (Ματθ. 15:18).

Σε κάθε ρήμα αντιστοιχεί ένα είδος ανθρώπων. Οι πρώτοι λέγονται ἀσεβεῖς· έτσι ονομάζεται ο άνθρωπος που δεν σέβεται τον Θεό. Η δεύτερη λέξη, ἁμαρτωλοί, προέρχεται από ρήμα που αρχικά σήμαινε «αστοχώ», και ο αμαρτωλός είναι ο άνθρωπος που αστοχεί στον σκοπό για τον οποίο πλάστηκε. Η τρίτη λέξη, λοιμοί, σημαίνει κυριολεκτικά «πανούκλες», «λοιμώδεις αρρώστιες». Ο Μέγας Βασίλειος μιλά γι᾽ αυτούς ως για «λοιμώδεις», δηλαδή για ανθρώπους που μολύνουν τους γύρω τους με το κακό τους.

Ο μακάριος Θεοδώρητος δίνει σε κάθε όνομα σαφές νόημα. Ἀσεβεῖς η Γραφή ονομάζει όσους δεν πιστεύουν σε κανέναν θεό ή πιστεύουν σε πολλούς θεούς. Ἁμαρτωλοί είναι όσοι διάλεξαν να ζουν στην ανομία και ασπάστηκαν διεφθαρμένη ζωή. Λοιμοί είναι όσοι δεν καταστρέφουν μόνο τον εαυτό τους, αλλά παρασύρουν και άλλους στην απώλεια, σαν αρρώστια που περνά από τον έναν άνθρωπο στον άλλον.

Η αμαρτία που στρέφεται κατά του Θεού, λέει ο Μέγας Βασίλειος, ονομάζεται ασέβεια. Ο άνθρωπος πορεύεται «ἐν βουλῇ ἀσεβῶν» όταν αναρωτιέται μέσα στην καρδιά του αν υπάρχει Κάποιος που κυβερνά τον κόσμο και αν θα γίνει κρίση και ανταπόδοση. Στην ίδια βουλή πορεύεται κι εκείνος που ταράζεται βλέποντας τους δικαίους φτωχούς και άρρωστους και τους αμαρτωλούς πλούσιους και δοξασμένους, και καταλήγει να πιστεύει ότι ο κόσμος πηγαίνει από μόνος του, στην τύχη. Μακάριος, λέει ο Μέγας Βασίλειος, είναι ο άνθρωπος που δεν αμφέβαλε για τον Θεό, που δεν λιποψύχησε μπροστά σε όσα του συμβαίνουν και που περιμένει τα μέλλοντα.

Οι Πατέρες ξεχωρίζουν όμως τον λογισμό της αμφιβολίας που πειράζει τον άνθρωπο από τη συγκατάθεση σε αυτόν. Όποιος φέρνει την απορία του μπροστά στον Θεό και ζητά να στερεωθεί η πίστη του δεν πορεύεται στη βουλή των ασεβών. Προσεύχεται όπως ο πατέρας του Ευαγγελίου: «Πιστεύω, κύριε· βοήθει μου τῇ ἀπιστίᾳ» (Μάρκ. 9:24).

Ο Μέγας Αθανάσιος εννοεί με τη «βουλή των ασεβών» και τις συγκεντρώσεις των πονηρών. Επειδή είναι βλαβερό να μπαίνει κανείς σε τέτοιες συγκεντρώσεις, ο ψαλμός μακαρίζει εκείνον που δεν βαδίζει ούτε λίγο στον δρόμο τους. Έτσι έκανε, λέει ο Μέγας Αθανάσιος, ο Ιωσήφ από την Αριμαθαία, που ενταφίασε το σώμα του Κυρίου. Ο ευαγγελιστής Λουκάς γράφει γι᾽ αυτόν ότι «οὐκ ἦν συγκατατεθειμένος τῇ βουλῇ καὶ τῇ πράξει αὐτῶν» (Λουκ. 23:51), δηλαδή στην απόφαση εκείνων του συνεδρίου που παρέδωσαν τον Ιησού στον θάνατο. Το Ευαγγέλιο και ο ψαλμός χρησιμοποιούν για τη «βουλή» την ίδια λέξη.

Ο Μέγας Βασίλειος προσέχει και τον χρόνο του ρήματος. Ο ψαλμός δεν λέει «ὃς οὐ πορεύεται», αλλά «ὃς οὐκ ἐπορεύθη», γιατί ο άνθρωπος δεν μπορεί να ονομαστεί μακάριος όσο βρίσκεται ακόμη στον δρόμο και το τέλος του είναι άγνωστο. Μακάριος είναι εκείνος που εκπλήρωσε το χρέος του και τελείωσε τη ζωή του χωρίς να παρεκκλίνει. Ο Μέγας Βασίλειος αναρωτιέται τότε γιατί ένας άλλος ψαλμός μακαρίζει εκείνους που ακόμη πορεύονται στον νόμο του Κυρίου (Ψαλμ. 118:1). Η απάντησή του είναι ότι το καλό επαινείται ήδη σε αυτή τη ζωή: όποιος κάνει το καλό έχει τον έπαινο μέσα στην ίδια την πράξη, ενώ όποιος φυλάγεται από το κακό είναι άξιος επαίνου μόνο αν φυλάγεται από αυτό ως το τέλος.

Η οδός, λέει ο Μέγας Βασίλειος, είναι η ζωή μας, γιατί ο καθένας βιάζεται προς το τέλος του. Όπως όσοι κοιμούνται σε ένα πλοίο φέρονται από τον άνεμο προς το λιμάνι χωρίς να το αισθάνονται, έτσι περνά και ο χρόνος μας, ασταμάτητα, ακόμη κι όταν δεν το προσέχουμε. Στον δρόμο συναντούμε πράγματα που μας χαροποιούν και πράγματα που μας λυπούν, αλλά τα προσπερνούμε όλα, γιατί ο δρόμος δεν είναι δικός μας ούτε όσα έχουμε επάνω του. Μακάριος είναι εκείνος που «ἐν ὁδῷ ἁμαρτωλῶν οὐκ ἔστη», δηλαδή δεν χρονοτρίβησε σε αυτήν, αλλά ξεκίνησε με καλύτερη σκέψη προς τη ζωή κατά Θεόν.

Ο Μέγας Βασίλειος μιλά εδώ και για τις δύο αντίθετες οδούς, την πλατεία και τη στενή, καθεμιά με τον δικό της οδηγό. Στην ομαλή και κατηφορική οδό τον άνθρωπο τον τραβά με τις ηδονές ένας πονηρός δαίμονας, που τον οδηγεί στην απώλεια. Στην τραχιά και ανηφορική οδό τον οδηγεί ένας καλός άγγελος, που τον φέρνει, μέσα από τους κόπους της αρετής, σε μακάριο τέλος.

Η καθέδρα, λέει ο Μέγας Βασίλειος, σημαίνει τη σταθερή και ακλόνητη παραμονή στην αμαρτία. Όταν το πάθος παλιώνει στην ψυχή και η αμαρτωλή σκέψη δυναμώνει με τον καιρό, γίνεται δύσκολο στον άνθρωπο να θεραπεύσει το πάθος του, και μερικές φορές δεν μπορεί πια καθόλου να το θεραπεύσει, γιατί η συνήθεια καταλήγει να γίνεται φύση. Τα λόγια αυτά δείχνουν πόσο βαθιά μπορεί να υποδουλώσει τον άνθρωπο η έξη της αμαρτίας. Δεν βάζουν όριο στο έλεος του Θεού. Γι᾽ αυτό ο Άγιος δίνει μια συμβουλή κατά βαθμίδες. Μακάριος είναι ο άνθρωπος που δεν έχει την αμαρτία ούτε στη σκέψη. Αν όμως, από την πανουργία του εχθρού, δέχθηκε στην ψυχή λογισμούς απιστίας, ας μη μείνει στην αμαρτία, κι αν έπεσε σε αυτήν, ας μην εδραιωθεί μέσα της. Ο Μέγας Αθανάσιος δίνει στην καθέδρα και την έννοια της διδασκαλίας, όπως ο Κύριος μιλά για τη «Μωϋσέως καθέδρα» (Ματθ. 23:2), με την ίδια λέξη που έχει και ο ψαλμός.

Όσο για τους λοιμούς, ο Μέγας Βασίλειος θυμίζει ότι η πανούκλα περνά με την επαφή από τον έναν στον άλλον και αρρωσταίνει όλους γύρω. Τέτοιοι είναι οι άνθρωποι που διηγούνται χωρίς ντροπή τις αμαρτίες τους σαν κατορθώματα και προσπαθούν να κάνουν όσο το δυνατόν περισσότερους όμοιους με τον εαυτό τους, για να γλιτώσουν από τον ψόγο μέσα στη συντροφιά της αμαρτίας. Η αμαρτία περνά από άνθρωπο σε άνθρωπο όπως η φωτιά μέσα από ξερή ύλη, προπάντων όταν την ανάβουν τα πνεύματα της πονηρίας. Κι όταν το πλήθος κρίνει την αμαρτία κάποιου άξια μιμήσεως, λέει ο Μέγας Βασίλειος, η πανούκλα μπήκε στη ζωή των ψυχών.

Ό,τι λέει ο Μέγας Βασίλειος για την καθαρότητα της σκέψης το περιέγραψαν διεξοδικά οι Πατέρες της Φιλοκαλίας. Η Φιλοκαλία, η συλλογή συγγραμμάτων των Αγίων Πατέρων για την προσευχή και τη φύλαξη του νου, διασώζει τη διδασκαλία του οσίου Φιλοθέου του Σιναΐτου για τις βαθμίδες με τις οποίες ο πονηρός λογισμός φτάνει να κυριεύσει τον άνθρωπο. Πρώτα έρχεται η προσβολή, ένας λογισμός ή μια εικόνα που μόλις φάνηκε στον νου. Ακολουθεί ο συνδυασμός, όταν ο άνθρωπος αρχίζει να συνομιλεί με τον λογισμό εκείνο, έπειτα η συγκατάθεση, όταν η ψυχή τον δέχεται με ευχαρίστηση. Μετά από αυτήν έρχεται η αιχμαλωσία, όταν η καρδιά σύρεται βίαια προς το επιθυμητό, και στο τέλος το πάθος, το κακό που φώλιασε στην ψυχή από πολύν καιρό. Ο όσιος Φιλόθεος λέει ότι η πρώτη βαθμίδα είναι αναμάρτητη. Το ίδιο το πάθος, προσθέτει, υπόκειται είτε στη μετάνοια είτε στην κόλαση του μέλλοντος αιώνος. Ο ίδιος λέει ότι όποιος αντιστέκεται στον λογισμό από την ίδια την προσβολή έκοψε με μιας όλα τα κακά που ακολουθούν, και αυτή την αδιάλειπτη φύλαξη του νου οι Πατέρες την ονομάζουν νήψη. Ο όσιος Φιλόθεος παραθέτει και τον πρώτο στίχο του ψαλμού. Ο τόπος του νου, λέει, είναι η σταθερή εδραίωσή του στην αρετή και στη νήψη, γιατί ο άνθρωπος μπορεί να εδραιωθεί και στην αρετή και στην αμαρτία. Γι᾽ αυτό η Γραφή μακαρίζει εκείνον που «οὐκ ἐπορεύθη ἐν βουλῇ ἀσεβῶν καὶ ἐν ὁδῷ ἁμαρτωλῶν οὐκ ἔστη». Ο ψαλμός μακαρίζει ακριβώς τον άνθρωπο που αποξενώθηκε από το κακό από το πρώτο κιόλας βήμα.

Η δεύτερη βαθμίδα: η μελέτη των θείων

Ο Μέγας Βασίλειος θέτει εδώ ένα ερώτημα: γιατί ο ψαλμός μακαρίζει εκείνον που δεν κάνει το κακό, και όχι εκείνον που κάνει το καλό; Με αυτόν τον τρόπο θα μπορούσαν να ονομαστούν μακάρια και το άλογο και το βόδι και η πέτρα, αφού κανένα από αυτά τα κτίσματα δεν στέκεται στην οδό των αμαρτωλών. Η απάντηση έρχεται στον δεύτερο στίχο: «ἀλλ᾽ ἢ ἐν τῷ νόμῳ κυρίου τὸ θέλημα αὐτοῦ», και να μελετά τον νόμο του Θεού μπορεί μόνο ένα λογικό ον. Αρχή των καλών έργων, λέει ο Μέγας Βασίλειος, είναι η απομάκρυνση από τα κακά έργα, κατά τον λόγο του ψαλμού: «ἔκκλινον ἀπὸ κακοῦ καὶ ποίησον ἀγαθόν» (Ψαλμ. 36:27).

Η λέξη θέλημα σημαίνει την επιθυμία και την επιλογή του ανθρώπου. Ο νόμος του Θεού δεν είναι πια γι᾽ αυτόν ένα φορτίο που του επιβλήθηκε απ᾽ έξω, αλλά αυτό που ποθεί.

Ο Μέγας Αθανάσιος λέει ότι τα λόγια «ἡμέρας καὶ νυκτός» δείχνουν το αδιάλειπτο: ο νόμος του Κυρίου δεν ερευνάται παρεμπιπτόντως ούτε με αμέλεια. Ο μακάριος Θεοδώρητος προσθέτει ότι δεν αρκεί να μισείς το κακό. Ο άνθρωπος πρέπει να προσέχει τον νόμο του Θεού νύχτα και μέρα και να ευθυγραμμίζει τη ζωή του με αυτόν. Έτσι πρόσταξε ο Θεός και διά του Μωυσέως, να είναι τα λόγια του νόμου πάντοτε στο στόμα του ανθρώπου, όταν κάθεται στο σπίτι του και όταν βαδίζει στον δρόμο, όταν πλαγιάζει και όταν σηκώνεται (Δευτ. 6:6–7). Ο άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης θυμίζει, στις σημειώσεις του στην ερμηνεία του Ευθυμίου Ζιγαβηνού, τον λόγο του αγίου Γρηγορίου Νύσσης ότι ο νόμος αναφέρεται δύο φορές σε αυτόν τον στίχο για να δείξει και τον Παλαιό Νόμο και τον Νέο Νόμο, τον νόμο της χάριτος, που επρόκειτο να δοθεί.

Το ρήμα «μελετήσει» είχε για τους Πατέρες της ερήμου, τους μοναχούς που ασκήθηκαν στην Αίγυπτο τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες, πολύ συγκεκριμένη σημασία. Με την ίδια λέξη ονόμαζαν την εργασία με την οποία επαναλάμβαναν αδιάκοπα, από μνήμης, τους ψαλμούς και άλλα λόγια της Γραφής, στο εργόχειρο και στο κελλί. Ο Μέγας Αθανάσιος γράφει για τον Μέγα Αντώνιο ότι προσευχόταν αδιάλειπτα κρυφά και άκουγε με τόση προσοχή όσα διαβάζονταν, ώστε τίποτε από όσα ήταν γραμμένα δεν του έπεφτε στη γη. Τα κρατούσε όλα, και η μνήμη του αναπλήρωνε τα βιβλία.

Σε αυτή την εργασία φαίνεται πώς οι Πατέρες της ερήμου εκπλήρωσαν την εντολή του Αποστόλου: «ἀδιαλείπτως προσεύχεσθε» (Α΄ Θεσ. 5:17). Το ίδιο αδιάλειπτο ζητούν οι Πατέρες της Φιλοκαλίας με την ευχή του Ιησού, όπου ο νους μένει ακατάπαυστα κοντά στο όνομα του Κυρίου. Και ο νους που μελετά νύχτα και μέρα τον λόγο του Θεού δεν αφήνει τόπο στη βουλή των ασεβών.

Η τρίτη βαθμίδα: η ομοίωση με τον Θεό

Ο τρίτος στίχος δείχνει τον καρπό των δύο πρώτων. Ο άνθρωπος που αποξενώθηκε από το κακό και μελετά αδιάκοπα τον λόγο του Θεού «ἔσται ὡς τὸ ξύλον τὸ πεφυτευμένον παρὰ τὰς διεξόδους τῶν ὑδάτων». Η λέξη «πεφυτευμένον» δείχνει ότι το δέντρο δεν φύτρωσε εκεί τυχαία: κάποιος το φύτεψε. Αυτή η ανάβαση πραγματοποιείται με τη χάρη του Θεού και με την ελεύθερη ανταπόκριση του ανθρώπου. Ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης βλέπει στο δέντρο που δεν ρίχνει τα φύλλα του την εικόνα της ζωής που τελειοποιήθηκε μέσω της αρετής, δηλαδή την ομοίωση με τον Θεό.

Ο Μέγας Αθανάσιος λέει ότι τα νερά αυτά είναι οι θείες Γραφές, όπου βρίσκεται παντού το κήρυγμα για τον Χριστό. Το δέντρο, λέει, είναι ο ίδιος ο Χριστός, όπως γράφτηκε για τη Σοφία ότι «ξύλον ζωῆς ἐστι πᾶσι τοῖς ἀντεχομένοις αὐτῆς» (Παροιμ. 3:18). Όσοι πιστεύουν σε Αυτόν γίνονται σώμα Του, γιατί ο Κύριος θα μεταμορφώσει το σώμα της ταπεινώσεώς μας ώστε να γίνει σύμμορφο με το σώμα της δόξης Του (Φιλιπ. 3:21). Καρπός του δέντρου είναι η πίστη, και φύλλα του η τήρηση των εντολών.

Ο μακάριος Θεοδώρητος βλέπει στα νερά τη δωρεά του Αγίου Πνεύματος. Όπως οι πηγές κάνουν να πρασινίζουν τα δέντρα που είναι φυτεμένα κοντά τους, έτσι η χάρη του Πνεύματος κάνει τους πιστούς να φέρνουν θεϊκούς καρπούς. Γι᾽ αυτό ο Κύριος ονόμασε τη διδασκαλία Του νερό: «ἐάν τις διψᾷ, ἐρχέσθω πρός με καὶ πινέτω» (Ιω. 7:37). Οι αγωνιστές θα λάβουν τους καρπούς των κόπων τους στη μέλλουσα ζωή. Ως τότε, η καλή ελπίδα τούς κρατά πράσινους σαν φύλλα και τους ελαφρώνει τους κόπους. Ο Ευθύμιος Ζιγαβηνός, βυζαντινός μοναχός που συγκέντρωσε στην ερμηνεία του τους λόγους των Πατέρων που έζησαν πριν από αυτόν, βλέπει στα φύλλα και την ταπεινοφροσύνη. Αυτή σκεπάζει και φυλάγει τις αρετές, όπως τα φύλλα σκεπάζουν και φυλάγουν τον καρπό του δέντρου. Όσο για τα λόγια «πάντα, ὅσα ἂν ποιῇ, κατευοδωθήσεται», ο Μέγας Αθανάσιος τα ερμηνεύει έτσι: κανένα έργο που γίνεται μέσα στον Θεό δεν μένει χωρίς ωφέλεια. Ο μακάριος Θεοδώρητος τα φέρνει κοντά στον λόγο του Αποστόλου ότι σε όσους αγαπούν τον Θεό όλα συνεργούν για το καλό (Ρωμ. 8:28). Όποιος απέρριψε το κακό και θέλει μόνο ό,τι θέλει ο νόμος δεν κάνει πια τίποτε εναντίον του, και γι᾽ αυτό όλα τού ευοδώνονται.

Ο προφήτης Ιερεμίας χρησιμοποιεί την ίδια εικόνα. Ευλογημένος είναι ο άνθρωπος που εμπιστεύεται τον Κύριο, λέει, γιατί θα είναι σαν δέντρο ευθαλές κοντά στα νερά, που απλώνει τις ρίζες του προς την υγρασία, δεν φοβάται όταν έρχεται ο καύσωνας και δεν παύει να καρποφορεί (Ιερ. 17:7–8). Το δέντρο κοντά στα νερά περνά τα ίδια καλοκαίρια με όλα τα άλλα, αλλά οι ρίζες του φτάνουν ως το νερό.

Το δέντρο δίνει τον καρπό του «ἐν καιρῷ αὐτοῦ», και οι πνευματικοί καρποί ωριμάζουν στον καιρό που όρισε ο Θεός. Το ρήμα «κατευοδωθήσεται» περιέχει μέσα του τη λέξη «ὁδός» και σημαίνει κυριολεκτικά «θα πάει καλά στον δρόμο». Η πρόοδος του δικαίου δεν βρίσκεται στις επιτυχίες αυτού του κόσμου, αλλά στο ότι ο δρόμος του οδηγεί εκεί όπου πρέπει να φτάσει.

Ο χνους που σκορπίζει ο άνεμος

Ο τέταρτος στίχος μιλά για τους άλλους: «οὐχ οὕτως οἱ ἀσεβεῖς, οὐχ οὕτως». Ο μακάριος Θεοδώρητος λέει ότι με την επανάληψη ο ψαλμωδός δείχνει καθαρότερα την αντίθεση ανάμεσα στα δύο είδη ανθρώπων. Όσοι ποτίζονται από τα θεία λόγια μένουν πάντοτε πράσινοι και φέρνουν ώριμο καρπό. Οι άλλοι καταπατούνται από τα αντίπαλα πνεύματα και μοιάζουν με τη σκόνη που οι άνεμοι την παρασύρουν εύκολα εδώ κι εκεί. Η λέξη χνοῦς ονομάζει τη λεπτή σκόνη ή το άχυρο που παίρνει ο άνεμος. Μετά το δέντρο που ρίζωσε κοντά στα νερά έρχεται κάτι χωρίς ρίζα και χωρίς βάρος.

Ο πέμπτος στίχος λέει ότι «οὐκ ἀναστήσονται ἀσεβεῖς ἐν κρίσει». Το ρήμα ἀναστήσονται σημαίνει και «θα αναστηθούν» και «θα σηκωθούν». Τα λόγια αυτά δεν σημαίνουν ότι οι ασεβείς θα μείνουν στους τάφους. Ο Κύριος λέει καθαρά ότι όλοι όσοι βρίσκονται στους τάφους θα ακούσουν τη φωνή Του και θα βγουν: όσοι έκαναν το καλό, σε ανάσταση ζωής, και όσοι έπραξαν το κακό, σε ανάσταση κρίσεως (Ιω. 5:28–29). Το νόημα του ψαλμού είναι ότι δεν θα μπορέσουν να σταθούν όρθιοι στην κρίση. Ο μακάριος Θεοδώρητος παρατηρεί ότι ο ψαλμός δεν λέει «οὐκ ἀναστήσονται ἀσεβεῖς», αλλά ότι δεν θα αναστηθούν για κρίση. Θα αναστηθούν, όχι για να εξεταστούν, γιατί η ασέβειά τους είναι φανερή, αλλά για να λάβουν την τιμωρία τους. Έτσι κάνει και ο δικαστής με τον φονιά που πιάστηκε επ᾽ αυτοφώρω: δεν τον εξετάζει πια, αλλά βγάζει αμέσως την απόφαση.

Ο Μέγας Αθανάσιος ερμηνεύει και αυτόν τον στίχο με την εικόνα του χνου. Οι ασεβείς δεν θα σηκωθούν στην κρίση, γιατί δεν έχουν ρίζα και μοιάζουν με το χώμα της γης που το σηκώνει ο άνεμος. Ο άνεμος, λέει, είναι η απειλή του Θεού την ημέρα της κρίσεως: «Πορεύεσθε ἀπ᾽ ἐμοῦ οἱ κατηραμένοι εἰς τὸ πῦρ τὸ αἰώνιον» (Ματθ. 25:41). Όσοι ακούν αυτή τη φωνή πέφτουν, γιατί δεν στέκονται στον Χριστό, που είναι το στήριγμα και το θεμέλιο των πιστών. Προσθέτει ότι εκεί ο Θεός χωρίζει τους δικαίους από τους αμαρτωλούς, και γι᾽ αυτό οι αμαρτωλοί δεν θα έχουν θέση «ἐν βουλῇ δικαίων». Όλοι οι άνθρωποι θα σταθούν μπροστά στην κρίση του Χριστού. Η διάκριση που κάνουν οι Πατέρες είναι ανάμεσα στην εξέταση των έργων και στην καταδίκη εκείνων των οποίων η ασέβεια είναι φανερή.

Γινώσκει Κύριος ὁδὸν δικαίων

Ο Θεός γνωρίζει τα πάντα, και το καλό και το κακό. Τι σημαίνει τότε «γινώσκει κύριος ὁδὸν δικαίων»; Ο Μέγας Αθανάσιος απαντά ότι εδώ το «γνωρίζω» σημαίνει «τιμώ». Έτσι είπε ο Θεός στον Μωυσή: «εὕρηκας γὰρ χάριν ἐνώπιόν μου, καὶ οἶδά σε παρὰ πάντας» (Έξ. 33:17). Ο μακάριος Θεοδώρητος προσθέτει ότι ο δίκαιος Κριτής τα γνωρίζει όλα ήδη πριν από την κρίση και δεν χρειάζεται αποδείξεις. Τα λόγια «ὁδὸς ἀσεβῶν ἀπολεῖται» τα φέρνει κοντά στον λόγο του Αποστόλου: «εἴ τινος τὸ ἔργον κατακαήσεται, ζημιωθήσεται» (Α΄ Κορ. 3:15). Το έργο του δικαίου μένει λαμπρό, ενώ η πονηρία χάνεται μαζί με εκείνους που την έπραξαν.

Ο Ευθύμιος Ζιγαβηνός δείχνει ότι κανείς δεν μπορεί να κρυφτεί από τον Θεό. Τις κακές οδούς ο Θεός κάνει σαν να μην τις γνωρίζει, γιατί είναι ανάξιες της γνώσεώς Του. Το «δεν γνωρίζω» σημαίνει εδώ ότι δεν δέχεται και δεν αναγνωρίζει το κακό ως δικό Του. Ο Θεός γνωρίζει τα πάντα, και οι ερωτήσεις Του δεν ζητούν να μάθουν κάτι. Αφού ο Αδάμ παρέβη την εντολή, ο Θεός τον ρώτησε σαν να μην ήξερε: «Ἀδάμ, ποῦ εἶ;» (Γεν. 3:9). Το ίδιο ρώτησε τον Κάιν, αφού σκότωσε τον αδελφό του: «Ποῦ ἐστιν Ἄβελ ὁ ἀδελφός σου;» (Γεν. 4:9).

Στο τέλος του δεύτερου ψαλμού, που είναι στενά δεμένος με αυτόν, οι βασιλείς και οι κριτές της γης προτρέπονται να δεχθούν την παιδεία, για να μη χαθούν από την οδό τη δίκαιη. Ο Μέγας Αθανάσιος δείχνει ότι αυτή είναι η οδός Εκείνου που είπε: «Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδός» (Ιω. 14:6). Γι᾽ αυτόν η οδός των δικαίων έχει όνομα: Χριστός.

Πώς προσευχόμαστε με τον πρώτο ψαλμό

Ο πρώτος ψαλμός μπορεί να διαβαστεί το βράδυ σαν καθρέφτης της ημέρας. Όποιος τον λέει τότε μπορεί να αναρωτηθεί πού δέχθηκε μια βουλή που δεν ήταν από τον Θεό, πού χρονοτρίβησε κοντά σε μια αμαρτία και μήπως έχει ήδη καθίσει σε μια κακή συνήθεια. Αυτά τα ερωτήματα οδηγούν φυσικά στη μετάνοια και στην εξομολόγηση.

Το πρωί ο ίδιος ψαλμός μπορεί να διαβαστεί αργά, ώστε ο άνθρωπος να διαλέξει από αυτόν έναν μόνο στίχο και να τον κρατά στον νου του όλη την ημέρα, όπως έκαναν οι Πατέρες της ερήμου. Τα λόγια «ἐν τῷ νόμῳ αὐτοῦ μελετήσει ἡμέρας καὶ νυκτός» αρχίζουν να εκπληρώνονται ακριβώς έτσι, με λίγο, αλλά χωρίς διακοπή.

Όποιος διαβάζει αυτόν τον ψαλμό με πίστη μπορεί να τον κάνει δική του προσευχή: να τον φυλάξει ο Θεός από το πρώτο βήμα προς το κακό, να του δώσει αγάπη για τον λόγο Του μέρα και νύχτα και να τον φυτέψει κοντά στα νερά Του, ώστε να γίνει γνωστός σε Εκείνον και να βαδίζει στην οδό που είναι ο Χριστός.

Πηγές

  • Septuaginta, έκδ. Alfred Rahlfs, δεύτερη αναθεωρημένη έκδοση Robert Hanhart, Στουτγάρδη, Deutsche Bibelgesellschaft, 2006.
  • Μέγας Βασίλειος, Ομιλία εις τον πρώτον ψαλμόν (PG 29)· ρουμανική μετάφραση π. D. Fecioru, στο Scrieri I, PSB 17, Βουκουρέστι, 1986.
  • Μέγας Αθανάσιος, Ερμηνεία εις τους Ψαλμούς (μαζί με αποσπάσματα που αποδίδονται σε άλλους εκκλησιαστικούς συγγραφείς), με την Επιστολή προς Μαρκελλίνον εις την ερμηνείαν των Ψαλμών (κεφ. 11–12)· ρουμανική μετάφραση μοναχής Παρασκευής Enache, επιμ. Dragoș Mîrșanu, Ιάσιο, Doxologia, 2021.
  • Μέγας Αθανάσιος, Βίος του Οσίου Αντωνίου, κεφ. 3.
  • Μακάριος Θεοδώρητος Κύρου, Ερμηνεία εις τους Ψαλμούς· ρουμανική έκδοση Florin Stuparu, Βουκουρέστι, Sophia, 2018 (κατά τη μετάφραση που τυπώθηκε στο Μπουζάου το 1840).
  • Ευθύμιος Ζιγαβηνός, Ερμηνεία του Ψαλτηρίου, τόμ. Α΄ (Ψαλμοί 1–69), ρουμανική μετάφραση του Μητροπολίτη Βενιαμίν Κωστάκη, Ιάσιο, 1850, κατά την έκδοση που ετοίμασε ο άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης και που κυκλοφόρησε μετά την κοίμησή του, Κωνσταντινούπολη, 1819–1821.
  • Άγιος Γρηγόριος Νύσσης, Εις την επιγραφήν των Ψαλμών, μέρος Α΄, κεφ. 1· ρουμανική μετάφραση στο Scrieri II, PSB 30, Βουκουρέστι, 1998.
  • Όσιος Φιλόθεος ο Σιναΐτης, Νηπτικά κεφάλαια, 19, 34–36, στη Φιλοκαλία.
Ενημερωτικό δελτίο OrtodoxWay

Λάβετε τα νέα άρθρα του OrtodoxWay

Ένα σύντομο μήνυμα όταν δημοσιεύεται νέο άρθρο για την Ορθοδοξία, την προσευχή και την πνευματική ζωή. Χωρίς spam.

Αφήστε ένα σχόλιο

Τα σχόλια ελέγχονται πριν από τη δημοσίευση. Οι σύνδεσμοι στα σχόλια αντιμετωπίζονται ως περιεχόμενο χρηστών.