Ο δεύτερος ψαλμός στέκεται στην αρχή του Ψαλτηρίου, αμέσως μετά το «Μακάριος ἀνήρ». Μιλά για τα έθνη και τους βασιλείς της γης που ξεσηκώνονται εναντίον του Θεού και του Χριστού Του. Χριστός, δηλαδή Χρισμένος, ονομάζεται εκείνος που ο Θεός διάλεξε και ξεχώρισε με το χρίσμα για μια άγια διακονία. Στα εβραϊκά ο Χρισμένος λέγεται Μεσσίας, και στα ελληνικά Χριστός. Γι᾽ αυτό η Εκκλησία διάβαζε πάντοτε αυτόν τον ψαλμό ως προφητεία για τον Κύριό μας Ιησού Χριστό. Έτσι τον ερμήνευσαν οι ίδιοι οι άγιοι Απόστολοι, στην προσευχή που ανέπεμψαν όταν τους απείλησαν οι άρχοντες του λαού.
Σε αυτό το άρθρο
Το κείμενο του ψαλμού
Παραθέτουμε τον ψαλμό στο πρωτότυπο κείμενο των Εβδομήκοντα (έκδοση Rahlfs–Hanhart), από το οποίο ερμήνευσαν τους ψαλμούς οι Άγιοι Πατέρες. Οι στίχοι αριθμούνται όπως στο εκκλησιαστικό Ψαλτήριο.
Ψαλμὸς τῷ Δαυΐδ, ἀνεπίγραφος παρ᾽ Ἑβραίοις
- Ἵνα τί ἐφρύαξαν ἔθνη καὶ λαοὶ ἐμελέτησαν κενά;
- παρέστησαν οἱ βασιλεῖς τῆς γῆς, καὶ οἱ ἄρχοντες συνήχθησαν ἐπὶ τὸ αὐτὸ κατὰ τοῦ κυρίου καὶ κατὰ τοῦ χριστοῦ αὐτοῦ.
- Διαρρήξωμεν τοὺς δεσμοὺς αὐτῶν καὶ ἀπορρίψωμεν ἀφ᾽ ἡμῶν τὸν ζυγὸν αὐτῶν.
- ὁ κατοικῶν ἐν οὐρανοῖς ἐκγελάσεται αὐτούς, καὶ ὁ κύριος ἐκμυκτηριεῖ αὐτούς.
- τότε λαλήσει πρὸς αὐτοὺς ἐν ὀργῇ αὐτοῦ καὶ ἐν τῷ θυμῷ αὐτοῦ ταράξει αὐτούς.
- Ἐγὼ δὲ κατεστάθην βασιλεὺς ὑπ᾽ αὐτοῦ ἐπὶ Σιων ὄρος τὸ ἅγιον αὐτοῦ διαγγέλλων τὸ πρόσταγμα κυρίου·
- Κύριος εἶπεν πρός με Υἱός μου εἶ σύ, ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε·
- αἴτησαι παρ᾽ ἐμοῦ, καὶ δώσω σοι ἔθνη τὴν κληρονομίαν σου καὶ τὴν κατάσχεσίν σου τὰ πέρατα τῆς γῆς·
- ποιμανεῖς αὐτοὺς ἐν ῥάβδῳ σιδηρᾷ, ὡς σκεῦος κεραμέως συντρίψεις αὐτούς.
- καὶ νῦν, βασιλεῖς, σύνετε· παιδεύθητε, πάντες οἱ κρίνοντες τὴν γῆν.
- δουλεύσατε τῷ κυρίῳ ἐν φόβῳ καὶ ἀγαλλιᾶσθε αὐτῷ ἐν τρόμῳ.
- δράξασθε παιδείας, μήποτε ὀργισθῇ κύριος καὶ ἀπολεῖσθε ἐξ ὁδοῦ δικαίας. ὅταν ἐκκαυθῇ ἐν τάχει ὁ θυμὸς αὐτοῦ, μακάριοι πάντες οἱ πεποιθότες ἐπ᾽ αὐτῷ.
Δύο ψαλμοί δεμένοι μεταξύ τους
Όπως ο πρώτος, έτσι και αυτός ο ψαλμός δεν έχει επιγραφή στο εβραϊκό κείμενο. Το λειτουργικό Ψαλτήριο τον σημειώνει ως ψαλμό του Δαβίδ και προσθέτει ότι είναι ανεπίγραφος παρ᾽ Εβραίοις.
Στην ερμηνεία που παραδόθηκε με το όνομα του Μεγάλου Αθανασίου, οι δύο ψαλμοί δένονται με τους ανθρώπους για τους οποίους μιλούν. Στον πρώτο ψαλμό ο ψαλμωδός ονόμασε τους ασεβείς, τους αμαρτωλούς και τους λοιμούς. Στον δεύτερο δείχνει πάλι εκείνους που έγιναν συμμέτοχοι στα έργα τους. Ο μακάριος Θεοδώρητος Κύρου προσθέτει ότι ο πρώτος ψαλμός τελειώνει με την απώλεια της οδού των ασεβών, και ο δεύτερος αρχίζει ακριβώς με εκείνους που ξεσηκώθηκαν κατά του Σωτήρος, για να δείξει ότι και αυτούς τους περιμένει το τέλος που προλέχθηκε. Ο πρώτος ψαλμός αρχίζει με το «Μακάριος ἀνήρ» και ο δεύτερος τελειώνει με το «μακάριοι πάντες οἱ πεποιθότες ἐπ᾽ αὐτῷ», έτσι ώστε και οι δύο να στέκονται κάτω από τον ίδιο μακαρισμό.
Η Εκκλησία τους διαβάζει μαζί. Ο δεύτερος ψαλμός ανήκει στην πρώτη στάση του πρώτου καθίσματος. Στάση ονομάζεται καθένα από τα τρία μέρη ενός καθίσματος, μετά το οποίο λέγεται «Δόξα… Καὶ νῦν…» και «Ἀλληλούϊα». Η πρώτη στάση περιέχει τους ψαλμούς 1, 2 και 3, και κατά την τάξη το πρώτο κάθισμα διαβάζεται στον Εσπερινό του Σαββάτου το βράδυ. Ανάμεσα στους επιλεγμένους στίχους του «Μακάριος ἀνήρ» που ψάλλονται στην αγρυπνία βρίσκονται και δύο στίχοι αυτού του ψαλμού: «Δουλεύσατε τῷ κυρίῳ ἐν φόβῳ καὶ ἀγαλλιᾶσθε αὐτῷ ἐν τρόμῳ» και «Μακάριοι πάντες οἱ πεποιθότες ἐπ᾽ αὐτῷ».
Η Εκκλησία διαβάζει τον δεύτερο ψαλμό και την ημέρα των Παθών. Τη Μεγάλη Παρασκευή τελούνται οι Μεγάλες Ώρες, μια ιδιαίτερη ακολουθία των Ωρών με αναγνώσματα από τους Προφήτες, τον Απόστολο και το Ευαγγέλιο για τα Πάθη του Κυρίου. Στην Πρώτη Ώρα διαβάζονται οι ψαλμοί 5, 2 και 21. Έτσι ο ψαλμός που μιλά για τα έθνη που συγκεντρώθηκαν κατά του Χριστού του Κυρίου ακούγεται την ημέρα κατά την οποία ο Χριστός δικάστηκε και σταυρώθηκε.
Η προφητεία για τα Πάθη
Για την ερμηνεία αυτού του ψαλμού, λέει ο μακάριος Θεοδώρητος, δεν χρειάζονται πολλά λόγια, γιατί οι άγιοι Απόστολοι την άφησαν οι ίδιοι. Οι άγιοι Πέτρος και Ιωάννης είχαν οδηγηθεί μπροστά στο συνέδριο και τους απαγορεύτηκε να διδάσκουν πια στο όνομα του Ιησού. Όταν τους άφησαν ελεύθερους, πήγαν στους δικούς τους, και όλοι μαζί προσευχήθηκαν έτσι:
«Δέσποτα, σὺ ὁ ποιήσας τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν καὶ τὴν θάλασσαν καὶ πάντα τὰ ἐν αὐτοῖς, ὁ διὰ στόματος Δαυῒδ παιδός σου εἰπών· ἵνα τί ἐφρύαξαν ἔθνη καὶ λαοὶ ἐμελέτησαν κενά; παρέστησαν οἱ βασιλεῖς τῆς γῆς καὶ οἱ ἄρχοντες συνήχθησαν ἐπὶ τὸ αὐτὸ κατὰ τοῦ Κυρίου καὶ κατὰ τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ. συνήχθησαν γὰρ ἐπ᾽ ἀληθείας ἐπὶ τὸν ἅγιον παῖδά σου Ἰησοῦν, ὃν ἔχρισας, Ἡρῴδης τε καὶ Πόντιος Πιλᾶτος σὺν ἔθνεσι καὶ λαοῖς Ἰσραήλ, ποιῆσαι ὅσα ἡ χείρ σου καὶ ἡ βουλή σου προώρισε γενέσθαι» (Πράξ. 4:24–28).
Οι Απόστολοι ονομάζουν τους βασιλείς και τους άρχοντες του ψαλμού: τον Ηρώδη και τον Πόντιο Πιλάτο, τον Ρωμαίο ηγεμόνα της Ιουδαίας. Ο Μέγας Αθανάσιος προσθέτει ότι οι άρχοντες που «συνήχθησαν ἐπὶ τὸ αὐτό» είναι τα τάγματα των γραμματέων, των Φαρισαίων και των νομοδιδασκάλων. Όλοι συγκεντρώθηκαν μαζί, με μία γνώμη.
Το «ἐφρύαξαν», λέει ο Μέγας Αθανάσιος, ονομάζει τον άλογο λογισμό, την τυφλή ορμή. Η λέξη περιγράφει το φρυμάγμα και το ανασήκωμα των ατίθασων αλόγων που δεν αφήνονται να χαλιναγωγηθούν. Και η μελέτη τους ήταν κενή, προσθέτει, γιατί δεν δέχθηκαν τον Σωτήρα του έθνους τους. Ο μακάριος Θεοδώρητος δείχνει γιατί ήταν κενή: δεν μπόρεσαν να παραδώσουν στη λήθη Εκείνον που σταύρωσαν, γιατί αναστήθηκε την τρίτη ημέρα και έγινε Κύριος όλου του κόσμου.
Ο ψαλμός λέει ότι συγκεντρώθηκαν «κατὰ τοῦ κυρίου καὶ κατὰ τοῦ χριστοῦ αὐτοῦ». Ο Μέγας Αθανάσιος λέει ότι η επιβουλή κατά του Χριστού περνά στον ίδιο τον Πατέρα. Αφού ο Πατέρας είναι μέσα στον Υιό και ο Υιός μέσα στον Πατέρα, η βλασφημία κατά του Ενός είναι βλασφημία και κατά του Άλλου. Το ίδιο είπε και ο Κύριος: όποιος δεν τιμά τον Υιό δεν τιμά ούτε τον Πατέρα που Τον έστειλε (Ιω. 5:23).
«Διαρρήξωμεν τοὺς δεσμοὺς αὐτῶν»
Ο τρίτος στίχος αποδίδει τα λόγια εκείνων που ξεσηκώθηκαν κατά του Χριστού. Ο Μέγας Αθανάσιος δείχνει ότι ο ψαλμός παραλείπει τη λέξη «λέγοντες»: συγκεντρώθηκαν κατά του Κυρίου και κατά του Χριστού Του, λέγοντες: «Διαρρήξωμεν τοὺς δεσμοὺς αὐτῶν». Δεν ήθελαν να μπουν στην άγια σαγήνη για την οποία είπε ο Κύριος: «ὁμοία ἐστὶν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν σαγήνῃ» (Ματθ. 13:47). Ο ζυγός που ήθελαν να απορρίψουν είναι, λέει ο Μέγας Αθανάσιος, ο νόμος του Χριστού, για τον οποίο είπε ο Κύριος:
«ἄρατε τὸν ζυγόν μου ἐφ᾽ ὑμᾶς καὶ μάθετε ἀπ᾽ ἐμοῦ, ὅτι πρᾷός εἰμι καὶ ταπεινὸς τῇ καρδίᾳ, καὶ εὑρήσετε ἀνάπαυσιν ταῖς ψυχαῖς ὑμῶν· ὁ γὰρ ζυγός μου χρηστὸς καὶ τὸ φορτίον μου ἐλαφρόν ἐστιν» (Ματθ. 11:29–30).
Όσοι ήθελαν να ξεφύγουν από τον ζυγό του Θεού ξεχνούσαν ότι, από την ίδια τους τη φύση, είναι πλάσματά Του και ότι όλα Τον υπηρετούν, όπως λέει ο ψαλμωδός σε άλλο σημείο: «τὰ σύμπαντα δοῦλα σά» (Ψαλμ. 118:91).
«Ὁ κατοικῶν ἐν οὐρανοῖς ἐκγελάσεται αὐτούς»
Όσοι σταύρωσαν τον Χριστό νόμιζαν ότι Τον νίκησαν. Ο Μέγας Αθανάσιος λέει ότι βουλεύθηκαν ανόητα πράγματα. Εκείνος που κάρφωσαν και παρέδωσαν στον θάνατο είναι στους ουρανούς και περιέχει τα πάντα, γι᾽ αυτό οι βουλές τους αποδεικνύονται κενές και μάταιες. Ο Πατέρας Του, ο Δεσπότης όλων, θα τους αποδώσει τη δίκαιη ανταπόδοσή Του. Τα λόγια «ὁ κύριος ἐκμυκτηριεῖ αὐτούς» σημαίνουν, λέει ο Μέγας Αθανάσιος, ότι ο Κύριος θα τους περιφρονήσει, θα τους μισήσει και θα αποστραφεί από αυτούς. Το γέλιο και ο εμπαιγμός είναι λέξεις ανθρώπινες. Όταν λέγονται για τον Θεό, δείχνουν ότι αποστρέφει το πρόσωπό Του από όσους Του αντιστέκονται.
«Τότε λαλήσει πρὸς αὐτοὺς ἐν ὀργῇ αὐτοῦ». Πότε; Ο Μέγας Αθανάσιος απαντά: όταν έλεγαν «διαρρήξωμεν τοὺς δεσμοὺς αὐτῶν». Τα λόγια που ειπώθηκαν με οργή είναι οι έλεγχοι του Κυρίου στο Ευαγγέλιο: «Οὐαὶ ὑμῖν, γραμματεῖς καὶ Φαρισαῖοι ὑποκριταί» (Ματθ. 23:13), «ἀρθήσεται ἀφ᾽ ὑμῶν ἡ βασιλεία τοῦ Θεοῦ» (Ματθ. 21:43) και «οὐαὶ ὑμῖν τοῖς νομικοῖς» (Λουκ. 11:52). Ο μακάριος Θεοδώρητος βλέπει την εκπλήρωση του στίχου και στην τιμωρία που ήρθε πάνω στην Ιερουσαλήμ, όταν ο ρωμαϊκός στρατός ερήμωσε την πόλη και έκαψε τον ναό.
Ο άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης, στις σημειώσεις του στην ερμηνεία του Ευθυμίου Ζιγαβηνού, φέρνει εδώ τη διάκριση που έκανε ο Μέγας Βασίλειος ανάμεσα στην οργή και τον θυμό και προσθέτει ότι στον Θεό δεν υπάρχει κανένα πάθος. Η οργή του Θεού μπορεί να ονομάζει τη δίκαιη τιμωρία, και ο θυμός Του τον έλεγχο που ταράζει τον λογισμό εκείνου που αμάρτησε.
«Ἐγὼ δὲ κατεστάθην βασιλεύς»
Από τον έκτο στίχο μιλά ο ίδιος ο Χριστός του Κυρίου. Σιών είναι το όνομα του βουνού πάνω στο οποίο βρίσκεται η Ιερουσαλήμ. Ο Μέγας Αθανάσιος λέει ότι Σιών εδώ ονομάζεται η Εκκλησία. Όταν όσοι από τον Ισραήλ δεν Τον δέχθηκαν έμειναν έξω, ο ίδιος ο Χριστός τους δείχνει ότι η πίστη πέρασε στα έθνη. Ο μακάριος Θεοδώρητος προσθέτει ότι ο Χριστός δεν βασιλεύει μόνο πάνω σε ένα βουνό, αλλά πάνω στα ορατά και τα αόρατα και σε όλη την κτίση. Στη Σιών έφερε πρώτα τη διδασκαλία Του, και από εκεί, διά των Αποστόλων, έφτασε σε όλο τον κόσμο. Μετά την Ανάσταση ο Κύριος είπε στους μαθητές:
«ἐδόθη μοι πᾶσα ἐξουσία ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ γῆς. πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη, βαπτίζοντες αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος» (Ματθ. 28:18–19).
Ο Χριστός έλαβε αυτή τη βασιλεία ως άνθρωπος. Ως Θεός, την έχει από την αιωνιότητα. «Διαγγέλλων τὸ πρόσταγμα κυρίου», ο Χριστός αναγγέλλει, λέει ο Μέγας Αθανάσιος, τη γνώση του ενός Θεού και το πρόσταγμά Του.
«Υἱός μου εἶ σύ, ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε»
Ο έβδομος στίχος είναι ένας από τους στίχους της Παλαιάς Διαθήκης που παραθέτονται συχνότερα στην Καινή. Ο άγιος απόστολος Παύλος τον κήρυξε στη συναγωγή της Αντιόχειας της Πισιδίας, μιλώντας για την Ανάσταση του Κυρίου:
«καὶ ἡμεῖς ὑμᾶς εὐαγγελιζόμεθα τὴν πρὸς τοὺς πατέρας ἐπαγγελίαν γενομένην, ὅτι ταύτην ὁ Θεὸς ἐκπεπλήρωκε τοῖς τέκνοις αὐτῶν, ἡμῖν, ἀναστήσας Ἰησοῦν, ὡς καὶ ἐν τῷ ψαλμῷ τῷ δευτέρῳ γέγραπται· υἱός μου εἶ σύ, ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε» (Πράξ. 13:32–33).
Στην Προς Εβραίους Επιστολή ο ίδιος στίχος δείχνει ότι ο Υιός είναι ανώτερος από τους αγγέλους:
«τίνι γὰρ εἶπέ ποτε τῶν ἀγγέλων· υἱός μου εἶ σύ, ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε; καὶ πάλιν· ἐγὼ ἔσομαι αὐτῷ εἰς πατέρα, καὶ αὐτὸς ἔσται μοι εἰς υἱόν;» (Εβρ. 1:5).
Ο άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας, την ερμηνεία του οποίου διασώζει ο Ευθύμιος Ζιγαβηνός, δείχνει ότι ο στίχος έχει δύο μέρη. Τα λόγια «Υἱός μου εἶ σύ» αναφέρονται στην προαιώνια γέννηση του Υιού από τον Πατέρα κατά τη θεότητα. Τα λόγια «ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε» αναφέρονται στην οικονομία, δηλαδή στο έργο με το οποίο ο Υιός του Θεού έγινε άνθρωπος για τη σωτηρία μας. Το «σήμερον» ονομάζει μια ημέρα μέσα στον χρόνο, την ημέρα κατά την οποία εκπληρώθηκε αυτό το έργο. Όλες αυτές οι έννοιες, και εκείνη για την Ανάσταση και εκείνη για την Ενανθρώπηση, αφορούν το σωτήριο έργο του ίδιου αιώνιου Υιού. Δεν αρχίζει να υπάρχει μέσα στον χρόνο, αλλά, γεννημένος από τον Πατέρα προ πάντων των αιώνων, γεννιέται κατά σάρκα από την Παρθένο Μαρία.
«Αἴτησαι παρ᾽ ἐμοῦ, καὶ δώσω σοι ἔθνη»
Ο Πατέρας λέει στον Υιό να ζητήσει τα έθνη ως κληρονομία. Ο άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης, στις σημειώσεις του στην ερμηνεία του Ευθυμίου Ζιγαβηνού, φέρνει τον λόγο του αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου: «Αληθινά εμείς, τα έθνη, είμαστε η κληρονομία του Χριστού, την οποία ως Θεός δημιούργησε και ως άνθρωπος κληρονόμησε». Ό,τι έχει κανείς δεν το ζητά, λέει ο άγιος Γρηγόριος. Ο Υιός ζητά ως άνθρωπος, γιατί έγινε άνθρωπος για να σώσει, ως δική Του κληρονομία, όσους ζουν πάνω στη γη και τους είχε αρπάξει ο σατανάς.
Ο μακάριος Θεοδώρητος δείχνει πώς εκπληρώθηκε αυτή η υπόσχεση. Πρώτα πίστεψαν πολλοί από τον λαό του Ισραήλ. Πίστεψαν οι δώδεκα Απόστολοι, έπειτα οι εβδομήντα μαθητές, οι εκατόν είκοσι στους οποίους μίλησε ο άγιος Πέτρος, οι πεντακόσιοι στους οποίους φανερώθηκε ο Χριστός μετά την Ανάσταση, οι τρεις χιλιάδες που δέχθηκαν τον λόγο του αγίου Πέτρου την Πεντηκοστή, έπειτα οι πιστοί των οποίων ο αριθμός έφτασε περίπου τις πέντε χιλιάδες άνδρες, και οι πολλές χιλιάδες πιστών Ιουδαίων για τις οποίες μιλά ο άγιος Ιάκωβος (Πράξ. 21:20). Κοντά τους ήρθαν έπειτα τα έθνη από όλο τον κόσμο. Έτσι εκπληρώθηκε ο λόγος του Κυρίου:
«καὶ ἄλλα πρόβατα ἔχω, ἃ οὐκ ἔστιν ἐκ τῆς αὐλῆς ταύτης· κἀκεῖνά με δεῖ ἀγαγεῖν, καὶ τῆς φωνῆς μου ἀκούσουσι, καὶ γενήσεται μία ποίμνη, εἷς ποιμήν» (Ιω. 10:16).
«Τὰ πέρατα τῆς γῆς» δείχνουν πόσο πλατιά είναι αυτή η κληρονομία. Ο μακάριος Θεοδώρητος παρατηρεί ότι κανένας βασιλιάς από το γένος του Δαβίδ δεν εξουσίασε τόσο μακριά. Αυτά τα λόγια δεν ταιριάζουν σε κανέναν άλλον εκτός από τον Χριστό, του οποίου το Ευαγγέλιο έφτασε ως τα πέρατα του κόσμου.
«Ποιμανεῖς αὐτοὺς ἐν ῥάβδῳ σιδηρᾷ»
Ο Μέγας Αθανάσιος λέει ότι η σιδερένια ράβδος είναι ο Σταυρός: η ύλη του είναι ξύλο, αλλά η δύναμή του είναι σαν σίδερο. Αναφέρει ότι άλλοι είδαν στη ράβδο την εξουσία των Ρωμαίων. Ο μακάριος Θεοδώρητος ακολουθεί αυτή τη δεύτερη ερμηνεία και τη συνδέει με τον προφήτη Δανιήλ, που είχε δει τη ρωμαϊκή εξουσία σαν σίδερο.
Ο μακάριος Θεοδώρητος δείχνει όμως και ένα άλλο νόημα του συντριμμού, το οποίο ο Ευθύμιος Ζιγαβηνός αναπτύσσει με την εικόνα του κεραμέα. Ο κεραμέας που βλέπει ότι τα σκεύη που έφτιαξε από πηλό βγήκαν άχρηστα τα σπάζει πριν τα βάλει στο καμίνι και τα φτιάχνει από την αρχή. Έτσι και ο Χριστός συντρίβει τους λογισμούς των εθνών με το Ευαγγέλιο, ξαναπλάθει τους ανθρώπους στην κολυμβήθρα του αγίου Βαπτίσματος και τους στερεώνει με τη φωτιά του Αγίου Πνεύματος. Σε αυτή την ερμηνεία ο συντριμμός δείχνει την αρχή μιας νέας οικοδομής, και η εικόνα του κεραμέα μιλά για την ανάπλαση του ανθρώπου.
«Δουλεύσατε τῷ κυρίῳ ἐν φόβῳ»
Μετά την προφητεία για τον Χριστό, ο ψαλμός στρέφεται σε όσους εξουσιάζουν τη γη: «καὶ νῦν, βασιλεῖς, σύνετε· παιδεύθητε, πάντες οἱ κρίνοντες τὴν γῆν». Ο Μέγας Αθανάσιος ερμηνεύει: καταλάβετε και επιστρέψτε σε μετάνοια. Ο μακάριος Θεοδώρητος προσθέτει ότι Εκείνος που κάποτε φαινόταν να βασιλεύει μόνο πάνω σε έναν λαό είναι τώρα ο δικός μας Βασιλιάς, ο Βασιλιάς όλων.
«Δουλεύσατε τῷ κυρίῳ ἐν φόβῳ καὶ ἀγαλλιᾶσθε αὐτῷ ἐν τρόμῳ». Ο μακάριος Θεοδώρητος λέει ότι, χαίροντας για τη σωτηρία, δεν πρέπει να ελπίζουμε μόνο στη φιλανθρωπία του Θεού, αλλά και να φοβόμαστε, γιατί η δικαιοσύνη Του είναι ενωμένη με την αγάπη. Θυμίζει τον λόγο του Αποστόλου: «ὁ δοκῶν ἑστάναι βλεπέτω μὴ πέσῃ» (Α΄ Κορ. 10:12). Ο τρόμος, λέει, σημαίνει κατάνυξη, δηλαδή καρδιά συντετριμμένη και ταπεινή, ώστε η χαρά για τον Θεό να μη μεταβληθεί σε κοσμική χαρά.
Ο άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης, στις σημειώσεις του στην ερμηνεία του Ευθυμίου Ζιγαβηνού, φέρνει εδώ το ερώτημα του αγίου Ιωάννη του Χρυσοστόμου: πώς μπορεί κανείς να χαίρεται στον Θεό με φόβο; Ο άγιος Ιωάννης απαντά με το παράδειγμα των Σεραφείμ. Βρίσκονται πάντοτε σε χαρά, γιατί βλέπουν την ωραιότητα του Ποιητή τους, και όμως σκεπάζουν με τις φτερούγες τους τα πρόσωπα και τα πόδια, για να δείξουν την ευλάβειά τους. Έτσι ανακατεύεται η χαρά με τον φόβο και στην καρδιά του ανθρώπου που στέκεται μπροστά στον Θεό.
«Δράξασθε παιδείας»
Ο Μέγας Αθανάσιος βλέπει μια αύξηση από στίχο σε στίχο. Το «παιδεύθητε» δείχνει την προκοπή, και το «δράξασθε παιδείας» την τελείωση. Η παιδεία που πρέπει να πιάσουμε είναι, λέει, η ευαγγελική. Ο Ευθύμιος Ζιγαβηνός εξηγεί το ρήμα με την εικόνα του ανθρώπου που πιάνει κάτι στη χούφτα του και το κρατά σφιχτά: έτσι πρέπει να φυλάγεται η διδασκαλία του Ευαγγελίου.
Ο μακάριος Θεοδώρητος λέει ότι για την τελείωση δεν αρκεί μόνο η γνώση του Θεού. Πρέπει να εργαζόμαστε και την αρετή, και όποιος το κάνει αυτό οδοιπορεί στην απλανή οδό. Όσο για την «ὁδὸν δικαίαν», ο Μέγας Αθανάσιος λέει ότι είναι ο ίδιος ο Χριστός, ο οποίος είπε: «ἐγώ εἰμι ἡ ὁδός» (Ιω. 14:6). Είναι η οδός των δικαίων, την οποία, όπως λέει ο πρώτος ψαλμός, γινώσκει ο Κύριος.
Το «ὅταν ἐκκαυθῇ ἐν τάχει ὁ θυμὸς αὐτοῦ» δείχνει την ημέρα της κρίσεως. Ο Ευθύμιος Ζιγαβηνός, ο βυζαντινός μοναχός που συγκέντρωσε στην ερμηνεία του τους λόγους των Πατέρων που έζησαν πριν από αυτόν, λέει ότι τώρα ο Θεός οργίζεται σπάνια και λιγότερο απ᾽ όσο θα έπρεπε, για να δώσει στους αμαρτωλούς καιρό μετανοίας. Την ημέρα της κρίσεως όμως ο θυμός Του θα ανάψει γρήγορα. Ο μακάριος Θεοδώρητος προσθέτει ότι και σε αυτή τη ζωή όσοι αγωνίζονται στην αρετή έχουν τη μακαριότητα, αλλά θα τη λάβουν αληθινά εκείνη την ημέρα.
Έτσι ο ψαλμός τελειώνει με έναν μακαρισμό: «μακάριοι πάντες οἱ πεποιθότες ἐπ᾽ αὐτῷ». Μακάριοι είναι όσοι έβαλαν όλη τους την ελπίδα στον Θεό, που κατέστησε τον Χριστό Του βασιλιά επάνω στη Σιών.
Πώς προσευχόμαστε με τον δεύτερο ψαλμό
Ο δεύτερος ψαλμός ταιριάζει στους καιρούς όπου φαίνεται ότι όλος ο κόσμος ξεσηκώθηκε εναντίον του Χριστού και της Εκκλησίας Του. Δείχνει ότι οι βουλές που συγκεντρώθηκαν κατά του Κυρίου είναι κενές και ότι Εκείνος που κατοικεί στους ουρανούς μένει Βασιλιάς. Η προσευχή των Αποστόλων στις Πράξεις είναι το υπόδειγμα μιας τέτοιας προσευχής. Όταν τους απείλησαν, δεν ζήτησαν την τιμωρία των εχθρών τους, αλλά ζήτησαν παρρησία για να συνεχίσουν να κηρύττουν τον λόγο του Θεού (Πράξ. 4:29).
Ο ψαλμός μπορεί να διαβαστεί και ως καθρέφτης της καρδιάς. Όποιος τον λέει μπορεί να αναρωτηθεί πότε θέλησε κι αυτός να σπάσει τους δεσμούς των εντολών και να απορρίψει τον ζυγό του Θεού. Την απάντηση τη δίνει ο ίδιος ο Κύριος, που λέει ότι ο ζυγός Του είναι χρηστός και το φορτίο Του ελαφρό.
Το πρωί μπορεί κανείς να πάρει μαζί του έναν μόνο στίχο του ψαλμού, που η Εκκλησία ψάλλει ανάμεσα στους επιλεγμένους στίχους του «Μακάριος ἀνήρ»: «Δουλεύσατε τῷ κυρίῳ ἐν φόβῳ καὶ ἀγαλλιᾶσθε αὐτῷ ἐν τρόμῳ». Όποιος τον κρατά στον νου του όλη την ημέρα μαθαίνει να κάνει τη δουλειά του με ευλάβεια και να χαίρεται χωρίς να ξεχνά τον Θεό.
Όποιος διαβάζει αυτόν τον ψαλμό με πίστη μπορεί να τον κάνει δική του προσευχή: να τον φυλάξει ο Θεός από τη ματαιότητα των βουλών του κόσμου, να τον διδάξει να σηκώνει τον χρηστό ζυγό του Χριστού, να του δώσει τον φόβο του Θεού μαζί με τη χαρά και να τον συναριθμήσει με τους μακαρίους που ελπίζουν σε Εκείνον.
Πηγές
- Septuaginta, έκδ. Alfred Rahlfs, δεύτερη αναθεωρημένη έκδοση Robert Hanhart, Στουτγάρδη, Deutsche Bibelgesellschaft, 2006. Τα χωρία της Καινής Διαθήκης κατά το βυζαντινό κείμενο.
- Μέγας Αθανάσιος, Ερμηνεία εις τους Ψαλμούς (μαζί με αποσπάσματα που αποδίδονται σε άλλους εκκλησιαστικούς συγγραφείς)· ρουμανική μετάφραση μοναχής Παρασκευής Enache, επιμ. Dragoș Mîrșanu, Ιάσιο, Doxologia, 2021, Ψαλμ. 2, σ. 74–77. Η ερμηνεία που σώζεται με το όνομα του Μεγάλου Αθανασίου περιέχει και αποσπάσματα άλλων εκκλησιαστικών συγγραφέων, όπως σημειώνει η έκδοση· χρησιμοποιήσαμε μόνο το κείμενο που η έκδοση αποδίδει στον Άγιο.
- Μακάριος Θεοδώρητος Κύρου, Ερμηνεία εις τους Ψαλμούς· ρουμανική έκδοση Florin Stuparu, Βουκουρέστι, Sophia, 2018 (κατά τη μετάφραση που τυπώθηκε στο Μπουζάου το 1840), Ψαλμ. 2, σ. 12–17.
- Ευθύμιος Ζιγαβηνός, Ερμηνεία του Ψαλτηρίου, τόμ. Α΄ (Ψαλμοί 1–69), ρουμανική μετάφραση του Μητροπολίτη Βενιαμίν Κωστάκη, Ιάσιο, 1850, κατά την έκδοση του αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτου, Κωνσταντινούπολη, 1819–1821, με τις σημειώσεις του αγίου Νικοδήμου· επανέκδοση με τίτλο Psaltirea în tâlcuirile Sfinților Părinți, τόμ. 1, Egumenița.
