
Ο τρίτος ψαλμός είναι ο πρώτος ψαλμός του Ψαλτηρίου του οποίου η επιγραφή συνδέεται με ένα γεγονός από τη ζωή του Δαβίδ. Τον είπε όταν έφευγε από την Ιερουσαλήμ μπροστά στον γιο του, τον Αβεσσαλώμ, που είχε ξεσηκωθεί εναντίον του για να του πάρει τη βασιλεία. Είναι η προσευχή ενός ανθρώπου στριμωγμένου από παντού, που πλαγιάζει μέσα στον κίνδυνο και σηκώνεται με την ελπίδα του στον Θεό. Στη συνηθισμένη τάξη του Όρθρου, ο τρίτος ψαλμός ανοίγει την ανάγνωση του εξαψάλμου.
Σε αυτό το άρθρο
Το κείμενο του ψαλμού
Παραθέτουμε τον ψαλμό στο πρωτότυπο κείμενο των Εβδομήκοντα (έκδοση Rahlfs–Hanhart), από το οποίο ερμήνευσαν τους ψαλμούς οι Άγιοι Πατέρες. Οι στίχοι αριθμούνται όπως στο εκκλησιαστικό Ψαλτήριο, όπου η επιγραφή μετρά ως πρώτος στίχος.
- Ψαλμὸς τῷ Δαυιδ, ὁπότε ἀπεδίδρασκεν ἀπὸ προσώπου Αβεσσαλωμ τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ.
- Κύριε, τί ἐπληθύνθησαν οἱ θλίβοντές με; πολλοὶ ἐπανίστανται ἐπ᾽ ἐμέ·
- πολλοὶ λέγουσιν τῇ ψυχῇ μου Οὐκ ἔστιν σωτηρία αὐτῷ ἐν τῷ θεῷ αὐτοῦ. διάψαλμα.
- σὺ δέ, κύριε, ἀντιλήμπτωρ μου εἶ, δόξα μου καὶ ὑψῶν τὴν κεφαλήν μου.
- φωνῇ μου πρὸς κύριον ἐκέκραξα, καὶ ἐπήκουσέν μου ἐξ ὄρους ἁγίου αὐτοῦ. διάψαλμα.
- ἐγὼ ἐκοιμήθην καὶ ὕπνωσα· ἐξηγέρθην, ὅτι κύριος ἀντιλήμψεταί μου.
- οὐ φοβηθήσομαι ἀπὸ μυριάδων λαοῦ τῶν κύκλῳ συνεπιτιθεμένων μοι.
- ἀνάστα, κύριε, σῶσόν με, ὁ θεός μου, ὅτι σὺ ἐπάταξας πάντας τοὺς ἐχθραίνοντάς μοι ματαίως, ὀδόντας ἁμαρτωλῶν συνέτριψας.
- τοῦ κυρίου ἡ σωτηρία, καὶ ἐπὶ τὸν λαόν σου ἡ εὐλογία σου.
Ο τρίτος ψαλμός στις ακολουθίες της Εκκλησίας
Ο τρίτος ψαλμός ακολουθεί αμέσως μετά τους δύο πρώτους και ανήκει, μαζί τους, στην πρώτη στάση του πρώτου καθίσματος. Η Εκκλησία όμως του δίνει και μια δική του θέση, στην πρωινή ακολουθία. Ο Όρθρος είναι η πρωινή ακολουθία της Εκκλησίας. Στο αρχικό του μέρος διαβάζεται ο εξάψαλμος, μια τάξη έξι επιλεγμένων ψαλμών που διαβάζονται μέσα σε σιωπή, χωρίς διακοπή: οι ψαλμοί 3, 37, 62, 87, 102 και 142. Ο πρώτος από αυτούς είναι ο τρίτος ψαλμός. Στο τέλος του επαναλαμβάνεται ο στίχος «Ἐγὼ ἐκοιμήθην καὶ ὕπνωσα· ἐξηγέρθην, ὅτι κύριος ἀντιλήμψεταί μου». Έτσι, στην πρωινή προσευχή της Εκκλησίας ακούγεται η φωνή ενός ανθρώπου που ξύπνησε κάτω από τη σκέπη του Θεού.
Ο τελευταίος στίχος του ψαλμού, «Τοῦ κυρίου ἡ σωτηρία, καὶ ἐπὶ τὸν λαόν σου ἡ εὐλογία σου», ψάλλεται και στην αγρυπνία, ανάμεσα στους επιλεγμένους στίχους του «Μακάριος ἀνήρ».
Η φυγή του Δαβίδ
Η ιστορία αυτής της φυγής είναι γραμμένη στη Δεύτερη Βασιλειών. Ο Αβεσσαλώμ, ο γιος του Δαβίδ, κέρδισε με το μέρος του τις καρδιές του λαού, ανακηρύχθηκε βασιλιάς στη Χεβρών και ξεκίνησε με στρατό εναντίον της Ιερουσαλήμ. Ο Δαβίδ βγήκε από την πόλη πεζός, με σκεπασμένο το κεφάλι, κλαίγοντας, ανεβαίνοντας στο Όρος των Ελαιών. Στον δρόμο ένας άνθρωπος από τον οίκο του Σαούλ, ο Σεμεΐ, τον καταράστηκε και του πετούσε πέτρες, και ο Δαβίδ υπέμεινε.
Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος αρχίζει την ομιλία του σε αυτόν τον ψαλμό με μια απορία. Οι βασιλείς στήνουν ανδριάντες στους νικηφόρους στρατηγούς, και οι πόλεις τιμούν τους αθλητές και τους νικητές με πέτρινες επιγραφές. Κανείς όμως δεν έφτιαξε ποτέ την εικόνα ενός φυγά, όπως κάνει εδώ ο Δαβίδ, που γράφει τη φυγή του στην ίδια την επιγραφή του ψαλμού. Τα ονόματα των δούλων που δραπετεύουν γνωστοποιούνται για να πιαστούν, όχι για να επαινεθούν. Γι᾽ αυτό, λέει ο άγιος Ιωάννης, πρέπει να βρεθεί η αιτία αυτής της επιγραφής, ώστε η ιστορία να γίνει διόρθωση για τη δική μας ζωή.
Η αιτία, λέει, ήταν η αμαρτία του Δαβίδ. Ο Δαβίδ έφυγε από τον γιο του επειδή είχε απομακρυνθεί από την αγνότητα και από τον νόμο του Θεού, που λέει: «Οὐ φονεύσεις», «οὐ μοιχεύσεις». Πήρε τη γυναίκα του Ουρία και τον Ουρία τον σκότωσε. Έφερε πόλεμο στο σπίτι άλλου και ξεσήκωσε πόλεμο στο δικό του σπίτι. Ο άγιος Ιωάννης δείχνει ότι αυτό δεν είναι δική του γνώμη, αλλά λόγος του ίδιου του Θεού, ειπωμένος διά του προφήτη Νάθαν, που προανήγγειλε στον Δαβίδ ότι η ρομφαία δεν θα φύγει από τον οίκο του και ότι ο Θεός θα σηκώσει εναντίον του κακό από τον ίδιο του τον οίκο (Β΄ Βασ. 12,10–11). Από όπου βγήκε η ρίζα της αμαρτίας, από εκεί ήρθε και η πληγή. Επειδή έφυγε από την εντολή του Θεού, έγινε φυγάς.
Ο μακάριος Θεοδώρητος Κύρου συνδέει κι αυτός αυτές τις θλίψεις με τη διπλή παρανομία του Δαβίδ, τη μοιχεία και τον φόνο. Προπάντων οι διχόνοιες μέσα στο σπίτι του ήρθαν επάνω του μετά την αμαρτία, όταν ο Θεός παραχώρησε τις δοκιμασίες από τις οποίες ως τότε τον φύλαγε. Ο Δαβίδ όμως δεν στερήθηκε τη θεία βοήθεια. Τότε έγραψε αυτόν τον ψαλμό, φεύγοντας από τον γιο του, και το Άγιο Πνεύμα ενεργούσε μέσα του εκείνες ακριβώς τις ημέρες, για τη θερμή του μετάνοια.
Ο προφήτης Νάθαν είχε ήδη αναγγείλει στον Δαβίδ ότι ο Κύριος αφαίρεσε την αμαρτία του (Β΄ Βασ. 12,13). Οι θλίψεις που ακολούθησαν ήταν οι συνέπειες της αμαρτίας, και ο Δαβίδ τις υπέμεινε. Δεν έδειχναν ότι η μετάνοιά του είχε απορριφθεί.
Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος δείχνει και γιατί έφυγε ο Δαβίδ. Δεν έφυγε από δειλία, αλλά επειδή φοβόταν μήπως σκοτώσει τον γιο του. Ο Δαβίδ λυπήθηκε τον Αβεσσαλώμ ως γιο, ακόμη κι αν όσοι ήταν γύρω του δεν τον λυπήθηκαν ως στασιαστή. Ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης διδάσκεται από αυτή τη φυγή ότι, όταν μας καταδιώκει το κακό, ακόμη και η φυγή από τον δρόμο του μπορεί συχνά να μας δώσει ασφαλές καταφύγιο.
Η ερμηνεία που σώζεται με το όνομα του Μεγάλου Αθανασίου βλέπει στην επιγραφή και ένα προφητικό νόημα. Σε αυτή την ερμηνεία το όνομα Δαβίδ εννοείται ως «ο ποθητός», και ο Δαβίδ εικονίζει εδώ τον χορό των προφητών, τους οποίους κατεδίωξε ο λαός του Ισραήλ. Όπως ο Αβεσσαλώμ ξεσηκώθηκε εναντίον του πατέρα του, έτσι και οι Ιουδαίοι ξεσηκώνονταν εναντίον των προφητών, των πατέρων τους. Δεν δέχθηκαν τις εντολές του Θεού, αλλά αντιστάθηκαν σε αυτές.
Ο πόλεμος μέσα στο ίδιο το σπίτι
Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος λέει ότι είναι πιο ωφέλιμο να γνωρίζουμε την αιτία αυτού του πολέμου παρά την απλή διήγησή του. Βλέποντας την ολίσθηση του δικαίου, στερεωνόμαστε και φυλαγόμαστε από την πτώση. Πολλοί έχουν και σήμερα τέτοιους πολέμους μέσα στο ίδιο τους το σπίτι. Τον έναν τον πολεμά η γυναίκα του, τον άλλον ο γιος του, άλλον ο αδελφός του, άλλον όσοι τον υπηρετούν. Καθένας λυπάται, αγωνίζεται, χτυπά και χτυπιέται, αλλά λίγοι σκέφτονται ότι, αν δεν είχαν σπείρει αμαρτίες, δεν θα φύτρωναν αγκάθια και τριβόλια στο σπίτι τους.
Ο άγιος Ιωάννης μιλά εδώ ως πνευματικός πατέρας. Ο Θεός, λέει, ενεργεί σαν γιατρός που θεραπεύει με το νυστέρι. Το νυστέρι δεν ξέρει τι κόβει, αλλά ο γιατρός γνωρίζει τη θεραπεία που έρχεται μέσω αυτού. Έτσι και εκείνος που μας πληγώνει δεν γνωρίζει την ωφέλεια που ο Θεός βγάζει από τη δοκιμασία. Η κακία του όμως παραμένει δική του αμαρτία. Γι᾽ αυτό, όταν μας πολεμούν οι δικοί μας, αρμόζει να εξετάσουμε πρώτα τον εαυτό μας. Ο Χριστός είπε στον παράλυτο που θεράπευσε: «Ἴδε ὑγιὴς γέγονας· μηκέτι ἁμάρτανε, ἵνα μὴ χεῖρόν σοί τι γένηται» (Ιω. 5,14).
Ο άγιος Ιωάννης δεν κάνει αυτό κανόνα χωρίς εξαιρέσεις. Δεν πολεμούνται όλοι οι άνθρωποι από τους δικούς τους εξαιτίας των αμαρτιών τους. Ο Ιωσήφ καταδιώχθηκε από τους αδελφούς του χωρίς να έχει αμαρτήσει, και η γυναίκα του Ιώβ στράφηκε εναντίον του, αν και ο Ιώβ ήταν δίκαιος. Ο λόγος αυτός δεν είναι κρίση για όσους δοκιμάζονται, αλλά προτροπή προς τον καθένα μας να αναζητά πρώτα τη δική του αμαρτία.
Ο άγιος Ιωάννης δείχνει και το τέλος του Αβεσσαλώμ. Εκείνος που υψώθηκε εναντίον του πατέρα του έμεινε κρεμασμένος από τα μαλλιά του στα κλαδιά μιας βελανιδιάς και τρυπήθηκε στην καρδιά, εκεί όπου είχε σχεδιάσει τον φόνο. Ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης βλέπει σε αυτό το γεγονός ένα μυστήριο. Τα μαλλιά του Αβεσσαλώμ, μπλεγμένα στο δέντρο, εικονίζουν το χειρόγραφο της αμαρτίας, που ο Χριστός το κάρφωσε στο ξύλο του Σταυρού (Κολ. 2,14). Τα τρία βέλη παραπέμπουν στον Λόγο του Θεού και στο μυστήριο της Αγίας Τριάδος, με τα οποία νικιέται ο εχθρός διάβολος.
«Οὐκ ἔστιν σωτηρία αὐτῷ ἐν τῷ θεῷ αὐτοῦ»
«Κύριε, τί ἐπληθύνθησαν οἱ θλίβοντές με; πολλοὶ ἐπανίστανται ἐπ᾽ ἐμέ.» Ο Ευθύμιος Ζιγαβηνός, ο βυζαντινός μοναχός που συγκέντρωσε στην ερμηνεία του τα λόγια των Πατέρων που έζησαν πριν από αυτόν, λέει ότι ο Δαβίδ λυπήθηκε πολύ βλέποντας τους φίλους και τους υπηκόους του να περνούν στο μέρος του Αβεσσαλώμ. Γι᾽ αυτό υψώνει την ψυχή του προς τον Θεό και Τον ρωτά για ποια αιτία πληθύνθηκαν τόσο όσοι τον θλίβουν.
Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος δείχνει ότι βαρύτερα από την ανταρσία του γιου του ήταν για τον Δαβίδ τα λόγια των γύρω του. Πολλοί είχαν σκανδαλιστεί μαζί του και έλεγαν ότι ο Θεός τον εγκατέλειψε, όπως είχε εγκαταλείψει κάποτε τον Σαούλ, και ότι τώρα είναι με τον Αβεσσαλώμ. «Οὐκ ἔστιν σωτηρία αὐτῷ ἐν τῷ θεῷ αὐτοῦ.» Ο Δαβίδ υπέφερε εξαιτίας τους περισσότερο απ᾽ ό,τι εξαιτίας του γιου του. Κι όμως, λέει ο άγιος Ιωάννης, στερεωμένος πάνω στην πέτρα της πίστεως, δεν πέφτει, αλλά πέφτει στα γόνατα. Δεν κλαίει για τον εαυτό του, αλλά κλαίει την απώλεια εκείνων που στράφηκαν εναντίον του.
Ο μακάριος Θεοδώρητος βάζει στο στόμα του Δαβίδ τα ίδια λόγια. Πολλοί εχθροί ορμούν επάνω του από παντού, αλλά περισσότερο τον λυπούν όσοι τον εμπαίζουν και λένε ότι έμεινε χωρίς την πρόνοια του Θεού. Ο Δαβίδ όμως γνωρίζει ότι ο Θεός δεν θα τον παραβλέψει, ακόμη κι αν έκανε πολύ μεγάλες αμαρτίες, και ότι εκείνον που ταπεινώθηκε για την αμαρτία θα τον υψώσει.
Ο Μέγας Αθανάσιος δείχνει γιατί πλανιούνταν όσοι έλεγαν «οὐκ ἔστιν σωτηρία αὐτῷ». Έβλεπαν μόνο την αμαρτία που είχε διαπράξει ο Δαβίδ και δεν γνώριζαν τη μετάνοιά του.
Στην έκδοση της ερμηνείας του Ευθυμίου Ζιγαβηνού παρατίθεται εδώ, από την πατερική συλλογή του Νικήτα, επισκόπου Ηρακλείας, ο λόγος ενός άλλου ερμηνευτή για τον αόρατο πόλεμο. Πριν από την αμαρτία, οι δαίμονες παρουσιάζουν τον Θεό φιλάνθρωπο, για να γείρουν τον άνθρωπο στην αμαρτία. Μετά την αμαρτία, Τον παρουσιάζουν δίκαιο, ως Εκείνον που δεν εξαπατάται, ώστε ο άνθρωπος να απελπιστεί για τη σωτηρία του και να μείνει στην αμαρτία. Το «οὐκ ἔστιν σωτηρία αὐτῷ ἐν τῷ θεῷ αὐτοῦ» είναι η φωνή της απόγνωσης που ψιθυρίζει ο εχθρός μετά από κάθε πτώση.
«Σὺ δέ, κύριε, ἀντιλήμπτωρ μου εἶ»
Η απάντηση του Δαβίδ είναι ο τέταρτος στίχος. Ο μακάριος Θεοδώρητος τον ερμηνεύει έτσι: δεν στηρίζομαι στη βασιλεία ούτε στην εξουσία, αλλά σε Σένα, που Σε γνωρίζω ως δόξα μου, και ελπίζω ότι γρήγορα θα με ανορθώσεις. Ο Ευθύμιος Ζιγαβηνός προσθέτει ότι άλλοι καυχιούνται για το γένος τους, για τον πλούτο τους ή για τις επιτυχίες τους. Ο Δαβίδ καυχάται μόνο στον Θεό. Το κεφάλι που ήταν σκυμμένο από τις θλίψεις ο Θεός θα το υψώσει.
«Φωνῇ μου πρὸς κύριον ἐκέκραξα, καὶ ἐπήκουσέν μου ἐξ ὄρους ἁγίου αὐτοῦ.» Ο μακάριος Θεοδώρητος λέει ότι η κραυγή δεν σημαίνει εδώ τη δυνατή φωνή, αλλά τον ζήλο της ψυχής. Έτσι μίλησε ο Θεός στον Μωυσή στην Ερυθρά Θάλασσα, ρωτώντας τον γιατί κραυγάζει προς Αυτόν, ενώ ο Μωυσής σιωπούσε (Έξ. 14,15). Ο Θεός ονόμαζε κραυγή την προσευχή του νου, που γίνεται με προθυμία. Ο Μέγας Αθανάσιος ερμηνεύει το ίδιο: ως φωνή πρέπει να εννοηθεί η δέηση που ο νους αναπέμπει προς τον Θεό, η προσευχή που λέγεται με τον νου. Διδάσκει επίσης από αυτόν τον στίχο ότι στις θλίψεις ο άνθρωπος δεν πρέπει να καταφεύγει σε κανέναν άλλον, παρά μόνο στον Θεό. Το άγιο όρος είναι η Σιών, όπου βρισκόταν η σκηνή του Θεού. Ο Ευθύμιος Ζιγαβηνός και ο Μέγας Αθανάσιος προσθέτουν ότι με το όρος μπορεί να εννοηθεί και ο ουρανός. Ο Μέγας Αθανάσιος δείχνει και ένα ακόμη νόημα: το άγιο όρος μπορεί να εικονίζει τον Μονογενή Υιό του Θεού. Για αυτό το όρος προφητεύει ο Ησαΐας ότι θα φανερωθεί στις έσχατες ημέρες (Ησ. 2,2), λόγια που η ερμηνεία τα αναφέρει στη φανέρωση του Κυρίου με την έλευσή Του στον κόσμο.
«Ἐγὼ ἐκοιμήθην καὶ ὕπνωσα»
Ο έκτος στίχος είναι η καρδιά του ψαλμού. Ο μακάριος Θεοδώρητος λέει ότι η Γραφή ονομάζει συχνά «νύχτα» τους κινδύνους, επειδή όσοι έπεσαν σε μεγάλες θλίψεις νιώθουν σαν μέσα σε σκοτάδι. Με τη νύχτα έρχεται και ο ύπνος. Ο ψαλμωδός δείχνει μαζί και τη θλίψη και τη λύτρωση από αυτήν: «ἐξηγέρθην, ὅτι κύριος ἀντιλήμψεταί μου», δηλαδή, αφού έλαβα τη θεία βοήθεια, υψώθηκα πάνω από τα κακά που είχαν πέσει επάνω μου.
Ο Μέγας Αθανάσιος εννοεί εδώ τον ύπνο του νου, μέσω του οποίου ο Δαβίδ έπεσε στην αμαρτία. Το «ἐξηγέρθην» σημαίνει ότι αξιώθηκε της αλλαγής που έρχεται από τον Θεό και υψώθηκε πάνω από τα κακά που τον είχαν βρει.
Ο Ευθύμιος Ζιγαβηνός φέρνει εδώ και τον λόγο του αγίου Γρηγορίου Νύσσης. Ο στίχος ταιριάζει, λέει ο άγιος Γρηγόριος, σε εκείνον που μετανοεί: κοιμήθηκα τον ύπνο της αμαρτίας, αλλά αμέσως ξύπνησα, και ο Θεός με έπιασε από το χέρι. Το ίδιο νόημα δίνει, κατά τον Ευθύμιο, και ο άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας. Ο Ευθύμιος δείχνει ότι άλλοι είδαν σε αυτόν τον στίχο και μια προφητεία για την ανάσταση των νεκρών.
Στον Όρθρο, μέσα στον εξάψαλμο, η Εκκλησία επαναλαμβάνει αυτόν τον στίχο στο τέλος του τρίτου ψαλμού. Ο άνθρωπος που πλάγιασε το προηγούμενο βράδυ σαν σε έναν μικρό θάνατο σηκώνεται την αυγή και ομολογεί ότι ο Κύριος τον αντελήφθη.
«Οὐ φοβηθήσομαι ἀπὸ μυριάδων λαοῦ»
«Οὐ φοβηθήσομαι ἀπὸ μυριάδων λαοῦ τῶν κύκλῳ συνεπιτιθεμένων μοι.» Ο μακάριος Θεοδώρητος λέει ότι αρκεί να φανεί ο Θεός, για να σκορπίσει τις μυριάδες.
Ο Ευθύμιος Ζιγαβηνός δείχνει ότι, κατά το ιστορικό νόημα, όσοι περικυκλώνουν τον Δαβίδ είναι ο Αβεσσαλώμ και οι άνθρωποί του. Κατά το πνευματικό νόημα, είναι οι δαίμονες. Ο Ευθύμιος παραθέτει εδώ την ερμηνεία του αγίου Μαξίμου του Ομολογητή για τον πόλεμο που κάνουν οι δαίμονες γύρω από τον άνθρωπο. Από μπροστά μάς πολεμούν φανερά, και άλλοτε μας ξεγελούν με μάταιες ελπίδες προκοπής στο καλό. Από πίσω μάς φέρνουν στη μνήμη τις περασμένες αμαρτίες, για να μολύνουν την ψυχή. Από δεξιά μάς πολεμούν κρυφά, σπρώχνοντάς μας να κάνουμε καλά έργα πέρα από το μέτρο, για να πέσουμε στην κενοδοξία. Από αριστερά μάς σπρώχνουν βίαια στη φανερή αμαρτία. Σε όποιον είναι έτσι περικυκλωμένος μένει ο λόγος του ψαλμού: δεν θα φοβηθώ, γιατί ο Κύριος είναι ο αντιλήπτοράς μου.
«Ἀνάστα, κύριε, σῶσόν με, ὁ θεός μου.» Ο Ευθύμιος Ζιγαβηνός λέει ότι ο Θεός μοιάζει μερικές φορές να κοιμάται, εξαιτίας της μακροθυμίας Του. Ο ψαλμωδός Τον παρακαλεί να σηκωθεί εναντίον των εχθρών του. Ο Ευθύμιος δείχνει ότι ο στίχος μπορεί να εννοηθεί και ως προφητεία για την Ανάσταση του Κυρίου, που αναστήθηκε για να σώσει το ανθρώπινο γένος.
«Ὅτι σὺ ἐπάταξας πάντας τοὺς ἐχθραίνοντάς μοι ματαίως, ὀδόντας ἁμαρτωλῶν συνέτριψας.» Ο μακάριος Θεοδώρητος λέει ότι τα δόντια σημαίνουν εδώ τη δύναμη των εχθρών, κατά την εικόνα των θηρίων. Ένα θηρίο που έμεινε χωρίς δόντια νικιέται εύκολα. Ο Δαβίδ ζητά να σωθεί πάλι, όπως είχε σωθεί πολλές φορές από όσους τον εχθρεύονταν άδικα, από τον Σαούλ ως τα γύρω έθνη. Ο Μέγας Αθανάσιος λέει ότι έχει εχθρούς «ματαίως» εκείνος που δεν τους δίνει καμία αφορμή για μίσος.
«Τοῦ κυρίου ἡ σωτηρία»
Ο ψαλμός τελειώνει με μια ομολογία και με μια ευλογία. Ο μακάριος Θεοδώρητος την ερμηνεύει έτσι: όχι από άνθρωπο περιμένω τη σωτηρία, αλλά από Σένα. Το ίδιο νόημα δίνει και ο Μέγας Αθανάσιος. Έπειτα ο Δαβίδ προσεύχεται όχι μόνο για τον εαυτό του, αλλά και για τον λαό που πολεμούσε εναντίον του, γιατί κι εκείνος ήταν λαός του Θεού: «καὶ ἐπὶ τὸν λαόν σου ἡ εὐλογία σου». Ζητά γι᾽ αυτούς την ευλογία της ειρήνης.
Ο μακάριος Θεοδώρητος θυμίζει ότι και στην ιστορία της Δεύτερης Βασιλειών βρίσκουμε τον Δαβίδ να φροντίζει πολύ για τον λαό και ακόμη για τον γιο που ήθελε να τον σκοτώσει. Φρόντισε περισσότερο για την ειρήνη παρά για τη νίκη επάνω στον λαό. Όταν ο στρατός βγήκε στη μάχη, ο Δαβίδ πρόσταξε τους αρχηγούς να λυπηθούν τον νεαρό Αβεσσαλώμ (Β΄ Βασ. 18,5).
Εκείνος που στην αρχή του ψαλμού προσευχόταν περικυκλωμένος από εχθρούς, τον τελειώνει προσευχόμενος γι᾽ αυτούς. Έτσι φανερώνεται η αληθινή μετάνοια του Δαβίδ: η θλίψη δεν τον έκανε σκληρό, αλλά τον ταπείνωσε και πλάτυνε την καρδιά του.
Ο Μέγας Αθανάσιος δείχνει ότι ολόκληρος ο ψαλμός μπορεί να αναφερθεί και σε όλο το ανθρώπινο γένος. Ο άνθρωπος αμάρτησε και γι᾽ αυτό παραδόθηκε στους νοητούς εχθρούς. Φώναξε όμως μέσα στις θλίψεις, και ο Θεός τον άκουσε και τον έσωσε με την Ανάσταση του Χριστού από τους νεκρούς και με την ήττα των δαιμόνων που μας πολεμούν.
Πώς προσευχόμαστε με τον τρίτο ψαλμό
Ο τρίτος ψαλμός είναι πρωινή προσευχή. Όποιος τον διαβάζει στην αρχή της ημέρας μπορεί να πει μαζί του: πλάγιασα και κοιμήθηκα· σηκώθηκα, γιατί ο Κύριος με αντελήφθη. Η ημέρα που αρχίζει έτσι αρχίζει με ευχαριστία.
Ο ψαλμός είναι και η προσευχή εκείνου που τον θλίβουν οι δικοί του. Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος προτρέπει έναν τέτοιον άνθρωπο να στρέψει το βλέμμα και στη δική του ζωή, εξετάζοντας τον εαυτό του, και ο μακάριος Θεοδώρητος του δείχνει ότι ο Θεός υψώνει εκείνον που ταπεινώθηκε για την αμαρτία του. Η θλίψη που γίνεται δεκτή με μετάνοια γίνεται, όπως λέει ο άγιος Ιωάννης, θεραπεία από το χέρι του Ιατρού.
Όταν ο λογισμός της απόγνωσης ψιθυρίζει μετά από μια πτώση ότι «οὐκ ἔστιν σωτηρία αὐτῷ ἐν τῷ θεῷ αὐτοῦ», ο άνθρωπος μπορεί να απαντήσει με τον επόμενο στίχο: «Σὺ δέ, κύριε, ἀντιλήμπτωρ μου εἶ, δόξα μου καὶ ὑψῶν τὴν κεφαλήν μου».
Όποιος διαβάζει αυτόν τον ψαλμό με πίστη μπορεί να τον κάνει δική του προσευχή: να τον σηκώσει ο Θεός από τον ύπνο της αμαρτίας, να τον φυλάξει από τους εχθρούς που τον περικυκλώνουν από παντού, να του δώσει το θάρρος που δεν φοβάται τις μυριάδες του λαού, και μια καρδιά που, όπως του Δαβίδ, προσεύχεται και για όσους τον θλίβουν.
Πηγές
- Septuaginta, έκδ. Alfred Rahlfs, δεύτερη αναθεωρημένη έκδοση Robert Hanhart, Στουτγάρδη, Deutsche Bibelgesellschaft, 2006. Τα χωρία της Καινής Διαθήκης κατά το βυζαντινό κείμενο.
- Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, Ομιλίες εις τους Ψαλμούς· ρουμανική μετάφραση Laura Enache, Ιάσιο, Doxologia, 2011, Ομιλία εις τον τρίτο ψαλμό.
- Μέγας Αθανάσιος, Ερμηνεία εις τους Ψαλμούς· ρωσική μετάφραση (Толкование на псалмы), Μόσχα, Blagovest, 2011 (κατά την έκδοση Творения в 4-х томах, τόμ. 4, Σεργκίεφ Ποσάντ, 1902–1903), Ψαλμ. 3, σ. 14–17.
- Άγιος Γρηγόριος Νύσσης, Εις την επιγραφήν των Ψαλμών, μέρος Β΄, κεφ. ΙΑ΄· ρουμανική μετάφραση με σημειώσεις του π. Teodor Bodogae, στο Scrieri, μέρος Β΄, PSB 30, Βουκουρέστι, 1998.
- Μακάριος Θεοδώρητος Κύρου, Ερμηνεία εις τους Ψαλμούς· ρουμανική έκδοση Florin Stuparu, Βουκουρέστι, Sophia, 2018 (κατά τη μετάφραση που τυπώθηκε στο Μπουζάου το 1840), Ψαλμ. 3, σ. 17–19.
- Ευθύμιος Ζιγαβηνός, Ερμηνεία του Ψαλτηρίου, τόμ. Α΄ (Ψαλμοί 1–69), ρουμανική μετάφραση του Μητροπολίτη Βενιαμίν Κωστάκη, Ιάσιο, 1850, κατά την έκδοση του αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτου, Κωνσταντινούπολη, 1819–1821, με τις σημειώσεις του αγίου Νικοδήμου· επανέκδοση με τίτλο Psaltirea în tâlcuirile Sfinților Părinți, τόμ. 1, Egumenița.