Ας ανεβούμε στον Στύλο μαζί με τον Όσιο Συμεών του Θαυμαστού Όρους

Η μνήμη του: 24 Μαΐου

1. Ένας άγιος που έζησε εξήντα οκτώ χρόνια πάνω σε στύλο

Υπάρχει στην Παράδοση της Εκκλησίας ένα ασκητικό φαινόμενο που ξεπερνά την κατανόηση του σύγχρονου ανθρώπου: ο στυλιτισμός. Άνθρωποι που, επί δεκαετίες, ανέβηκαν στην κορυφή ενός πέτρινου στύλου και δεν κατέβηκαν ποτέ ξανά. Όχι κάτω από στέγη. Όχι σε ζεστό σπίτι. Όχι στη γη. Κάτω από τον καυτό ήλιο της Συρίας και τον παγετό των χειμωνιάτικων νυχτών, όρθιοι, προσευχόμενοι αδιάλειπτα.

Ο Όσιος Συμεών του Θαυμαστού Όρους είναι ένας από τους μεγαλύτερους στυλίτες της Εκκλησίας. Ανέβηκε στον στύλο σε ηλικία επτά ετών και δεν κατέβηκε ως τον θάνατό του, στα εβδομήντα πέντε του χρόνια. Εξήντα οκτώ χρόνια πάνω στον στύλο. Δεν έχουμε να κάνουμε απλώς με έναν όψιμο θρύλο, αλλά με μια παλαιά αγιολογική παράδοση, που μεταδόθηκε μέσω του Βίου του Αγίου, σώθηκε σε ελληνικά χειρόγραφα και εκδόθηκε κριτικά τον 20ό αιώνα από τον Βέλγο λόγιο Πωλ βαν ντεν Βεν (Paul van den Ven), και επιβεβαιώνεται από τη λατρεία του, που δεν διακόπηκε ποτέ επί δεκατέσσερις αιώνες.

Το όνομά του «του Θαυμαστού Όρους» τον ξεχωρίζει από τον Άγιο Συμεών τον Στυλίτη τον Πρεσβύτερο, που είχε ζήσει πάνω από έναν αιώνα νωρίτερα, κοντά στην Αντιόχεια. Ο Νέος — ή «ο Νεότερος», όπως τον αποκαλούν οι Έλληνες (ο νεώτερος) — θεμελίωσε την άσκησή του σε ένα βουνό κοντά στην Αντιόχεια, στη σημερινή περιοχή Χατάι της Τουρκίας, όχι μακριά από την πόλη Σαμανδάγ, βουνό που οι ντόπιοι ονόμασαν Θαυμαστόν Όρος, εξαιτίας των θαυμάτων που τέλεσε εκεί ο Άγιος.

2. Η Αντιόχεια, ο σεισμός και το βρέφος που μιλούσε με τους αγγέλους

Ο Άγιος Συμεών γεννήθηκε το 521 στην Αντιόχεια της Συρίας, πόλη που εκείνη την εποχή ήταν η τρίτη μεγαλούπολη της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, μετά την Κωνσταντινούπολη και την Αλεξάνδρεια. Μετά τον μεγάλο σεισμό του 528, η Αντιόχεια θα ονομαζόταν Θεούπολις — «Πόλη του Θεού» —, ονομασία που εμφανίζεται στα βυζαντινά κείμενα και στις σφραγίδες των Αντιοχειών πατριαρχών. Ο πατέρας του Αγίου, ο Ιωάννης, καταγόταν από την Έδεσσα της Μεσοποταμίας και είχε έρθει στην Αντιόχεια μαζί με τους γονείς του, που ασχολούνταν με την τέχνη των αρωμάτων — δηλαδή ήταν έμποροι μπαχαρικών. Η μητέρα του, η Μάρθα — που τιμάται κι αυτή ως αγία, στις 4 Ιουλίου — ήταν Αντιοχειανή.

Η Μάρθα δεν ήθελε τον γάμο. Από τα νιάτα της ποθούσε τη μοναχική ζωή, «ακούγοντας την προτροπή των Αγίων Γραφών, να παρουσιάζονται τα σώματα των παρθένων καθαρά στον Κύριο». Οι γονείς της όμως επέμεναν να παντρευτεί τον Ιωάννη. Σκεπτόμενη ότι δεν πρέπει να αντιστέκεται σε όσους της έδωσαν ζωή, σύμφωνα με την εντολή «Τίμα τον πατέρα σου και την μητέρα» (Έξ. 20, 12), η Μάρθα έτρεξε στον ναό του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου, μπροστά στις πύλες της Αντιόχειας, και εκεί, χύνοντας πολλά δάκρυα, προσευχήθηκε για διαβεβαίωση. Ο Άγιος Πρόδρομος της εμφανίστηκε και της υποσχέθηκε ότι θα γεννήσει υιό που θα υπηρετήσει τον Θεό.

Το βρέφος που γεννήθηκε ονομάστηκε Συμεών. Βαπτίστηκε σε ηλικία δύο ετών, γεγονός που δείχνει ότι στη Συρία του 6ου αιώνα η πρακτική του βαπτίσματος των παιδιών μπορούσε να έχει μορφές και χρονικές στιγμές διαφορετικές από την τάξη που γενικεύθηκε αργότερα.

Όταν ο Συμεών ήταν έξι ετών, το 526, ένας καταστροφικός σεισμός χτύπησε την Αντιόχεια. Η γη άνοιξε, εκκλησίες έπεσαν, χιλιάδες άνθρωποι χάθηκαν κάτω από τα ερείπια. Ανάμεσά τους και ο πατέρας του Αγίου. Οι βυζαντινοί χρονογράφοι μιλούν για τεράστιο αριθμό νεκρών, που ορισμένες φορές ανεβαίνει σε πάνω από διακόσιες πενήντα χιλιάδες — αριθμός που εκφράζει, πρώτα από όλα, το μέγεθος της καταστροφής, μιας από τις μεγαλύτερες της ύστερης αρχαιότητας.

Ο Συμεών βρισκόταν στην εκκλησία τη στιγμή του σεισμού. Σώθηκε, αλλά βγαίνοντας από την εκκλησία χάθηκε. Επί επτά ημέρες τον φιλοξένησε και τον προστάτευσε μια ευσεβής γυναίκα. Ο Παλαιός Βίος λέει ότι ο ίδιος ο Άγιος Ιωάννης ο Βαπτιστής εμφανίστηκε στη Μάρθα και της φανέρωσε πού βρίσκεται το παιδί.

Μετά τον σεισμό, η Μάρθα μετακόμισε με τον υιό της στα περίχωρα της Αντιόχειας. Και εκεί, μας λέει ο αγιογράφος, ο Κύριος Ιησούς Χριστός εμφανίστηκε στο βρέφος Συμεών πολλές φορές, αποκαλύπτοντάς του τους μελλοντικούς αγώνες του και την ανταμοιβή τους.

Και η ίδια η Μάρθα είχε λάβει νωρίτερα τη διαβεβαίωση για την κλήση του υιού της. Ο Βίος της μακαρίας Μάρθας μαρτυρεί ότι, όταν αποκοιμήθηκε, είδε τον εαυτό της «σαν φτερωμένη και ανυψωμένη στο ύψος, κρατώντας το παιδί και προσφέροντάς το δώρο στον Κύριο», λέγοντας προς το βρέφος: «Την ανάβασή σου περίμενα να δω, παιδί μου, για να με απολύσει ο Κύριος, τη δούλη Του, εν ειρήνη, διότι βρήκα χάρη ενώπιον του Θεού να προσφέρω τους πόνους της γέννας μου στον Κύριο». Η λέξη ανάβαση — στα αρχαία ελληνικά μία μόνη έννοια που σημαίνει ταυτόχρονα «ύψωση» και «άνοδο» — είναι μια μυστική προφητεία του μελλοντικού στυλιτισμού του υιού της.

3. Η ανάβαση στον στύλο σε ηλικία επτά ετών

Σε ηλικία έξι ετών, ο Συμεών έφυγε για την έρημο. Αυτή ήταν η πρώτη του άσκηση, σε πλήρη μοναξιά. Ο Παλαιός Βίος μαρτυρεί ότι ένας φωτεινός άγγελος τον φύλαγε και τον τάιζε εκείνο τον καιρό. Έπειτα έφτασε σε μια μονή που την ηγούνταν ο Αββάς Ιωάννης ο Στυλίτης, ο οποίος ζούσε πάνω σε στύλο και τον δέχτηκε με αγάπη.

Μετά από λίγο, ο Συμεών ζήτησε από τον Αββά Ιωάννη την ευλογία να ασκηθεί κι αυτός πάνω σε στύλο. Οι αδελφοί της μονής έστησαν έναν νέο στύλο, δίπλα σε εκείνον του ηγουμένου. Ο ίδιος ο Αββάς Ιωάννης ανέβασε το επταετές παιδί στον στύλο, αφού πρώτα το κούρεψε μοναχό.

Εδώ πρέπει να σταθούμε. Ένα παιδί επτά ετών. Ανεβασμένο σε στύλο. Όχι για μια μέρα. Όχι για έναν χρόνο. Για όλη του τη ζωή.

Σήμερα βιαζόμαστε να βρούμε λόγια εξήγησης ή, αντίθετα, απόρριψης. Πώς το επέτρεψε η Εκκλησία; Ποιος φυσιολογικός γονιός θα το δεχόταν; Πρώτα από όλα, χρειάζεται να καταλάβουμε δύο πράγματα.

Πρώτον, ο Άγιος Συμεών δεν αναγκάστηκε. Ο Κύριος του είχε μιλήσει από τη βρεφική του ηλικία. Ο Αββάς Ιωάννης δεν τον πίεσε· αντίθετα, τον δέχτηκε επειδή είδε τη χάρη πάνω του.

Δεύτερον, η Παράδοση καταγράφει καθαρά: το παιδί, ενισχυμένο από τον Κύριο, προόδευε πνευματικά τόσο γρήγορα, ώστε ξεπερνούσε τον ίδιο τον πεπειραμένο δάσκαλό του. Αυτό δεν είναι το φυσικό παιδί, αλλά ο νέος άνθρωπος, στον οποίο το δώρο του Θεού υπερβαίνει τα όρια της φύσης. Για αυτή την άσκηση ως παιδί, ο Άγιος Συμεών έλαβε από τον Θεό το χάρισμα των θεραπειών.

Στα έντεκά του, ο Συμεών αποφάσισε να ασκηθεί πάνω σε έναν ακόμη ψηλότερο στύλο, του οποίου η κορυφή βρισκόταν περίπου δώδεκα μέτρα από το έδαφος. Οι επίσκοποι της Αντιόχειας και της Σελεύκειας ήρθαν στον τόπο της άσκησης του παιδιού και τον χειροτόνησαν διάκονο. Έπειτα τον άφησαν να ανέβει στον νέο στύλο, όπου ασκήθηκε οκτώ χρόνια.

4. Το Θαυμαστό Όρος: ο στύλος ως αδιάκοπη σταύρωση

Στα είκοσί του — γύρω στο 541 — ο Άγιος Συμεών μετακόμισε στο βουνό που αργότερα ονομάστηκε Θαυμαστόν Όρος, περίπου δεκαοκτώ χιλιόμετρα δυτικά της Αντιόχειας. Η μετακόμιση αυτή ήταν αναγκαία επειδή η φήμη του προσέλκυε τεράστια πλήθη προσκυνητών και η ήσυχη θεωρία είχε καταστεί αδύνατη.

Στο Θαυμαστό Όρος έχτισε έναν τρίτο στύλο, ψηλότερο. Γύρω του σχηματίστηκε μια μοναστική αδελφότητα, και οι άρρωστοι που θεράπευε έχτισαν μια εκκλησία, σε ένδειξη ευγνωμοσύνης για το έλεος του Θεού. Έτσι δημιουργήθηκε το μεγάλο μοναστικό συγκρότημα του Θαυμαστού Όρους, τα ερείπια του οποίου φαίνονται ακόμη σήμερα στην επαρχία Χατάι της Τουρκίας, κοντά στην πόλη Αντάκυα.

Ο στυλιτισμός δεν πρέπει να εκλαμβάνεται ως ασκητική παραξενιά. Είναι, κατά την κατανόηση των Πατέρων, ύψιστη μορφή εσωτερικής σταύρωσης. Ο στυλίτης στέκεται όρθιος μέρα και νύχτα. Δεν κοιμάται παρά πολύ λίγο, στηριγμένος. Δεν κάθεται. Δεν κινείται. Το σώμα του γίνεται, σιγά σιγά, τέλεια υπάκουο στο πνεύμα. Και ο νους του, ελεύθερος από τις αδιάκοπες κινήσεις του σώματος, ανυψώνεται στην καθαρή προσευχή.

Ο στύλος είναι το θυσιαστήριο πάνω στο οποίο ο στυλίτης θυσιάζει διαρκώς το σώμα του στον Θεό. Είναι συνέχεια του Σταυρού, στη ζωή του μοναχού. Είναι δημόσια μαρτυρία, ορατή σε όλους, για το τι σημαίνει «το να μισείς την ψυχή σου σε αυτόν τον κόσμο» (Ιω. 12, 25).

Για αυτό η Εκκλησία τίμησε πάντοτε τους στυλίτες με ιδιαίτερη ευλάβεια. Η ακολουθία του Αγίου Συμεών τον αποκαλεί «της υπομονής στύλο» — όχι μόνο επειδή στεκόταν πάνω σε στύλο, αλλά επειδή ενσάρκωνε την ίδια τη χριστιανική υπομονή. Ο στύλος είναι εικόνα της υπομονής.

5. Εκείνοι που προηγήθηκαν: η σύνθεση των στυλιτών της Εκκλησίας

Για να κατανοήσουμε πλήρως την άσκηση του Αγίου Συμεών, πρέπει να τον τοποθετήσουμε στην αλυσίδα της Παράδοσης στην οποία ανήκε ο ίδιος. Ο Άγιος δεν επινόησε τον στυλιτισμό. Τον κληρονόμησε, τον αγκάλιασε ως παιδί και τον οδήγησε παραπέρα προς την τελείωση. Ποιοι ήταν εκείνοι που προηγήθηκαν;

Ο Άγιος Συμεών ο Στυλίτης ο Πρεσβύτερος — ο θεμελιωτής

Στην καρδιά κάθε συζήτησης για τον στυλιτισμό βρίσκεται η τεράστια μορφή του Αγίου Συμεών του Στυλίτη του Πρεσβυτέρου (περ. 390–459, μνήμη την 1η Σεπτεμβρίου). Αυτός ήταν ο πρώτος. Πριν από αυτόν, κανείς δεν είχε ανέβει ποτέ σε στύλο για να περάσει εκεί τη ζωή του. Η έρημος είχε ασκητές. Τα μοναστήρια είχαν κοινοβιάτες. Τα βουνά και τα σπήλαια είχαν ησυχαστές. Ο στύλος όμως ήταν κάτι εντελώς καινούργιο.

Για αυτόν έχουμε την άμεση πατερική μαρτυρία του Αγίου Θεοδωρήτου Κύρου (περ. 393–περ. 458), επισκόπου και αγιογράφου, ο οποίος γνώρισε προσωπικά τον Άγιο Συμεών, τον επισκέφθηκε στον στύλο του πολλές φορές και έγραψε τον βίο του ενώ ο Άγιος ζούσε ακόμη, γύρω στο 444 μ.Χ. — δεκαέξι χρόνια πριν από την κοίμησή του. Αυτή η βιογραφία είναι το κεφάλαιο 26 της Θρησκευτικής Ιστορίας (Φιλόθεος Ιστορία), του αγιολογικού έργου του Αγίου Θεοδωρήτου για τους πατέρες της συριακής ερήμου. Ο Άγιος Θεοδώρητος παρουσιάζεται ως αυτόπτης μάρτυρας και βεβαιώνει ότι διηγείται από το στόμα του ίδιου του Αγίου Συμεών: «Άκουσα την ιερή του γλώσσα να τα διηγείται αυτά.»

Πώς άρχισε η άσκηση: η εσωτερική αλυσίδα της κλήσης

Ο Άγιος Θεοδώρητος δείχνει ότι ο Άγιος Συμεών γεννήθηκε σε ένα χωριό που λεγόταν Σισά (σήμερα Σις, στην Κιλικία, στα σύνορα ανάμεσα στην περιοχή του Κύρου και την Κιλικία), γιος βοσκού. Οι γονείς του τον δίδαξαν «πρώτα να βόσκει ζώα, ώστε από αυτή την άποψη να μπορεί να παραβληθεί με τους μεγάλους άνδρες: τον πατριάρχη Ιακώβ, τον σώφρονα Ιωσήφ, τον νομοθέτη Μωυσή, τον βασιλιά και προφήτη Δαβίδ, τον προφήτη Μιχαία και τους θεόπνευστους άνδρες του ίδιου είδους.» Ο Άγιος Θεοδώρητος τοποθετεί έτσι τον Συμεών στη βιβλική αλυσίδα των ποιμένων που διάλεξε ο Θεός. Υπακοή πριν από την άσκηση.

Η κλήση ήρθε μέσω των Μακαρισμών. Μια χειμωνιάτικη μέρα, όταν η χιονόπτωση εμπόδισε να οδηγηθούν τα πρόβατα στη βοσκή, το παιδί Συμεών πήγε με τους γονείς του στην εκκλησία. Εκεί, μας διηγείται ο Άγιος Θεοδώρητος από το ίδιο το στόμα του Αγίου, «άκουσε τον λόγο του Ευαγγελίου που αποκαλεί μακάριους αυτούς που κλαίνε και θρηνούν, αποκαλεί ξένους και πάροικους αυτούς που γελούν, θεωρεί άξιους ζήλου αυτούς που έχουν καθαρή ψυχή.» Ρώτησε κάποιον τι πρέπει να κάνει για να τα αποκτήσει, και εκείνος του υπέδειξε τη μοναχική ζωή, τη «τέλεια φιλοσοφία».

Έπειτα ήρθε το προφητικό όνειρο. Ο Άγιος έτρεξε σε ένα θυσιαστήριο των αγίων μαρτύρων, έσκυψε τα γόνατα και το μέτωπο στη γη, και μετά από μακρά προσευχή είδε ένα όνειρο που ο Άγιος Θεοδώρητος το παραθέτει αυτολεξεί:

«“Μου φαινόταν”, είπε, “ότι έσκαβα θεμέλια, και έπειτα άκουγα κάποιον να στέκεται δίπλα μου και να λέει ότι πρέπει να κάνω το χαντάκι βαθύτερο. Αφού πρόσθεσα στο βάθος του όπως μου είπε, προσπάθησα πάλι να ξεκουραστώ· αλλά πάλι μου πρόσταξε να σκάψω και να μη χαλαρώνω τους κόπους. Αφού μου έδωσε αυτή την εντολή για τρίτη και τέταρτη φορά, είπε τελικά ότι το βάθος ήταν αρκετό, και μου είπε να χτίζω χωρίς κόπο από εδώ και πέρα, επειδή ο κόπος είχε λιγοστέψει και η οικοδομή θα γινόταν χωρίς κόπο.”» (Θρησκευτική Ιστορία, 26.3)

Ο Άγιος Θεοδώρητος σχολιάζει: «Αυτή η προφητεία επιβεβαιώνεται από το γεγονός, γιατί τα έργα υπερβαίνουν τη φύση.» Το μυστικό νόημα του ονείρου αποκαλύπτεται αργότερα: το βαθύ θεμέλιο της εσωτερικής ταπείνωσης επιτρέπει την ψηλή ανάβαση του στύλου.

Τα χρόνια στην Τελ Αδά. Στην αρχή έμεινε δύο χρόνια σε κάποιους ασκητές της γειτονιάς. Έπειτα κατευθύνθηκε προς τη μονή της Τελεδά (Τελ Αδά), όπου αγωνίστηκε δέκα χρόνια. Είχε ογδόντα συναθλητές και τους ξεπέρασε όλους: «ενώ οι άλλοι έπαιρναν τροφή μία φορά κάθε δύο ημέρες, εκείνος άντεχε μια ολόκληρη εβδομάδα χωρίς τροφή.» Ο Άγιος Θεοδώρητος διηγείται, από τη στενή μαρτυρία του επόμενου ηγουμένου της μονής, πώς ο νεαρός Συμεών έζωσε τα μέλη της μέσης του με ένα τραχύ σχοινί φοίνικα, που του έκοψε τη σάρκα ως το αίμα, επί δέκα ημέρες, χωρίς να το πει σε κανέναν. Για αυτή την ακραία άσκηση, οι αδελφοί τον παρακάλεσαν να φύγει, «μήπως γίνει αιτία βλάβης για όσους έχουν πιο αδύναμο σώμα και θα επιχειρούσαν να τον μιμηθούν.»

Η τεσσαρακονθήμερη νηστεία στην Τελανισσό. Ο Άγιος μετακόμισε έπειτα στην Τελανισσό (σήμερα Ντέιρ Σεμάν, στη βόρεια Συρία), όπου έζησε τρία χρόνια κλεισμένος σε μια καλύβα. Εκεί έκανε, για πρώτη φορά, τη νηστεία των σαράντα ημερών χωρίς τροφή, κατά το πρότυπο του Μωυσή και του Ηλία. Ζήτησε από τον πατέρα Βάσσο να τον κλειδώσει με λάσπη στο κελί, αφήνοντάς του μόνο δέκα ψωμιά και μια στάμνα νερό «αν δω ότι το σώμα έχει ανάγκη από τροφή.» Μετά από σαράντα ημέρες, ο Βάσσος άνοιξε: τα ψωμιά ακέραια, το νερό ανέγγιχτο, ο Άγιος Συμεών ξαπλωμένος χωρίς πνοή, ανίκανος να μιλήσει ή να κινηθεί. Μόνο αφού έλαβε τα Άγια Μυστήρια σηκώθηκε. Αυτή η άσκηση της τεσσαρακονθήμερης νηστείας έγινε, από τότε, ο ετήσιος κανόνας του. «Από εκείνον τον καιρό ως σήμερα — πέρασαν είκοσι οκτώ χρόνια — περνά τις σαράντα ημέρες χωρίς τροφή», γράφει ο Άγιος Θεοδώρητος γύρω στο 444.

Η σιδερένια αλυσίδα. Ανέβηκε έπειτα στον «φημισμένο λόφο» — τον ίδιο στον οποίο θα βρισκόταν αργότερα και ο στύλος του. Έκανε έναν κυκλικό περίβολο, προμηθεύτηκε μια σιδερένια αλυσίδα είκοσι πήχεων, την κάρφωσε σε ένα μεγάλο βράχο στο ένα άκρο και έδεσε το άλλο άκρο στο δεξί του πόδι. Ο μακάριος Μελέτιος, διοικητής της επικράτειας της Αντιόχειας, του είπε όμως ότι το σίδερο είναι περιττό, επειδή η βούληση αρκεί για να επιβάλει στο σώμα τα δεσμά του λόγου. Ο Άγιος Συμεών υπάκουσε και άφησε να κοπεί η αλυσίδα. Κάτω από το κομμάτι δέρμα που είχε τοποθετηθεί για να μην του κόβει το σίδερο τη σάρκα, «φάνηκαν, είπαν, περισσότεροι από είκοσι μεγάλοι ψύλλοι κρυμμένοι μέσα σε αυτό» — που ο Άγιος τους είχε υπομείνει χωρίς να κουνηθεί, αν και θα μπορούσε εύκολα να τους λιώσει με το χέρι.

Η ανάβαση στον στύλο: η άμεση αιτία

Εδώ ο Άγιος Θεοδώρητος περιγράφει την ακριβή στιγμή της γέννησης του στυλιτισμού. Η αιτία δεν ήταν μια προσωπική ροπή προς την πρωτοτυπία, αλλά η ανάγκη να διατηρήσει την ησυχία του μέσα στο πλήθος. Οι προσκυνητές έρχονταν από παντού, προσπαθούσαν όλοι να τον αγγίξουν και να λάβουν κάποια ευλογία από το δερμάτινο ένδυμά του. Ιδού η μαρτυρία του Αγίου Θεοδωρήτου:

«Επειδή οι επισκέπτες ήταν αμέτρητοι και όλοι προσπαθούσαν να τον αγγίξουν και να αποκομίσουν κάποια ευλογία από το δερμάτινο ένδυμά του, […] επινόησε το να στέκεται πάνω σε στύλο, διατάζοντας να κοπεί στύλος πρώτα έξι πήχεων, έπειτα δώδεκα, μετά είκοσι δύο, και τώρα τριάντα έξι — γιατί επιθυμεί να πετάξει προς τους ουρανούς και να χωριστεί από αυτή τη ζωή της γης.» (Θρησκευτική Ιστορία, 26.12)

Αυτή η φράση, γραμμένη όταν ο Άγιος Συμεών ζούσε ακόμη πάνω στον στύλο, μας δίνει τα ακριβή ύψη των τεσσάρων διαδοχικών στύλων: περίπου 3 μέτρα, έπειτα 6 μέτρα, έπειτα 11 μέτρα, και ο τελευταίος περίπου 18 μέτρα.

Η θεολογική απολογία του στυλιτισμού — η απάντηση του Αγίου Θεοδωρήτου στους επικριτές

Εδώ βρίσκεται, κατά την πατερική μαρτυρία, η πλήρης απάντηση στο ερώτημα «πώς επιτρέπεται κάτι τέτοιο;» — που μέχρι σήμερα ο νους του φυσικού ανθρώπου θέτει σε κάθε ακραία άσκηση. Ο Άγιος Θεοδώρητος γνωρίζει αυτές τις κριτικές. Και τις απαντά με μια θεολογική απολογία εκπληκτικού βάθους.

Το πρώτο επιχείρημα: ο στυλιτισμός είναι θεία οικονομία.

«Εγώ ο ίδιος δεν πιστεύω ότι αυτή η εγκατάσταση πάνω στον στύλο έγινε χωρίς την οικονομία του Θεού, και για αυτό ζητώ όσοι βρίσκουν ψεγάδι να συγκρατήσουν τη γλώσσα τους και να μη παρασύρονται στην τύχη.» (Θρησκευτική Ιστορία, 26.12)

Το δεύτερο επιχείρημα: η βιβλική παραλληλία των προφητών. Ο Άγιος Θεοδώρητος απαριθμεί με εκπληκτική τόλμη τα ασυνήθιστα έργα που ο ίδιος ο Θεός πρόσταξε στους προφήτες της Παλαιάς Διαθήκης:

«Ας σκεφτούν πόσο συχνά ο Δεσπότης επινόησε τέτοια πράγματα για το όφελος των πιο νωθρών. Πρόσταξε τον Ησαΐα να περπατά γυμνός και ξυπόλυτος, τον Ιερεμία να βάλει μια ζώνη στη μέση του και με αυτή να εκφωνήσει την προφητεία προς τους απίστους, και άλλοτε να βάλει ξύλινο ζυγό στον λαιμό του και έπειτα σιδερένιο· τον Ωσηέ — να πάρει πόρνη για γυναίκα και πάλι να αγαπήσει μια ακάθαρτη και ασελγή γυναίκα· τον Ιεζεκιήλ — να ξαπλώσει στη δεξιά πλευρά σαράντα ημέρες και στην αριστερή εκατόν πενήντα, και πάλι να ανοίξει τρύπα σε τείχος και να βγει φεύγοντας, γινόμενος εικόνα της αιχμαλωσίας.» (Θρησκευτική Ιστορία, 26.12)

Το τρίτο επιχείρημα: γιατί ο Θεός όρισε αυτά τα έργα. Ο Άγιος Θεοδώρητος απαντά με μία μόνη φράση που, στην Παράδοση, θα γίνει θεμέλιο της μοναστικής αγιολογίας:

«Ο Κυρίαρχος των πάντων πρόσταξε να γίνει καθένα από αυτά για να προσελκύσει, με το ασυνήθιστο του θεάματος, όσους δεν υπάκουαν στα λόγια και δεν άντεχαν να ακούσουν τις προφητείες, και να τους κάνει να ακούσουν. […] Έτσι και τώρα όρισε αυτό το νέο και μοναδικό θέαμα, ώστε με την ξενιτεία του να προσελκύσει όλους τους ανθρώπους να κοιτάξουν, και να κάνει πειστική τη διδασκαλία που προσφέρεται σε όσους έρχονται — γιατί η καινοτομία του θεάματος είναι αξιόπιστη εγγύηση της διδασκαλίας της διδασκαλίας, και ο άνθρωπος που έρχεται να δει φεύγει διδαγμένος τα θεία.» (Θρησκευτική Ιστορία, 26.12)

Το τέταρτο επιχείρημα: ο στύλος ως «νέο νόμισμα του επουράνιου Βασιλέα». Με αυτή την εικόνα, ο Άγιος Θεοδώρητος ολοκληρώνει την απολογία:

«Όπως εκείνοι που έχουν αποκτήσει βασιλεία πάνω στους ανθρώπους αλλάζουν κατά καιρούς τις μορφές στα νομίσματά τους, χαράσσοντας άλλοτε μορφές λιονταριών, άλλοτε αστέρων και αγγέλων, […] έτσι και ο Κυρίαρχος των πάντων, προσθέτοντας στην ορθή πίστη, ως είδη νομίσματος, αυτούς τους νέους και διαφορετικούς τρόπους ζωής, κινεί σε δοξολογία τις γλώσσες όχι μόνο όσων μεγάλωσαν με την πίστη, αλλά και όσων βαραίνουν από την απιστία.» (Θρησκευτική Ιστορία, 26.12)

Ο στύλος, λοιπόν, είναι ένα νέο νόμισμα του επουράνιου Βασιλέα. Η ίδια αληθινή πίστη, αλλά χαραγμένη με νέα μορφή, ώστε να τη δουν όσοι δεν ακούν πια τα απλά λόγια.

Οι καρποί του στυλιτισμού: η επιστροφή, το κήρυγμα, η υπομονή

Ο Άγιος Θεοδώρητος περιγράφει τους καρπούς αυτής της άσκησης με δυνατά λόγια. Η επιστροφή των Ισμαηλιτών: «Αυτός ο λαμπρός λυχνοστάτης, σαν τοποθετημένος σε λυχνοστάτη, έστειλε ακτίνες προς όλες τις κατευθύνσεις, σαν τον ήλιο. […] Οι Ισμαηλίτες, φτάνοντας κατά ομάδες, διακόσιοι ή τριακόσιοι μαζί, ενίοτε και χίλιοι, αποκηρύσσουν με κραυγές την πατρογονική πλάνη» (26.13). Ο ίδιος ο Άγιος Θεοδώρητος υπήρξε αυτόπτης μάρτυρας όταν το πλήθος των Ισμαηλιτών, ορμώντας να λάβει ευλογία, τον τράβηξε από τα γένια και τα ρούχα — και ο Άγιος τους διέλυσε με μία μόνη κραυγή.

Το καθημερινό κήρυγμα: «Έλαβε από τον πλούσιο Δεσπότη και το χάρισμα της διδασκαλίας. Κάνοντας νουθεσία δύο φορές την ημέρα, πλημμυρίζει τα αυτιά των ακροατών του, μιλώντας με τη μεγαλύτερη χάρη και προσφέροντας τις διδασκαλίες του θείου Πνεύματος, προτρέποντάς τους να κοιτάζουν στον ουρανό και να πετάξουν, να φύγουν από τη γη, να φαντάζονται τη Βασιλεία που περιμένουν, να φοβούνται την απειλή της κόλασης» (26.25).

Η τέλεια υπομονή: Ο Άγιος Θεοδώρητος τον θαυμάζει περισσότερο για την πολύχρονη υπομονή του παρά για οτιδήποτε άλλο. «Περισσότερο από όλα αυτά, εγώ ο ίδιος θαυμάζω την υπομονή του. Μέρα και νύχτα στέκεται μπροστά στα μάτια όλων· […] άλλοτε στεκόμενος επί πολύ, άλλοτε σκύβοντας διαρκώς και προσφέροντας προσκύνηση στον Θεό. Πολλοί από τους παρόντες μετρούν αυτές τις μετάνοιες. Κάποτε κάποιος δίπλα μου μέτρησε χίλιες διακόσιες σαράντα τέσσερις, πριν εξασθενήσει και παραιτηθεί από το μέτρημα» (26.22).

Η πληγή στο πόδι. Ο Άγιος Θεοδώρητος καταγράφει ότι, εξαιτίας της πολύχρονης όρθιας στάσης, δημιουργήθηκε στον Άγιο ένα κακοήθες έλκος στο αριστερό πόδι, με πύον που έτρεχε αδιάκοπα. «Ωστόσο κανένα από αυτά τα παθήματα δεν νίκησε τη φιλοσοφία του, αλλά τα υπομένει όλα με ευγένεια, τόσο τα εκούσια όσο και τα ακούσια» (26.23).

Η υπεράσπιση της Εκκλησίας: Ο Άγιος του στύλου δεν ήταν μακριά από τους πόνους της Εκκλησίας. «Δεν παραμελεί τη φροντίδα των αγίων Εκκλησιών — άλλοτε μαχόμενος κατά της ειδωλολατρικής απιστίας, άλλοτε νικώντας την τόλμη των Ιουδαίων, άλλοτε διασκορπίζοντας τα πλήθη των αιρετικών, άλλοτε στέλνοντας στον αυτοκράτορα οδηγίες γι’ αυτά τα ζητήματα, άλλοτε διεγείροντας τους άρχοντες σε θεϊκό ζήλο» (26.27).

Η παγκόσμια φήμη

Με όλα αυτά ο Άγιος Θεοδώρητος κλείνει το κεφάλαιο με τη μαρτυρία της παγκόσμιας φήμης του Αγίου — την οποία δίνει στην αρχή του κεφαλαίου ως σφραγίδα ολόκληρης της βιογραφίας:

«Ο περιβόητος Συμεών, το μέγα θαύμα της οικουμένης, είναι γνωστός σε όλους τους υπηκόους της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και έχει ακουστεί και από τους Πέρσες, τους Μήδους, τους Αιθίοπες· και η γρήγορη διάδοση της φήμης του ως τους νομάδες Σκύθες έκανε γνωστή την φιλοπονία του και τη φιλοσοφία του. Εγώ ο ίδιος, έχοντας σχεδόν όλους τους ανθρώπους μάρτυρες των αγώνων του, που ξεπερνούν κάθε διήγηση, φοβάμαι ότι η διήγηση θα φανεί στους μεταγενέστερους μύθος εντελώς άδειος από αλήθεια. Διότι τα έργα ξεπερνούν την ανθρώπινη φύση.» (Θρησκευτική Ιστορία, 26.1)

Αυτή η αναγνώριση του Αγίου Θεοδωρήτου είναι σπάνια τίμια: ακόμη και ένας σύγχρονος επίσκοπος, αυτόπτης μάρτυρας της άσκησης, καταλαβαίνει ότι τα έργα του Αγίου ξεπερνούν τη φυσική κατανόηση. Αυτή είναι, άλλωστε, η μαρτυρία κάθε ιστορικού της αυθεντικής αγιότητας: ταπείνωση μπροστά στο θαύμα.

Η κοίμηση και η κληρονομιά

Στον Άγιο Συμεών τον Πρεσβύτερο ήρθαν αυτοκράτορες (ο Θεοδόσιος Β΄, ο Λέων Α΄, ο Μαρκιανός), πατριάρχες, επίσκοποι, ασκητές από την Αίγυπτο και την Παλαιστίνη. Ήρθαν προσκυνητές από τη Γαλατία, τη Βρετανία, την Περσία, την Αιθιοπία. Υποστήριξε σταθερά την Δ΄ Οικουμενική Σύνοδο της Χαλκηδόνας (451) κατά των μονοφυσιτών, γράφοντας επιστολές στους αυτοκράτορες από την κορυφή του στύλου.

Κοιμήθηκε όρθιος, σε προσευχή, στις 2 Σεπτεμβρίου 459, σε ηλικία περίπου εξήντα εννέα ετών, μετά από τριάντα εφτά χρόνια πάνω στον στύλο. Ένας μαθητής ανέβηκε στον στύλο και τον βρήκε σκυμμένο, σαν σε προσκύνηση. Ο Πατριάρχης Μαρτύριος της Αντιόχειας τέλεσε την κηδεία, παρουσία χιλιάδων πιστών. Γύρω από τον στύλο του υψώθηκε το μεγάλο βασιλικό συγκρότημα του Καλάτ Σεμάν — τον 5ο–6ο αιώνα η πιο εντυπωσιακή χριστιανική κατασκευή της Ανατολής, πριν από την Αγία Σοφία. Τα μεγαλοπρεπή ερείπιά του διασώζονται μέχρι σήμερα στη βόρεια Συρία.

Το 467, κατόπιν αιτήματος του Αγίου Δανιήλ του Στυλίτη, ο αυτοκράτορας Λέων Α΄ μετέφερε ένα μέρος των ιερών λειψάνων του Αγίου Συμεών του Πρεσβυτέρου στην Κωνσταντινούπολη. Το άλλο μέρος παρέμεινε στην Αντιόχεια, ως την αραβική κατάκτηση.

Η αλυσίδα των στυλιτών — από τον Άγιο Συμεών τον Πρεσβύτερο ως τον Άγιο Συμεών τον Νεότερο

Μετά την κοίμηση του Πρεσβύτερου, το πρότυπο εξαπλώθηκε με εκπληκτική ταχύτητα. Ιδού οι σημαντικότεροι διάδοχοι, ως την εποχή του Αγίου Συμεών του Νεότερου:

Ο Άγιος Δανιήλ ο Στυλίτης (409–493, μνήμη στις 11 Δεκεμβρίου) είναι ο δεύτερος μεγάλος στυλίτης της Εκκλησίας. Γεννημένος στη Μεσοποταμία, επισκέφθηκε τον Άγιο Συμεών τον Πρεσβύτερο στα νιάτα του και έλαβε την ευλογία του. Μετά τον θάνατο του Πρεσβύτερου, στον Δανιήλ δόθηκε το κουκούλιο (ο μοναχικός μανδύας) του Αγίου — σημάδι άμεσης συνέχειας. Ανέβηκε έπειτα σε στύλο κοντά στην Κωνσταντινούπολη, όπου ασκήθηκε τριάντα τρία χρόνια. Οι αυτοκράτορες Λέων Α΄ και Ζήνων ζήτησαν τη συμβουλή του. Υπερασπίστηκε την ορθοδοξία κατά της μονοφυσιτικής αίρεσης του σφετεριστή Βασιλίσκου. Κοιμήθηκε στις 11 Δεκεμβρίου 493.

Ο Αββάς Ιωάννης ο Στυλίτης είναι ο άμεσος κρίκος ανάμεσα στη συριακή στυλιτική Παράδοση και τον Άγιο Συμεών τον Νεότερο. Δεν είναι πολύ γνωστός στο ημερολόγιο — οι πηγές για αυτόν είναι σύντομες —, αλλά ο ίδιος ο Παλαιός Βίος του Αγίου Συμεών του Νεότερου τον αποκαλεί καθαρά: στυλίτη. Ήταν ο ηγούμενος της μονής όπου έγινε δεκτό το εξάχρονο βρέφος Συμεών. Ο ίδιος ο Αββάς Ιωάννης ζούσε πάνω σε στύλο· δίπλα στον στύλο του υψώθηκε ο μικρός στύλος του παιδιού Συμεών. Η σημασία του Ιωάννη για την ιστορία του στυλιτισμού είναι η εξής: αποδεικνύει ότι, 60–70 χρόνια μετά τον Άγιο Συμεών τον Πρεσβύτερο, στα βουνά της Συρίας υπήρχαν ήδη ολόκληροι μοναστικοί οικισμοί θεμελιωμένοι σε αυτόν τον τρόπο ζωής. Η Παράδοση μεταδιδόταν με αλυσίδες μαθητών, όχι μόνο με μίμηση.

Ο Άγιος Συμεών ο Στυλίτης ο Γ΄ είναι ένας άλλος σύρος στυλίτης του τέλους του 5ου αιώνα, που τιμάται εξίσου από την Ορθόδοξη και την Κοπτική Εκκλησία. Για αυτόν διασώζονται λίγες πληροφορίες. Ασκήθηκε πάνω σε στύλο κοντά στη Χηγέα, στην Κιλικία, και χτυπήθηκε από κεραυνό πάνω στον στύλο — γεγονός που η Παράδοση ερμήνευσε ως σημάδι της κλήσης του προς τον ουρανό.

Υπάρχουν πολλοί άλλοι, των οποίων τα ονόματα δεν διασώθηκαν ολόκληρα, αλλά που ο Άγιος Θεοδώρητος και οι σύροι αγιογράφοι βεβαιώνουν: στυλίτες στην Ιεράπολη, στην Έδεσσα, στην έρημο της Αντιόχειας, στην Παλαιστίνη. Τον 6ο αιώνα, όταν γεννήθηκε ο Άγιος Συμεών ο Νεότερος, ο στυλιτισμός ήταν μια αναγνωρισμένη και τιμώμενη μορφή του μοναχισμού, με παράδοση σχεδόν ενός αιώνα πίσω της.

Το άμεσο πρότυπο: η αλυσίδα που φτάνει ως αυτόν

Επομένως, ο Άγιος Συμεών ο Νεότερος δεν ανέβηκε στον στύλο ως απομονωμένος πρωτοπόρος. Γεννήθηκε σε έναν κόσμο όπου η μορφή του στυλίτη ήταν βαθιά αποτυπωμένη στη συνείδηση της Εκκλησίας. Η μητέρα του, η Μάρθα, του είχε δώσει το όνομα Συμεών ακριβώς από ζήλο προς τον Πρεσβύτερο. Ο Αββάς Ιωάννης, ο πρώτος του ηγούμενος, ήταν ο ίδιος στυλίτης, άμεσος συνεχιστής της Παράδοσης του Πρεσβύτερου.

Επιπλέον, ο τόπος της άσκησης των δύο Συμεών βρίσκεται στην ίδια περιοχή. Ο στύλος του Αγίου Συμεών του Πρεσβύτερου βρισκόταν κοντά στην Τελανισσό, στη βόρεια Συρία. Ο στύλος του Αγίου Συμεών του Νεότερου βρισκόταν στο Θαυμαστό Όρος, κοντά στην Αντιόχεια. Η ίδια γεωγραφία της αντιοχειανής Συρίας. Η ίδια συριακή γλώσσα. Τα ίδια χωριά. Οι ίδιοι επίσκοποι. Η ίδια πατριαρχική Αντιόχεια. Ο Άγιος Συμεών ο Νεότερος ήταν, γεωγραφικά και πνευματικά, υιός του Συμεών του Πρεσβύτερου.

Τι κληρονόμησε και τι πρόσθεσε

Από τον Άγιο Συμεών τον Πρεσβύτερο, ο Νεότερος κληρονόμησε:

• τη μορφή της ζωής — ο στύλος ως θυσιαστήριο της καθημερινής σταύρωσης·
• το άνοιγμα προς τους προσκυνητές — ο αγιασμός του κόσμου από το ύψος του στύλου·
• τον δεσμό με την ιεραρχία — η χειροτονία που ελήφθη πάνω στον στύλο, η αρχιερατική ακολουθία στη βάση του·
• το χάρισμα των θεραπειών — σημάδι της χάρης που εναποτέθηκε πάνω στον στυλίτη·
• το κύρος στη ζωή της Εκκλησίας — λόγος που τον άκουγαν αυτοκράτορες και πατριάρχες.

Σε όλα αυτά, ο Άγιος Συμεών ο Νεότερος πρόσθεσε δύο δικά του στοιχεία:

1. Τη διάρκεια — εξήντα οκτώ χρόνια πάνω στον στύλο, σχεδόν το διπλάσιο της άσκησης του Πρεσβύτερου. Ανέβηκε στα επτά του και δεν κατέβηκε ποτέ. Κανείς, πριν ή μετά από αυτόν, δεν έφτασε αυτή τη διάρκεια.
2. Τον γραπτό λόγο — Ο Άγιος Συμεών ο Πρεσβύτερος δεν άφησε δικές του ομιλίες. Τα λόγια του διασώθηκαν μόνο μέσω του Θεοδωρήτου, του Αντωνίου και του συριακού Βίου. Ο Άγιος Συμεών ο Νεότερος όμως άφησε Ασκητικούς Λόγους, ένα δικό του ομιλητικό σώμα, γινόμενος έτσι ο μοναδικός στυλίτης που θεολόγησε, μέσω της γραφής, για τον ίδιο τον στυλιτισμό.

Για αυτό η Παράδοση της Εκκλησίας τιμά και τους δύο ως δύο πυλώνες του χριστιανικού στυλιτισμού: ο Πρεσβύτερος — ως θεμελιωτής· ο Νεότερος — ως τελειωτής του χαρίσματος μέσω του λόγου. Ο στυλιτισμός γεννιέται μέσω του πρώτου, αλλά μέσω του δεύτερου δίνει την πλήρη θεολογική του μαρτυρία.

Αυτή η σχέση δεν είναι ευσεβής υπόθεση. Ο μεγάλος κριτικός εκδότης του Παλαιού Βίου, ο Βέλγος λόγιος Πωλ βαν ντεν Βεν, αφιερώνει μια ολόκληρη υποενότητα της εισαγωγικής του μελέτης ακριβώς στο ερώτημα: «Μιμήθηκε ο Συμεών ο Νεότερος τον Συμεών τον Πρεσβύτερο;» (κεφάλαιο 4, ενότητα Ε). Η απάντηση, που προκύπτει από την ανάλυση των κειμενικών, γεωγραφικών και ασκητικών παραλληλισμών, είναι: ναι — αλλά όχι μέσω εξωτερικής μίμησης, αλλά μέσω συνέχειας πνεύματος, αναγνωρισμένης και συνειδητά αποδεκτής από τον αγιογράφο του Αγίου. Το πρότυπο του Συμεών του Πρεσβύτερου είναι εσωτερικό στο κείμενο του Παλαιού Βίου, δεν επιβάλλεται απ’ έξω.

6. Η κάθοδος του Αγίου Πνεύματος και το χάρισμα του λόγου

Ο Άγιος Συμεών προσευχήθηκε θερμά για την κάθοδο του Αγίου Πνεύματος επάνω του. Και μας λέει ο Παλαιός Βίος: η προσευχή του Αγίου εισακούστηκε. Το Άγιο Πνεύμα κατέβηκε πάνω του με τη μορφή ενός λαμπρού φωτός, γεμίζοντάς τον με θεία σοφία.

Από τότε και στο εξής, ο Άγιος Συμεών άρχισε να μιλά. Ο λόγος του έρρεε σαν ποτάμι, τροφοδοτούμενος από την πηγή του Πνεύματος. Οι Ασκητικοί Λόγοι που διασώθηκαν — τριάντα στον αριθμό — είναι η μαρτυρία αυτού του χαρίσματος.

Ο τόμος μεταφράστηκε στα ρουμανικά από τη Λάουρα Ενάκε (Laura Enache) και δημοσιεύθηκε το 2013 από τις εκδόσεις Δοξολογία (Doxologia), στη σειρά Η Ζωή εν Χριστώ. Σελίδες Φιλοκαλίας, σε επιμέλεια του π. Ντραγκός Μπαχρίμ (Dragoș Bahrim). Είναι μία από τις πρώτες σύγχρονες πλήρεις μεταφράσεις αυτών των ομιλιών και, εν πάση περιπτώσει, η πρώτη πλήρης ρουμανική μετάφραση. Αυτοί οι Ασκητικοί Λόγοι πραγματεύονται τη μετάνοια, τον μοναχισμό, την Ενανθρώπηση του Χριστού και τη μέλλουσα Κρίση. Συγγενεύουν, ως προς το βάθος, με τις ομιλίες του Αγίου Μακαρίου του Αιγυπτίου και του Αγίου Μάρκου του Ασκητή, αλλά έχουν ένα δικό τους γνώρισμα: εκφωνούνται από τον στύλο, προς μαθητές και προσκυνητές, με μια εξουσία που προέρχεται απευθείας από την πνευματική θεωρία.

7. Οι τελώνες του αέρα: μια ομιλία που εκφωνήθηκε στα δεκαεπτά

Μία από τις πιο εκπληκτικές ομιλίες του Αγίου Συμεών είναι ο Εικοστός δεύτερος Λόγος, που εκφωνήθηκε από τον στύλο σε ηλικία δεκαεπτά ετών. Έχει ως θέμα την έξοδο της ψυχής από το σώμα και τα τελώνια του αέρα — διδασκαλία που ο Άγιος δεν εκθέτει θεωρητικά, αλλά τη μαρτυρά από τη δική του εμπειρία των πνευματικών οράσεων.

Ιδού ένα πατερικό απόσπασμα αυτολεξεί, που διασώθηκε στους Ασκητικούς Λόγους:

«Η ψυχή αρπάζεται και τραβιέται έξω από το σώμα, όπως θα έβγαζες τα κάρβουνα από την εστία. Τότε φοβάται η ψυχή που βγαίνει μαζί με τους αγγέλους που είναι μαζί της στον αέρα, με τον διάβολο και τους δαίμονες που είναι μαζί του, σαν πικρός τελώνης που εμποδίζει τις ψυχές των αμαρτωλών να περάσουν αβλαβείς από τους αγγέλους του φωτός προς το μεγαλείο των ουρανών.» (Λόγος ΧΧΙΙ, 1)

Και παρακάτω, για το σπάνιο των ψυχών που σώζονται στους έσχατους καιρούς:

«Στους παρόντες καιρούς, από δέκα χιλιάδες ψυχές, μόλις μία βρίσκεται που φτάνει στα χέρια των αγγέλων.» (Λόγος ΧΧΙΙ, 2)

Αυτή η δήλωση — που έγινε τον 6ο αιώνα — έχει μια σοβαρότητα που συγκλονίζει τη συνείδηση. Στη γλώσσα της ασκητικής των Πατέρων, τέτοια λόγια δεν είναι στατιστικές της σωτηρίας, αλλά κραυγές νήψης. Δεν πρέπει να διαβάζονται ως μια απελπιστική ετυμηγορία, αλλά ως κάλεσμα για προσοχή. Ο Άγιος Συμεών δεν μιλά για να μας αποθαρρύνει, αλλά για να μας ξυπνήσει. Και η ομιλία κλείνει με την προτροπή στην άσκηση και την προσευχή, με την ελπίδα της ανάστασης και με το όραμα της Βασιλείας: «Η βασιλεία του Θεού εντός υμών εστιν» (Λουκ. 17, 21), παραθέτει ο Άγιος στο τέλος.

8. Ο στυλιτισμός ως μορφή αγγελικής ζωής

Το τροπάριο του Αγίου Συμεών, που ψάλλεται στην ακολουθία του, αρχίζει με τα λόγια: «Ερημίας πολίτης και εν σώματι άγγελος και θαυματουργός ανεδείχθης, θεοφόρε πατήρ ημών Συμεών.»

«Άγγελος εν σώματι» — άγγελος εν σώματι. Αυτός είναι ο βυζαντινός τύπος για τον τέλειο στυλιτισμό. Ο στυλίτης γίνεται, με την πολύχρονη άσκηση, άνθρωπος του οποίου το σώμα δεν τραβά πια προς τα κάτω, αλλά ανυψώνεται μαζί με το πνεύμα. Μιμείται τη ζωή των ασώματων αγγέλων, όντας ο ίδιος εν σώματι.

Στο κοντάκιο της ακολουθίας ψάλλεται ως εξής:

«Ζηλεύοντας τα ψηλά, αφήνοντας τα χαμηλά, ουρανό έκανες για τον εαυτό σου τον στύλο, μέσω του οποίου έλαβες λάμψεις θαυμάτων, Όσιε Συμεών. Και τώρα προσευχόμενος μαζί με τους αγγέλους του Χριστού, πρέσβευε αδιάλειπτα για όλους εμάς.» (Κοντάκιο, ήχος β΄)

Αυτή η εικόνα — ο στύλος ως ουρανός που έκανε ο ίδιος για τον εαυτό του — εκφράζει το βαθύ θεολογικό περιεχόμενο του στυλιτισμού. Ο στυλίτης δεν φεύγει απλώς από τον κόσμο σε μια γεωγραφική έρημο. Παραμένει ορατός στον κόσμο, αλλά δεν ζει πια σύμφωνα με τη λογική του. Όχι στην οριζόντια, αλλά στην κάθετη. Ο στύλος γίνεται κλίμακα προσευχής: η γη μένει κάτω, ο ουρανός ανοίγει από πάνω, και ο άνθρωπος στέκεται ανάμεσά τους ως ζωντανή θυσία.

Ο Άγιος Συμεών έλαβε το χάρισμα της προόρασης. Σύμφωνα με τον Παλαιό Βίο, ο Θεός τέλεσε δια μέσου αυτού θεραπείες, εξορκισμούς δαιμόνων, μυστικές οράσεις των καρδιών των ανθρώπων και ακόμη και αναστάσεις νεκρών. Το πιο γνωστό θαύμα του, που μαρτυρεί ο αγιογράφος, είναι η ανάσταση του αγαπημένου μαθητή του, του Κόνωνα (κεφ. 129). Με παρρησία προς τον Χριστό, ο Άγιος παρακαλεί τον Κύριο να επιστρέψει τη ζωή στον Κόνωνα, όπως ανέστησε τον Λάζαρο.

Αυτά τα θαύματα δεν έμειναν στο Θαυμαστό Όρος. Προσκυνητές από όλη την Ανατολή έρχονταν να λάβουν ευλογία. Τα μετάλλια με την εικόνα του Αγίου — που ανακαλύφθηκαν αρχαιολογικά σε πολλά μέρη της Συρίας, της Αιγύπτου, της Μικράς Ασίας — δίνονταν στους προσκυνητές ως ευλογία, και διά μέσου αυτών τελούνταν επίσης θαύματα.

Το 540, όταν ο Χοσρόης Α΄ των Περσών πολιόρκησε και κατέλαβε την Αντιόχεια, ο Άγιος Συμεών, που ήταν τότε δεκαεννέα ετών, ενημερώθηκε σε όραμα για την καταστροφή. Δύο από τους μαθητές του, τρομοκρατημένοι από την άφιξη των βαρβάρων, τον εγκατέλειψαν. Ο ένας αποκεφαλίστηκε από τους Πέρσες. Ο άλλος αιχμαλωτίστηκε. Και οι εισβολείς που πλησίασαν τη μονή του Αγίου απομακρύνθηκαν μόνο με την προσευχή του.

Το 560, σε ηλικία τριάντα εννέα ετών, ο Άγιος Συμεών χειροτονήθηκε ιερέας από τον επίσκοπο Διονύσιο της Σελεύκειας, ο οποίος ανέβηκε σε αυτόν στον στύλο για να τελέσει τη χειροτονία. Από τότε, ο Άγιος τελούσε τη Θεία Λειτουργία πάνω στον στύλο.

9. Η κοίμηση και η κληρονομιά: η κάρα του Αγίου στη Μονή Νεάμτς (στα αγγλικά)

Σε ηλικία εβδομήντα πέντε ετών, ο Άγιος Συμεών ειδοποιήθηκε από τον Κύριο για το κοντινό τέλος του. Κάλεσε κοντά του τους αδελφούς της μονής, τους είπε τον τελευταίο λόγο και κοιμήθηκε εν ειρήνη εν Κυρίω, προς το τέλος του 6ου αιώνα — η παράδοση υποδεικνύει τα έτη 592 ή 596, κατά τις χρονολογίες που χρησιμοποιούν διάφορες πηγές. Είχε ασκηθεί πάνω στον στύλο εξήντα οκτώ χρόνια.

Μετά την κοίμηση, ο Παλαιός Βίος μαρτυρεί ότι τα θαύματα συνεχίστηκαν. Τα άγια λείψανά του επιτελούσαν τις ίδιες θεραπείες που είχε κάνει ο Άγιος όσο ζούσε: θεραπείες τυφλών, χωλών, λεπρών, εξορκισμούς δαιμόνων και ακόμη και αναστάσεις νεκρών.

Στη χώρα μας — στη Ρουμανία — διατηρείται ένα πνευματικό κόσμημα: η τίμια κάρα του Οσίου Συμεών του Θαυμαστού Όρους. Βρίσκεται εδώ και πάνω από πεντακόσια χρόνια στη Μονή Νεάμτς, στον πρόναο της μεγάλης εκκλησίας.

Πώς έφτασε εκεί, δεν είναι γνωστό με απόλυτη βεβαιότητα. Ο ιστορικός Πέτρε Νέστουρελ (Petre Năsturel), που μελέτησε τα έγγραφα, υποθέτει ότι θα ήταν οικογενειακή κληρονομιά του ηγεμόνα Στεφάνου του Μεγάλου, που την έλαβε από τον πατέρα του Μπογκντάν Β΄. Βέβαιο είναι ότι το 1463 ο Άγιος Βοεβόδας Στέφανος ο Μέγας πρόσταξε να κατασκευαστεί ένα χρυσό στεφάνι για την κάρα του Αγίου. Πάνω στο στεφάνι είναι γραμμένο στα σλαβονικά: «Λείψανα του Αγίου Συμεών του Θαυμαστού Όρους. Επενδύθηκαν από τον Ιωάννη Στέφανο βοεβόδα το έτος 6971.» Αυτή η επιγραφή θεωρείται από τους ιστορικούς η αρχαιότερη σωζόμενη επιγραφή του Στεφάνου του Μεγάλου.

Η Παράδοση συνδέει τη δωρεά της τίμιας κάρας στη Μονή Νεάμτς με τον Άγιο Βοεβόδα και με το κτητορικό του έργο στο Νεάμτς. Το παλαιό στεφάνι, που δώρισε ο Στέφανος, διατηρείται σήμερα χωριστά, ως πολύτιμο κειμήλιο, μετά την αντικατάσταση της παλαιάς λάρνακας.

Αυτό είναι το έργο της Πρόνοιας: ένας σύρος άγιος του 6ου αιώνα, που δεν κατέβηκε ποτέ από τον στύλο του στο Θαυμαστό Όρος, έφτασε με τη φροντίδα ενός ορθόδοξου βοεβόδα να αναπαυθεί σε μολδαβική γη, παρηγορώντας επί αιώνες τον λαό που τον προσκυνά.

10. Πώς ήταν δυνατό; Και πώς ανεβαίνουμε εμείς στον στύλο σήμερα

Επιστρέφουμε στο ερώτημα της αρχής: πώς ήταν δυνατό να στέκεται μέρα και νύχτα πάνω σε στύλο, εξήντα οκτώ χρόνια;

Η απάντηση της Παράδοσης δεν είναι ψυχολογική. Δεν έχει να κάνει με σιδερένια θέληση ούτε με εξαιρετική σωματική αντοχή. Ο Άγιος Συμεών δεν ήταν αθλητής της άσκησης. Ήταν άνθρωπος γεμάτος χάρη.

Η σύντομη απάντηση είναι: με το Άγιο Πνεύμα. Το σώμα, αφημένο μόνο του, δεν μπορεί. Το σώμα, που κατοικείται από το Πνεύμα, μπορεί τα πάντα. «Πάντα ισχύω εν τω ενδυναμούντι με Χριστώ» (Φιλ. 4, 13), λέει ο Απόστολος Παύλος. Και ο Άγιος Συμεών δεν ανέβηκε μόνος. Ανέβηκε με τον Χριστό.

Η πιο μακροσκελής απάντηση — που μαρτυρούν όλοι οι Πατέρες — έχει τρία μέρη. Πρώτον, η κλήση. Ο Άγιος δεν διάλεξε την άσκησή του· την έλαβε, από τη βρεφική του ηλικία, με αποκάλυψη. Ο ίδιος ο Κύριος του εμφανίστηκε. Ο Άγιος Ιωάννης ο Βαπτιστής προανήγγειλε στη Μάρθα. Δεν είναι ανθρώπινο σχέδιο, αλλά θεία κλήση. Δεύτερον, η υπακοή. Ο Άγιος δεν ανέβηκε μόνος του. Έλαβε την ευλογία του Αββά Ιωάννη, των επισκόπων, της Εκκλησίας. Ανέβηκε με υπακοή. Τρίτον, η χάρη. Η κάθοδος του Αγίου Πνεύματος πάνω του, ως λαμπρού φωτός, ήταν αυτή που τον έκανε ικανό για την άσκηση. Δεν ανέβηκε εκείνος στον στύλο. Ο Χριστός τον ανέβασε.

Εδώ είναι η πόρτα για εμάς.

Ο αιώνας μας είναι ο αιώνας της αδιάκοπης κίνησης. Ο αιώνας των νυχτών χωρίς ύπνο μπροστά στις οθόνες. Ο αιώνας του διασκορπισμένου νου. Ο αιώνας στον οποίο το να μένεις στη θέση σου — έστω μισή ώρα — μοιάζει αδύνατο.

Ο Άγιος Συμεών στέκεται πάνω στον στύλο εξήντα οκτώ χρόνια. Δεν κινείται. Δεν μιλά παρά όταν το Πνεύμα του ζητά να μιλήσει. Δεν τρώει παρά πολύ λίγο. Κι όμως — ή, ακριβέστερα, για αυτό — είναι ένας από τους δυνατότερους αγίους της Εκκλησίας, προικισμένος με οράσεις και θεραπείες, μαρτυρώντας ο ίδιος το μυστήριο της αγγελικής ζωής εν σώματι.

Εδώ είναι η διδασκαλία: ο άνθρωπος γίνεται δυνατός με τη στάση, όχι με την ταραχή. Γίνεται φωτισμένος με τη σιωπή, όχι με το πλήθος των λόγων. Γίνεται πνευματικός θεατής με την εσωτερική ακινησία, όχι με την αναζήτηση νέων αισθήσεων.

Ο δικός μας στύλος δεν είναι από πέτρα. Είναι από χρόνο. Είναι από σιωπή. Είναι από υπακοή. Ο δικός μας στύλος είναι ο τόπος που ορίζουμε για τη συνάντηση με τον Χριστό — και που δεν εγκαταλείπουμε πια. Μια γωνιά του σπιτιού όπου θα στεκόμαστε σε προσευχή. Μια ώρα της ημέρας όπου τα χέρια μας δεν κρατούν πια το τηλέφωνο. Μια εσωτερική σιωπή όπου θα ακούμε, έστω για μια στιγμή, τη φωνή του Κυρίου.

Ο Άγιος Συμεών μας φωνάζει, πάνω από δεκατέσσερις αιώνες: ανέβα. Όχι σε πέτρινο στύλο. Στον δικό σου στύλο. Στον τόπο του δικού σου αγώνα. Και μην κατεβαίνεις. Μένε. Μένε στην προσευχή. Μένε στη νηστεία. Μένε στην ησυχία. Μένε με τον Χριστό.

Γιατί, αν μείνεις εκεί, το Πνεύμα έρχεται. Και ό,τι ήταν αδύνατο για τη φύση γίνεται δυνατό για τη χάρη. Αυτή είναι η πλήρης απάντηση στο ερώτημα «πώς ήταν δυνατό;»: με τη χάρη. Και η χάρη δεν έκλεισε με το τέλος του Αγίου. Ρέει παρακάτω, σε κάθε καρδιά που ανεβαίνει στον στύλο της και δεν κατεβαίνει πια.

Οι δέκα χιλιάδες ψυχές για τις οποίες μιλά ο Άγιος, από τις οποίες μόλις μία φτάνει στα χέρια των αγγέλων, δεν είναι μια καθησυχαστική προφητεία. Αλλά ούτε είναι μια προφητεία που να μας ρίχνει στην απελπισία. Είναι ξύπνημα. Είναι το κάλεσμα του Αγίου προς εμάς, για να μη χάσουμε τον καιρό της ζωής μας στη ματαιότητα.

Και η ελπίδα της ανάστασης παραμένει ακλόνητη. Όπως γράφει ο Άγιος στο τέλος της ομιλίας του για την έξοδο της ψυχής:

«Ας μη νομίζει ο καθένας ότι είναι μακριά η κατοικία του, σαν να φεύγει σε κάποιο κοντινό μέρος.» (Λόγος ΧΧΙΙ, 9)

Η αιώνια κατοικία μας δεν είναι μακριά. Και ο Όσιος Συμεών του Θαυμαστού Όρους — ο άγγελος εν σώματι, ο στύλος της υπομονής, ο ακλόνητος επί εξήντα οκτώ χρόνια στρατιώτης του Χριστού — πρεσβεύει για εμάς, με παρρησία προς τον Κύριο, για να φτάσουμε κι εμείς εκεί. Ας ανεβούμε, λοιπόν, στον δικό μας στύλο. Μαζί του.

Με τις πρεσβείες του Οσίου Συμεών, Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησον και σώσον ημάς. Αμήν.

Κύριες πηγές

• Βίος του Αγίου Συμεών του Στυλίτη του Θαυμαστού Όρους. Βίος της μακαρίας Μάρθας, μετάφραση Λάουρα Ενάκε, εισαγωγική μελέτη Πωλ βαν ντεν Βεν, επιμέλεια π. Ντραγκός Μπαχρίμ, Σειρά Η Ζωή εν Χριστώ, υποσειρά Hagiographica, αρ. 1, Εκδόσεις Δοξολογία, Ιάσιο, 2013.
• Όσιος Συμεών του Θαυμαστού Όρους, Ασκητικοί Λόγοι, μετάφραση Λάουρα Ενάκε, επιμέλεια και βιβλιογραφία π. Ντραγκός Μπαχρίμ, Σειρά Η Ζωή εν Χριστώ. Σελίδες Φιλοκαλίας, αρ. 4, Εκδόσεις Δοξολογία, Ιάσιο, 2013.
• Paul van den Ven, La vie ancienne de s. Syméon Stylite le Jeune (521-592), t. I-II, Subsidia Hagiographica 32, Société des Bollandistes, Bruxelles, 1962-1970.
• Θεοδώρητος Κύρου, Θρησκευτική Ιστορία (Φιλόθεος Ιστορία / Historia Religiosa), κεφ. 26: Περί του Αγίου Συμεών του Στυλίτη — για τον βίο του Αγίου Συμεών του Πρεσβυτέρου. Κριτική έκδοση: Pierre Canivet, Alice Leroy-Molinghen, Théodoret de Cyr. Histoire des moines de Syrie, Sources Chrétiennes αρ. 234 και 257, Paris, 1977-1979. Αγγλική μετάφραση: R.M. Price, A History of the Monks of Syria by Theodoret of Cyrrhus, Cistercian Studies Series 88, Kalamazoo, Michigan, 1985. Ρουμανική μετάφραση: Θεοδώρητος Κύρου, Οι βίοι των αγίων μοναχών της Συρίας (Θρησκευτική Ιστορία), μετάφραση και σημειώσεις Μαρία Μπαζενάρου, Εκδόσεις Δοξολογία, Ιάσιο, 2014.
• Βίος του Αγίου Δανιήλ του Στυλίτη, στο Acta Sanctorum, Δεκέμβριος, τόμ. II, ή στην κριτική έκδοση του H. Delehaye, Les saints stylites, Subsidia Hagiographica 14, Bruxelles, 1923.
• Petre Năsturel, «Cea mai veche inscripție de la Ștefan cel Mare (1463)», στο Omagiu lui George Oprescu, București, 1961, σσ. 349-355.
• Vita S. Symeonis Junioris Stylitae, στην Patrologia Graeca (PG) 86 bis, στ. 2987-3216.