Γιατί πρέπει να διαβάζουμε τους Αγίους Πατέρες. Βιβλία, όχι ποντκάστ

Πώς να σωθείς · πατερική ανάγνωση

Το άρθρο δείχνει γιατί το Γεροντικό, η Φιλοκαλία, οι Βίοι των Αγίων και τα ασκητικά συγγράμματα δεν μπορούν να αντικατασταθούν από ποντκάστ, αποσπάσματα του Telegram ή συναισθηματική θρησκευτική λογοτεχνία.

Το παράδοξο του σύγχρονου ορθόδοξου

Ζούμε σε μια εποχή που, αν την κοιτάξει κανείς απ’ έξω, θα έπρεπε να είναι χρυσός αιώνας της ορθόδοξης πνευματικής ανάγνωσης. Ποτέ στην ιστορία της Εκκλησίας δεν είχαμε τόσο ευρεία πρόσβαση στα συγγράμματα των Αγίων Πατέρων. Ο π. Δημήτριος Στανιλοάε μετέφρασε τους δώδεκα τόμους της Φιλοκαλίας μεταξύ 1947 και 1991.¹ Οι εκδόσεις Δεΐσις εξέδωσαν συστηματικά τους Σιναΐτες Πατέρες και τον Άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά. Η σειρά PSB (Πατέρες και Εκκλησιαστικοί Συγγραφείς) μάς φέρνει στα χέρια τον Μέγα Βασίλειο, τον Άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο, τον Άγιο Μάξιμο τον Ομολογητή. Οι εκδόσεις Δοξολογία δημοσιεύουν το Γεροντικό σε επιμελημένες εκδόσεις. Οι εκδόσεις Σοφία τυπώνουν τον Άγιο Ιγνάτιο Μπριαντσανίνωφ και τον Άγιο Θεοφάνη τον Έγκλειστο. Έχουμε την Κλίμακα του Οσίου Ιωάννη της Κλίμακος, τους Ασκητικούς Λόγους του Οσίου Ισαάκ του Σύρου, τον Αόρατο Πόλεμο του Αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτη, τις διδασκαλίες του Αββά Δωροθέου, τους Βίους των Αγίων μήνα με τον μήνα — όλα στη ρουμανική γλώσσα, προσιτά, φθηνά, πολλά δωρεάν στο διαδίκτυο.

Κι όμως: οι άνθρωποι διαβάζουν όλο και λιγότερο. Και οι ορθόδοξοι. Και εκείνοι που θεωρούν τον εαυτό τους σοβαρούς στην πίστη.

Στη θέση του Γεροντικού που διαβαζόταν το βράδυ στο φως του κεριού εμφανίστηκε το ποντκάστ που ακούγεται στο αυτοκίνητο. Στη θέση του Αγίου Ισαάκ του Σύρου — το κήρυγμα είκοσι λεπτών ενός τυχαίου ιερέα, βγαλμένο από τα συμφραζόμενα από όσους κάνουν το μοντάζ. Στη θέση της Φιλοκαλίας — οι αναρτήσεις στο Telegram με «θαύματα της ημέρας» και «προφητείες των σύγχρονων πατέρων». Τα βιβλία που απομένουν στα χέρια των πιστών, όταν απομένουν, είναι συχνά συναισθηματικοί τόμοι: μαρτυρίες θεραπειών, διηγήσεις με δακρύβρεχτο τέλος, βιογραφίες πρόσφατων «γερόντων» χτισμένες σε αυτοσχέδιο αγιογραφικό ύφος.

Το άρθρο αυτό θέτει ένα μόνο ερώτημα: γιατί πρέπει να επιστρέψουμε στην ανάγνωση των Αγίων Πατέρων και όχι στα σύγχρονα υποκατάστατά της; (Δεν μιλάμε εδώ για την ανάγνωση της Γραφής, του Ψαλτηρίου και των ακάθιστων ύμνων — αυτή έχει άλλο καθεστώς, καθώς είναι προσευχή και όχι πνευματική μελέτη, και αξίζει ξεχωριστό άρθρο. Μιλάμε για το Γεροντικό, τη Φιλοκαλία, τους Βίους των Αγίων, τα πατερικά και ασκητικά συγγράμματα.)

Διότι η ένσταση που προβάλλουν σήμερα πολλοί δεν είναι καινούργια. Ακούγεται κάπως έτσι: «Πριν από την εφεύρεση της τυπογραφίας, οι άνθρωποι δεν διάβαζαν. Έζησαν χριστιανικά, σώθηκαν, έγιναν άγιοι — χωρίς να ανοίξουν βιβλίο. Γιατί να είναι σήμερα διαφορετικά;» Το ερώτημα φαίνεται καλό. Η απάντηση, όμως, δείχνει ακριβώς το αντίθετο από αυτό που νομίζει εκείνος που ρωτά.

Η ιστορική ένσταση και γιατί είναι ακριβώς ανάποδη

Η ένσταση προϋποθέτει ότι η τυπογραφία δεν άλλαξε τίποτα ουσιώδες — ότι, αν οι προνεωτερικοί χριστιανοί μπορούσαν να σωθούν χωρίς βιβλία, μπορούμε και εμείς. Αυτή η προϋπόθεση είναι, ιστορικά μιλώντας, εσφαλμένη. Η τυπογραφία δεν απομάκρυνε τον λαϊκό από τους Πατέρες. Τον έφερε πιο κοντά. Για πρώτη φορά στην ιστορία της Εκκλησίας, ο λαϊκός μπορούσε να έχει τους Πατέρες στο σπίτι του — και ακριβώς σήμερα, που τους έχει πιο κοντά από ποτέ, αρνείται να τους ανοίξει.

Ας πάρουμε τα γεγονότα με τη σειρά.

Πώς «διαβαζόταν» στην προνεωτερική εποχή

Πριν από την εφεύρεση της τυπογραφίας και την ορθόδοξη τυπογραφία του 17ου–19ου αιώνα, η ανάγνωση των Αγίων Πατέρων ήταν πραγματικότητα σχεδόν αποκλειστικά μοναστική και κληρική. Τα χειρόγραφα ήταν ακριβά αντικείμενα: η περγαμηνή, η χειρόγραφη αντιγραφή και η βιβλιοδεσία απαιτούσαν χρόνο, υλικά και καταρτισμένους ανθρώπους. Για τον συνηθισμένο λαϊκό, ένα τέτοιο βιβλίο ήταν πρακτικά απρόσιτο. Τα βιβλία φυλάσσονταν στις βιβλιοθήκες των μονών — το Στούδιον, το Άγιον Όρος, ο Άγιος Σάββας στην Παλαιστίνη, αργότερα η Μονή Νεάμτς. Ο μοναχός είχε φυσική και διαρκή πρόσβαση στο βιβλίο. Ο συνηθισμένος λαϊκός, αντίθετα, πολύ σπάνια — βέβαια υπήρχαν και λόγιοι βογιάροι, έμποροι με βιβλία, οικογένειες κοντινές στα μοναστήρια, αλλά αυτοί ήταν η εξαίρεση, όχι ο κανόνας.

Ο Όσιος Θεόδωρος ο Στουδίτης (759–826), ο μεταρρυθμιστής του βυζαντινού μοναχισμού, έκανε τη μονή του Στουδίου ένα από τα σπουδαιότερα κέντρα αντιγραφής, διατήρησης και μετάδοσης των πατερικών χειρογράφων της χριστιανικής Ανατολής. Το Στουδιτικό Τυπικό, που συντάχθηκε γύρω στο 825, όριζε το αντιγραφείο και τη βιβλιοθήκη να είναι η καρδιά της μοναστικής ζωής, μαζί με τον ναό. Οι μοναχοί αντέγραφαν καθημερινά τους Πατέρες και διάβαζαν όσα αντέγραφαν. Στην τράπεζα, την ώρα του φαγητού, διαβαζόταν δυνατά το Γεροντικό. Στις αγρυπνίες, ομιλίες του Αγίου Ιωάννη του Χρυσοστόμου. Ο στουδίτης μοναχός δεχόταν την πατερική διδασκαλία μέσα στον ίδιο τον λειτουργικό ιστό της ημέρας του.

Στη Μολδαβία, αυτή η γραμμή ξαναπήρε μορφή με εξαιρετική δύναμη από τον Όσιο Παΐσιο του Νεάμτς (1722–1794). Επί ηγουμενίας του, η Μονή Νεάμτς έγινε ένα από τα σημαντικότερα κέντρα μετάφρασης και αντιγραφής των Αγίων Πατέρων στην Ορθοδοξία του 18ου αιώνα. Εκατοντάδες μοναχοί μετέφραζαν, αντέγραφαν και διάβαζαν τα ελληνικά πατερικά συγγράμματα στη σλαβική και στη ρουμανική. Στο παϊσιανό περιβάλλον του Νεάμτς εργάστηκαν εντατικά για τη σλαβική μετάφραση της ελληνικής Φιλοκαλίας του Αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτη· η μετάφραση, συνδεδεμένη με τον Όσιο Παΐσιο και τη σχολή του, τυπώθηκε στη Ρωσία το 1793 με τον τίτλο Ντομπροτολιούμπιε.² Από εκεί τράφηκε ολόκληρη η ρωσική πνευματική αναγέννηση του 19ου αιώνα.

Όλα αυτά τα κέντρα όμως ήταν μοναστικά. Ο μοναχός διάβαζε. Ο λαϊκός, κατά κανόνα, όχι.

Τι λάμβανε, παρ’ όλα αυτά, ο λαϊκός

Αυτό δεν σημαίνει ότι ο μεσαιωνικός λαϊκός ήταν εντελώς αποκομμένος από τους Πατέρες. Τους λάμβανε όμως από την παράδοση έμμεσα, μέσω της Εκκλησίας, όχι άμεσα μέσω της ανάγνωσης. Στον Όρθρο διαβαζόταν το Συναξάριο — ο βίος του αγίου της ημέρας και η ηθική διδασκαλία που αντλούνταν από αυτόν. Στη Μεγάλη Τεσσαρακοστή, στα μοναστήρια, διαβαζόταν η Κλίμακα του Οσίου Ιωάννη της Κλίμακος. Το Σάββατο του Λαζάρου, ο βίος της Οσίας Μαρίας της Αιγυπτίας. Στις εορτές, ομιλίες του Αγίου Ιωάννη του Χρυσοστόμου. Ο λαϊκός που πήγαινε στο μοναστήρι ως προσκυνητής — στο Νεάμτς, στην Πούτνα, στην Τισμάνα, στο Άγιον Όρος οι πιο τολμηροί — άκουγε να διαβάζονται στην τράπεζα αποσπάσματα από το Γεροντικό ή από τον Μέγα Βασίλειο. Ο επίσκοπος, ο ιερέας, ο μοναχός διάβαζαν για λογαριασμό του.

Αυτή είναι η ιστορική πραγματικότητα: ο μεσαιωνικός ορθόδοξος λαϊκός σπάνια διάβαζε τους Πατέρες, αλλά τους λάμβανε λειτουργικά μέσω της Εκκλησίας. Η άμεση ανάγνωση των Πατέρων ήταν, κατά κανόνα, μοναστική και κληρική πραγματικότητα· για τον συνηθισμένο λαϊκό, η πρόσβαση ήταν έμμεση, λειτουργική και περιστασιακή. Η Παράδοση διάβαζε για λογαριασμό του.

Τι αλλάζει η τυπογραφία

Εδώ εισέρχεται η αντιστροφή που ανατρέπει τη σύγχρονη ένσταση. Από τον 16ο–17ο αιώνα και μετά, με τον διάκονο Κορέσι στη Βλαχία,³ με τον μητροπολίτη Αντίμο τον Ιβηρίτη, αργότερα με τον μητροπολίτη Βενιαμίν Κοστάκη, ο οποίος ανέπτυξε το τυπογραφείο του Νεάμτς και μετέφρασε στα ρουμανικά τους Βίους των Αγίων,⁴ η τυπογραφία έκανε κάτι πρωτοφανές στην ιστορία της Εκκλησίας: έβαλε τους Πατέρες στα χέρια του λαϊκού. Για πρώτη φορά σε δύο χιλιάδες χρόνια, ένας χωρικός, ένας τεχνίτης, ένας έμπορος μπορούσε να έχει το Γεροντικό στο σπίτι του. Μπορούσε να διαβάζει μόνος του, το βράδυ, στο φως του κεριού, όσα πριν διαβάζονταν μόνο στην τράπεζα των μοναστηριών.

Τον 19ο και τον 20ό αιώνα, αυτή η εκδημοκράτιση επιταχύνθηκε δραματικά. Τα τυπωμένα βιβλία έγιναν φθηνά. Ο γραμματισμός γενικεύτηκε. Ο π. Στανιλοάε μετέφρασε ολόκληρη τη Φιλοκαλία στα ρουμανικά — δώδεκα τόμους που, μέχρι τότε, στο Βυζάντιο ή στη Μολδαβία του Παϊσίου, θα απαιτούσαν πρόσβαση σε μοναστική βιβλιοθήκη για να διατρεχθούν. Σήμερα βρίσκονται σε κάθε ορθόδοξο βιβλιοπωλείο, και οι περισσότεροι Πατέρες είναι διαθέσιμοι ψηφιακά δωρεάν.

Το συμπέρασμα είναι αντίστροφο από την συνήθη ένσταση. Πριν από την τυπογραφία, ο λαϊκός δεν διάβαζε τους Πατέρες επειδή δεν μπορούσε. Η Παράδοση κάλυπτε αυτό το κενό με την ακολουθία, με το προσκύνημα, με το κήρυγμα. Σήμερα ο λαϊκός μπορεί να διαβάσει οποιονδήποτε Πατέρα, οποτεδήποτε, σχεδόν δωρεάν — αλλά αρνείται. Ταυτόχρονα, η παράδοση που κάλυπτε παλαιότερα την ατομική ανάγνωση έχει εξασθενήσει δραματικά: στον Όρθρο της συνηθισμένης ενορίας δεν διαβάζεται πλέον το Συναξάριο, η Κλίμακα δεν ακούγεται στη Μεγάλη Τεσσαρακοστή εκτός από ορισμένα μοναστήρια, τα σύγχρονα κηρύγματα σπάνια είναι φορτωμένα με πατερικές αναφορές όπως ήταν εκείνα των Πατέρων των περασμένων αιώνων.

Η τυπογραφία δεν κατήργησε τον ρόλο της Εκκλησίας στη μετάδοση των Πατέρων, αλλά έκανε κάτι καινούργιο: έβαλε στο χέρι του λαϊκού μια ευθύνη που πριν δεν μπορούσε να σηκώσει μόνος του. Όσα παλαιότερα λάμβανε κυρίως μέσω της ακολουθίας, του κηρύγματος, της μοναστικής τράπεζας και του προσκυνήματος, σήμερα μπορεί να τα λάβει και άμεσα, με την ανάγνωση. Γι’ αυτό η άρνηση της ανάγνωσης δεν είναι πλέον απλός ιστορικός περιορισμός, αλλά επιλογή. Και ο λαϊκός που αρνείται να διαβάσει με την πρόφαση ότι «παλιά ούτε διάβαζαν» εξαπατά τον εαυτό του: παλιά διάβαζαν, αλλά στο μοναστήρι· γι’ αυτόν διάβαζαν λειτουργικά· τώρα δεν διαβάζεται πια ούτε έτσι ούτε αλλιώς. Και αυτός εξακολουθεί να τρέφεται από ποντκάστ.

Η περίπτωση του π. Κλεόπα: ο μεγαλύτερος Ρουμάνος πνευματικός δεν διαμορφώθηκε αλλιώς

Επειδή το ιστορικό επιχείρημα θα μπορούσε να φανεί απομακρυσμένο, ας πάρουμε ένα κοντινό ρουμανικό παράδειγμα. Ο π. Κλεόπας Ηλίε (1912–1998) είναι, χωρίς αμφιβολία, ο μεγαλύτερος Ρουμάνος πνευματικός του 20ού αιώνα. Στη Σιχαστρία έρχονταν δεκάδες χιλιάδες πιστοί απ’ όλη τη χώρα για έναν λόγο του. Επίσκοποι, ιερείς, καθηγητές θεολογίας ζητούσαν τη συμβουλή του. Ο μητροπολίτης Αντώνιος Πλαμαντιάλα τον ονόμασε «έναν Χρυσόστομο του ρουμανικού μοναχισμού». Σήμερα, περισσότερο από είκοσι πέντε χρόνια μετά τη μετάστασή του προς τον Κύριο, το Μας μιλά ο π. Κλεόπας — οι είκοσι τόμοι με τα κηρύγματα και τις απαντήσεις του — παραμένει ανάμεσα στα πιο διαβασμένα πνευματικά βιβλία του ρουμανικού ορθόδοξου χώρου.

Πώς έγινε ο π. Κλεόπας αυτό που υπήρξε;

Όχι με σπουδές θεολογίας. Δεν σπούδασε. Τελείωσε μόνο το δημοτικό στο γενέθλιο χωριό του, τη Σουλίτσα, στον νομό Μποτοσάνι.⁵ Στα δεκαεπτά του χρόνια μπήκε ως αδελφός στη Σκήτη Σιχαστρία, όπου του ανατέθηκε να βόσκει τα πρόβατα της μονής — υπακοή που εκτέλεσε, με μικρές διακοπές, επί περίπου δώδεκα χρόνια, ως το 1942.

Όχι με διαλέξεις που άκουγε. Δεν υπήρχαν. Όχι με ποντκάστ, προφανώς. Όχι με συναισθηματικά βιβλία — στην αδελφότητα της Σιχαστρίας, υπό την καθοδήγηση του πρωτοσύγκελλου Ιωαννικίου Μόροϊ, τίποτα μαλθακό δεν έμπαινε.

Πώς λοιπόν;

Την απάντηση τη δίνει ο ίδιος ο π. Κλεόπας, διηγούμενος τα χρόνια του με τα πρόβατα: «Προσευχήθηκα πολύ και διάβασα την Αγία Γραφή και πολλά άλλα συγγράμματα των Αγίων Πατέρων, όπως: το Γεροντικό, την Κλίμακα του Οσίου Ιωάννη της Κλίμακος, τα βιβλία του Οσίου Θεοδώρου του Στουδίτου, του Οσίου Ισαάκ του Σύρου, του Οσίου Εφραίμ του Σύρου, το Πηγάδι του Αγίου Ιωάννη του Χρυσοστόμου, τον Εξαήμερο του Μεγάλου Βασιλείου και άλλα.»⁶

Ας διαβάσουμε προσεκτικά αυτόν τον κατάλογο. Το Γεροντικό. Η Κλίμακα. Θεόδωρος ο Στουδίτης. Ισαάκ ο Σύρος. Εφραίμ ο Σύρος. Ιωάννης ο Χρυσόστομος. Βασίλειος ο Μέγας. Και «άλλα» — που, κατά τη μαρτυρία άλλων βιογράφων, περιλάμβαναν τον Μακάριο τον Αιγύπτιο και τον Μακάριο τον Αλεξανδρέα, τους οποίους είχε στον σάκο του από παιδί. Αυτό είναι το πρόγραμμα ανάγνωσης ενός ημιαναλφάβητου τσοπάνη που, τριάντα χρόνια αργότερα, θα γινόταν ο πιο γνωστός πνευματικός της χώρας.

Ο π. Κλεόπας δεν διάβασε «θρησκευτικά βιβλία» με αόριστη έννοια. Διάβασε τους Αγίους Πατέρες, συστηματικά, επί χρόνια, στις σκληρές συνθήκες του βουνού. Είχε το Γεροντικό στον σάκο του μαζί με το ψωμί. Διάβαζε στη στάνη, αφού άρμεγε τα πρόβατα, στο φως του λυχναριού. Διάβαζε τον χειμώνα στο κελί, όταν το χιόνι έκλεινε το μονοπάτι. Και συνέχισε να διαβάζει σε όλη του τη ζωή.

Η μαρτυρία επιβεβαιώνεται απ’ έξω. Ο μητροπολίτης Αντώνιος Πλαμαντιάλα, που τον γνώρισε από κοντά, γράφει για τον π. Κλεόπα: «Μιλούσε όπως στα παλιά τυπωμένα βιβλία του Νεάμτς, στη γλώσσα του Γεροντικού, του Πηδαλίου και των Βίων των Αγίων, όμοια με τον Καισάριο και τον Δαμασκηνό.»⁶ Αυτή είναι η πιο ασφαλής δοκιμασία μιας βαθιάς πατερικής ανάγνωσης: ο άνθρωπος αρχίζει να μιλά τη γλώσσα των Πατέρων. Δεν μιμείται — έτσι σκέφτεται. Οι κατηγορίες, τα παραδείγματα, οι συνειρμοί, ο ρυθμός της φράσης — όλα προέρχονται από όσα διάβασε. Ο Κλεόπας καθοδηγούσε έναν λαϊκό της δεκαετίας του ’90 με την ίδια γλώσσα με την οποία ο Αββάς Ποιμήν καθοδηγούσε τους αδελφούς στην αιγυπτιακή έρημο τον 5ο αιώνα, επειδή είχε αφομοιώσει το Γεροντικό τόσο βαθιά ώστε είχε γίνει μέρος του τρόπου σκέψης του.

Αυτό είναι το κεντρικό σημείο: αν ο π. Κλεόπας, ενώ βρισκόταν στη Σιχαστρία, είχε ως πνευματικό τον π. Παΐσιο Ολάρου, είχε καθημερινές ακολουθίες, είχε κάθε μέρα τη Θεία Λειτουργία, είχε δίπλα του τον ηγούμενο Ιωαννίκιο Μόροϊ — παρ’ όλα αυτά διάβαζε τους Πατέρες μέρα και νύχτα επί χρόνια και χωρίς αυτή την ανάγνωση δεν θα είχε γίνει αυτό που έγινε — πόσο περισσότερο εμείς, που δεν έχουμε ούτε τη Σιχαστρία, ούτε τον Παΐσιο Ολάρου, ούτε καθημερινή ακολουθία, ούτε ηγούμενο που να μας διαβάζει στην τράπεζα από τον Όσιο Θεόδωρο τον Στουδίτη; Αν εκείνος που έλαβε τα περισσότερα χρειάστηκε να διαβάσει τόσο πολύ, τι να πούμε εμείς, που δεν λαμβάνουμε σχεδόν τίποτα από όσα λάμβανε εκείνος;

Και η περίπτωση του Κλεόπα δεν είναι μεμονωμένη. Ο Όσιος Ιωσήφ ο Ησυχαστής (1898–1959), ο αθωνίτης γέροντας από τον οποίο προέρχονται έξι από τις είκοσι μονές του Αγίου Όρους σήμερα, είχε σε όλη του τη ζωή τους Ασκητικούς Λόγους του Οσίου Ισαάκ του Σύρου ως αχώριστο βιβλίο — και έκανε την ανάγνωσή τους καθημερινό κανόνα για όλους τους μαθητές του. Ο Άγιος Παΐσιος ο Αγιορείτης, έμμεσος μαθητής της ησυχαστικής σχολής του, διάβαζε διαρκώς το Γεροντικό και τους Βίους των Αγίων. Ο π. Αρσένιος Παπατσιόκ, φίλος του Κλεόπα, διάβαζε μαζικά από τους Πατέρες και συνιστούσε στους λαϊκούς πνευματικούς του την καθημερινή ανάγνωση του Γεροντικού. Ο π. Κλεόπας Ηλίε και ο π. Παΐσιος Ολάρου έφυγαν για το μοναστήρι με τους Βίους των Αγίων στον σάκο. Η αυθεντική ησυχαστική γραμμή — είτε αθωνική είτε ρουμανική — δεν υπήρξε ποτέ χωρίς έντονη πατερική ανάγνωση. Όποιος ισχυρίζεται ότι μπορεί να τη συνεχίσει χωρίς να διαβάζει, εξαπατά άλλους ή εξαπατά τον εαυτό του.

Διάγνωση: τι αντικαθιστά σήμερα την ανάγνωση των Πατέρων

Τώρα μπορούμε να θέσουμε το πιο οδυνηρό ερώτημα: αν η ανάγνωση των Πατέρων είναι τόσο αναγκαία, τι πήρε τη θέση της σήμερα; Και γιατί τα υποκατάστατά της δεν είναι ισοδύναμα;

Τα ποντκάστ και οι διαλέξεις

Είναι η πιο διαδεδομένη μορφή σήμερα. Κάποιος έχει μία ώρα δρόμο με το αυτοκίνητο, ανοίγει ένα κανάλι του YouTube με κηρύγματα, ακούει, φτάνει σπίτι ικανοποιημένος ότι «έκανε κάτι πνευματικό». Τι έκανε όμως, στην πραγματικότητα;

Άκουσε κάποιον να μιλά για τους Πατέρες. Όχι τους ίδιους τους Πατέρες. Η διαφορά είναι σημαντική. Ο κήρυκας, όσο καλός κι αν είναι, είναι φίλτρο. Επιλέγει τι θα παραθέσει. Βάζει τους τόνους. Εφαρμόζει στην κατάσταση που έχει στο μυαλό του (όχι στη δική σου). Αφήνει έξω ό,τι δεν του φαίνεται σχετικό. Σε στερεί, κυρίως, από το πλαίσιο της παράθεσης — το χωρίο από το οποίο προέρχεται, όσα ακολουθούν, την πολεμική με την οποία συνδέεται, τη βαθμίδα πνευματικής ζωής στην οποία απευθυνόταν. Ακούγοντας δέκα κηρύγματα για τον Όσιο Ισαάκ τον Σύρο δεν γνωρίζεις τον Όσιο Ισαάκ τον Σύρο. Γνωρίζεις δέκα ερμηνείες, συχνά αντιφατικές, κηρύκων που, στην πλειονότητά τους, ούτε κι αυτοί τον έχουν διαβάσει ολόκληρο.

Χειρότερο: το ποντκάστ δεν μπορεί να ξαναγίνει πραγματικά. Μπορείς να ξανακούσεις το λεπτό 23, αλλά δεν μπορείς να «επιμείνεις» σε μια φράση όπως επιμένεις σε μια σελίδα. Η προσεκτική ανάγνωση προϋποθέτει στάση, επανάγνωση, επιστροφή, σύγκριση. Ο ήχος ρέει — και ο νους ρέει μαζί του. Στο τέλος έχεις την εντύπωση ότι κατάλαβες, αλλά στην πραγματικότητα δεν κρατάς στα χέρια σου καμία φράση που να μείνει. Ρώτησε κάποιον που άκουσε χθες ένα κήρυγμα μίας ώρας τι κράτησε. Θα πει δύο-τρία αόριστα πράγματα. Διάβασε μισή σελίδα από τον Αββά Δωρόθεο και θα θυμάσαι ακριβώς τι διάβασες, επί εβδομάδες ολόκληρες.

Υπάρχει και ένα πρόβλημα που ο ορθόδοξος πιστός το υποτιμά. Δεν είναι επικίνδυνη κάθε ακρόαση ενός κήρυκα. Όταν όμως ο πιστός καταλήγει να αναζητά τη φωνή, το ύφος, το χιούμορ και την προσωπικότητα ενός ανθρώπου περισσότερο από το κριτήριο των Πατέρων, γεννιέται μια λεπτή θρησκευτική εξάρτηση. Δεν είναι ακόμη πλάνη με τη σοβαρή έννοια της λέξης, αλλά είναι το έδαφος στο οποίο η πλάνη φυτρώνει εύκολα. Συναισθηματική προσκόλληση σε μια θρησκευτική προσωπικότητα, αντί για ασκητική διαμόρφωση μέσω της Παράδοσης — αυτή είναι μία από τις πιο διαδεδομένες και λιγότερο αναγνωρισμένες παραμορφώσεις της σύγχρονης πνευματικής ζωής.

Οι «μαρτυρίες» και τα συναισθηματικά βιβλία

Η δεύτερη μεγάλη κατηγορία υποκατάστατων είναι η συναισθηματική λογοτεχνία. Βιβλία με τίτλους όπως «τα θαύματα του μοναστηριού Χ», «μαρτυρίες ενός πνευματικού οδοιπόρου», «ο γέροντας Ψ και οι μαθητές του» — συχνά γραμμένα από ανθρώπους με καλές προθέσεις, αλλά χωρίς πατερική πειθαρχία, χωρίς ιστορικό έλεγχο, με πολύ συναισθηματισμό και λίγη διάκριση.

Ποιο είναι το πρόβλημα με αυτά; Όχι ότι είναι όλα ψευδή (αν και πολλά είναι). Το πρόβλημα είναι τι τρέφουν. Τρέφουν το θρησκευτικό συναίσθημα, όχι τη νήψη (την εγρήγορση, την προσοχή) την πνευματική. Διδάσκουν τον πιστό να αναζητά διαρκώς το θαύμα — τη θεραπεία, το όραμα, την προφητεία, το σημείο — αντί να αναζητά τον αγώνα με τα δικά του πάθη. Διδάσκουν ότι η πνευματική ζωή είναι μια σειρά εξαιρετικών στιγμών, αντί να είναι αυτό που πράγματι είναι: καθημερινός αγώνας, αργός, ασήμαντος στα μάτια του κόσμου.

Διάβασε το Γεροντικό. Διάβασε εκατό λόγους των Πατέρων της αιγυπτιακής ερήμου. Θα παρατηρήσεις αμέσως κάτι σημαντικό: το Γεροντικό δεν κάνει το θαύμα κέντρο της πνευματικής ζωής. Υπάρχουν θαύματα, οράματα, αποκαλύψεις, χαρίσματα — αλλά ακόμη και όταν εμφανίζονται, τοποθετούνται στη σκιά της μετάνοιας, της υπακοής, της σιωπής και του αγώνα με τα πάθη. Το κέντρο είναι ο κόπος, η ταπείνωση, το πένθος για τις αμαρτίες, η διακριτική αγάπη προς τον πλησίον. Αυτή είναι η ορθόδοξη πνευματική ζωή. Ο θρησκευτικός συναισθηματισμός την αλλοιώνει βαθιά, επειδή τη μετατρέπει σε ένα είδος συγκινητικού θεάτρου — όπου ο πιστός περιμένει να συμβεί κάτι εντυπωσιακό, αντί να πιέσει ο ίδιος τον εαυτό του να κάνει κάτι μη εντυπωσιακό.

Τα πατερικά βιβλία διαμορφώνουν έναν άλλον άνθρωπο: ήσυχο, προσεκτικό, επιφυλακτικό απέναντι στον εαυτό του, ικανό να διακρίνει τα πνεύματα. Τα συναισθηματικά βιβλία διαμορφώνουν έναν ταραγμένο άνθρωπο, εξαρτημένο από «σημεία», που δύσκολα ξεχωρίζει τον ψυχολογικό ενθουσιασμό από την ενέργεια της χάριτος.

Telegram, «ορθόδοξο» YouTube, σύντομες αναρτήσεις

Η τρίτη κατηγορία — και η πιο πρόσφατη — είναι η αποσπασματική κατανάλωση «ορθόδοξου περιεχομένου» στα κοινωνικά δίκτυα. Σύντομες αναρτήσεις με παραθέματα βγαλμένα από τα συμφραζόμενα. Βίντεο δύο λεπτών με τον «λόγο της ημέρας». Κανάλια Telegram με αλαρμιστικούς τίτλους για τα «σημεία των καιρών». Προωθήσεις από προωθήσεις από προωθήσεις του ίδιου αποκαλυπτικού κειμένου, που αποδίδεται εναλλάξ σε πέντε διαφορετικούς «γέροντες», χωρίς ένδειξη της πηγής.

Αυτή η μορφή ανάγνωσης μπορεί να γίνει, πνευματικά, ένα αργό δηλητήριο: όχι επειδή κάθε σύντομο παράθεμα είναι κακό, αλλά επειδή συνηθίζει τον νου στο θραύσμα, όχι στο σύνολο. Διαμορφώνει: κατακερματισμό (ανικανότητα να παρακολουθήσεις ένα μακρύ επιχείρημα), μόνιμη πολεμική (όλα ανάγονται στο «ποιος έχει δίκιο»), αποκαλυπτικό άγχος (το τέλος του κόσμου είναι πάντα «σε έξι μήνες»), και — το χειρότερο — την αυταπάτη της γνώσης. Όποιος διάβασε εκατό παραθέματα στο Telegram πιστεύει ότι «γνωρίζει τη διδασκαλία των Πατέρων». Στην πραγματικότητα δεν γνωρίζει κανέναν Πατέρα. Γνωρίζει εκατό κομματιασμένες φράσεις, από τις οποίες πολλές είναι ψευδείς ή κακώς αποδιδόμενες.

Το κοινό πρόβλημα βάθους

Τι έχουν κοινό όλα αυτά τα υποκατάστατα; Ένα μόνο πράγμα, αλλά θεμελιώδες: όλα απαιτούν παθητικότητα. Ακούς το ποντκάστ, ακούς τη διάλεξη, βλέπεις το σύντομο βίντεο, διαβάζεις την ανάρτηση — και λαμβάνεις κάτι. Δεν κάνεις τίποτα. Δεν παλεύεις με το κείμενο. Δεν σταματάς για να καταλάβεις. Δεν ξαναδιαβάζεις. Δεν συγκρίνεις έναν Πατέρα με έναν άλλον. Δεν ενσωματώνεις.

Η ανάγνωση ενός Πατέρα είναι, αντίθετα, αγώνας. Απαιτεί προσοχή. Απαιτεί σιωπή. Απαιτεί επανάγνωση. Απαιτεί πάλη με τον νου που φεύγει. Απαιτεί την προσπάθεια να ενσωματώσεις όσα διάβασες στη ζωή σου. Γι’ αυτό ο Άγιος Ιγνάτιος Μπριαντσανίνωφ ονόμαζε την ανάγνωση των Πατέρων «ασκητικό έργο» — μαζί με την προσευχή και τη νηστεία. Ο Άγιος Θεοφάνης ο Έγκλειστος παρότρυνε τους λαϊκούς στην καθημερινή ανάγνωση των Πατέρων ως βασική πειθαρχία της πνευματικής ζωής, όχι ως πολυτέλεια για μοναχούς ή διανοούμενους.

Όλα τα σύγχρονα υποκατάστατα της ανάγνωσης παρακάμπτουν ακριβώς τον αγώνα. Και χωρίς αγώνα δεν υπάρχει ορθόδοξη πνευματική ζωή. Αυτό είναι το διακύβευμα, όχι μια αισθητική προτίμηση του βιβλίου έναντι της οθόνης.

Το φάρμακο: πώς διαβάζεται ένας Πατέρας

Αν η διάγνωση είναι σωστή, τι κάνουμε; Ακολουθούν μερικές πρακτικές αρχές, θεμελιωμένες στην πατερική παράδοση και στις συμβουλές των κοντινών μας Ρουμάνων πατέρων.

Η ανάγνωση ως καθημερινός κανόνας, όχι περιστασιακή

Ο Άγιος Ιγνάτιος Μπριαντσανίνωφ, στις Ασκητικές Εμπειρίες, θεωρούσε την ανάγνωση των Πατέρων έναν από τους καθημερινούς κανόνες του χριστιανού που θέλει να σωθεί, μαζί με την προσευχή και την εξέταση του εαυτού. Όχι «όταν έχω χρόνο», όχι «όταν μου έρθει να διαβάσω» — αλλά καθημερινά, έστω και λίγο. Μία σελίδα την ημέρα από το Γεροντικό, διαβασμένη με προσοχή, αξίζει όσο πολλές διαλέξεις που ακούστηκαν. Στο τέλος του χρόνου έχεις διαβάσει το Γεροντικό δύο φορές. Στο τέλος των δέκα ετών έχεις γνωρίσει τους Πατέρες της ερήμου καλύτερα από τους περισσότερους ιερείς.

Ο Όσιος Ιωσήφ ο Ησυχαστής (1898–1959), ο αθωνίτης γέροντας που ανασύστησε την ησυχαστική παράδοση στο Άγιον Όρος τον 20ό αιώνα, είχε έναν απλό κανόνα, που τον συνιστούσε χωρίς εξαίρεση σε όλους τους μαθητές του: μία ή δύο σελίδες την ημέρα από τον Όσιο Ισαάκ τον Σύρο. Αυτό μόνο. Σε όλη του τη ζωή, οι Ασκητικοί Λόγοι του Οσίου Ισαάκ ήταν το αχώριστο βιβλίο του — συχνά το κρατούσε κάτω από το μαξιλάρι, για να είναι το πρώτο που βλέπει όταν ξυπνά. Συμβούλευε: «Να μην περνά μέρα χωρίς να διαβάσεις τουλάχιστον μία σελίδα από τον αββά Ισαάκ. Εγώ τον αγαπώ πολύ, θεωρώντας τον πνευματικό μου πατέρα. Και σε κάθε λέξη που διαβάζεις, να σταματάς, ρωτώντας τον εαυτό σου: άραγε το κάνω εγώ αυτό; Έτσι θα ωθηθείς να περάσεις από την ανάγνωση στην εφαρμογή όσων διάβασες.»⁷ Και κάτι ακόμη: ο Όσιος Ιωσήφ θεωρούσε την ανάγνωση «αναγκαία προϋπόθεση του μοναχού» — την ονόμαζε «ένα είδος προσευχής». Όχι διανοητικό στολίδι. Μέρος του καθημερινού κανόνα, όπως οι μετάνοιες και η προσευχή της καρδιάς.

Πρόσεξε τι κάνει εδώ ο Όσιος Ιωσήφ. Δεν ζητά πολλά — μία σελίδα. Δεν ζητά γρήγορα — σου λέει να σταματάς σε κάθε λέξη. Δεν ζητά πολυμάθεια — ζητά ανάγνωση που οδηγεί στο ερώτημα «άραγε το κάνω εγώ αυτό;». Αυτή είναι η πατερική ανάγνωση στην πιο καθαρή της μορφή: λίγο, αργά, με επιστροφή στον εαυτό, με πρόθεση εφαρμογής. Και αυτό αρκούσε. Ο Όσιος Ιωσήφ ο Ησυχαστής διαμόρφωσε με αυτή την απλή πειθαρχία έξι μεγάλους αθωνίτες γέροντες και μια ολόκληρη γενιά πνευματικών που κρατούν σήμερα το Άγιον Όρος.

Ο ελάχιστος κανόνας που μπορώ να συστήσω χωρίς υπερβολή: από μισή ώρα ως μία ώρα την ημέρα, πριν από την βραδινή προσευχή. Όσο χρόνο κάθεσαι κανονικά στο κινητό πριν κοιμηθείς. Αντικατάστησε το σκρολάρισμα με τη σελίδα. Αυτό μόνο. Λιγότερο από αυτό δεν είναι πνευματική ανάγνωση, είναι τσιμπολόγημα. Και ο πιστός που ισχυρίζεται ότι δεν έχει χρόνο για μισή ώρα Γεροντικό την ημέρα, αλλά ακούει δύο ώρες ποντκάστ στο αυτοκίνητο, οφείλει να είναι ειλικρινής με τον εαυτό του: το πρόβλημα δεν είναι ο χρόνος, είναι η επιλογή.

Η ιεραρχία της ανάγνωσης: από το απλό στο βαθύ

Δεν αρχίζουμε με τον Άγιο Μάξιμο τον Ομολογητή. Δεν αρχίζουμε ούτε καν με τη Φιλοκαλία. Όποιος ανοίγει τη Φιλοκαλία χωρίς προηγούμενη πατερική προετοιμασία μένει ζαλισμένος — διότι το λεξιλόγιο, οι προϋποθέσεις, η πνευματική βαθμίδα που προϋποτίθεται τον ξεπερνούν. Η φυσική ιεραρχία της ορθόδοξης πατερικής ανάγνωσης είναι περίπου η εξής:

1. Οι Βίοι των Αγίων — ιδίως οι σύντομοι, των Πατέρων της ερήμου. Σε συνηθίζουν στον πνευματικό κόσμο, στις μορφές των αγίων, στον τρόπο με τον οποίο «μιλά» κανείς πνευματικά.
2. Το Αιγυπτιακό Γεροντικό — η δεύτερη Βίβλος κάθε σοβαρού χριστιανού. Σύντομο, προσιτό, βαθύ. Ξαναδιαβάζεται σε όλη τη ζωή.
3. Οι Βίοι των Ρουμάνων αγίων — ο Άγιος Καλλίνικος της Τσερνίκα, ο Άγιος Ιωσήφ ο Νέος της Παρτός, ο Όσιος Παΐσιος του Νεάμτς, οι Άγιοι των φυλακών.
4. Οι διδασκαλίες του Αββά Δωροθέου — το πρώτο μεγάλο ασκητικό εγχειρίδιο, πολύ προσιτό, πράο, διεισδυτικό.
5. Η Κλίμακα του Οσίου Ιωάννη της Κλίμακος — βαθμίδα προς βαθμίδα, με μακρές στάσεις.
6. Οι Ασκητικοί Λόγοι του Οσίου Ισαάκ του Σύρου — βαθύς, αργός, με προσευχή.
7. Η Φιλοκαλία — μόνο αφότου έχουν αφομοιωθεί τα προηγούμενα έξι. Και για τη Φιλοκαλία υπάρχουν πορείες ανάγνωσης σοφότερες από την απλή σειρά των τυπωμένων τόμων. Ορισμένοι οδηγοί συνιστούν να αρχίσει κανείς με τα κείμενα που συνδέονται πιο άμεσα με την προσευχή και τη νήψη — την εισαγωγή του Αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτη, έπειτα τον Νικηφόρο τον Μονάζοντα, τον Κάλλιστο και τον Ιγνάτιο Ξανθόπουλους, τον Γρηγόριο τον Σιναΐτη — και μόνο αργότερα να περάσει στους πιο τεχνικούς και δύσκολους συγγραφείς. Αυτή η πορεία παρουσιάζεται αναλυτικά σε ένα ξεχωριστό άρθρο στο OrtodoxWay: Πώς διαβάζεται η Φιλοκαλία: η πορεία μύησης που συνιστά η παράδοση. Συνιστώ στον αναγνώστη να την παρακολουθήσει πριν ανοίξει οποιονδήποτε τόμο της Φιλοκαλίας.

Αυτός δεν είναι ένας άκαμπτος κανόνας. Είναι όμως η σειρά της κοινής λογικής. Όποιος παραλείπει στάδια, ή δεν καταλαβαίνει ή καταλαβαίνει στραβά. Όποιος τηρεί τη σειρά, έπειτα από δέκα χρόνια έχει στέρεο πατερικό θεμέλιο.

Η ανάγνωση αργά, με στάσεις, με προσευχή

Οι Πατέρες δεν διαβάζονται όπως διαβάζεται ένα μυθιστόρημα. Ένας Πατέρας δεν «τελειώνει». Ο π. Κλεόπας διάβασε το Γεροντικό σε όλη του τη ζωή — και πάντα έβρισκε κάτι καινούργιο. Η πατερική ανάγνωση γίνεται αργά, με στάσεις σε φράσεις, με επανάληψη χωρίων, με σύντομη προσευχή ανάμεσα στις σελίδες. Αν ένα βράδυ διαβάσεις μία μόνο φράση και αυτή σου μείνει στον νου όλη την επομένη ημέρα — διάβασες καλά. Αν διαβάσεις πενήντα σελίδες και δεν θυμάσαι τίποτα — διάβασες σαν να ήταν Facebook.

Ο Άγιος Θεοφάνης ο Έγκλειστος συμβούλευε: όταν πέσεις πάνω σε ένα σημείο που σε αγγίζει, σταμάτα. Μείνε εκεί. Ξαναδιάβασε. Άφησέ το να μπει. Μην βιάζεσαι να προχωρήσεις. Η πνευματική ανάγνωση δεν είναι άθλημα ταχύτητας, είναι έργο της καρδιάς.

Η ανάγνωση ως διαμορφωτής της διάκρισης

Να και ο τελευταίος λόγος — και ο πιο πρακτικός. Σήμερα, στη ρουμανική Ορθοδοξία, υπάρχουν δεκάδες «φωνές» που παρουσιάζονται ως πνευματικοί οδηγοί. Άλλες είναι αυθεντικές. Πολλές όχι. Πώς διακρίνεις;

Δεν διακρίνεις με άλλα ποντκάστ. Δεν διακρίνεις με «την ομάδα του WhatsApp που σου λέει σε ποιον να εμπιστευθείς». Δεν διακρίνεις από το πόσους ακολούθους έχει κάποιος στο YouTube. Διακρίνεις με ένα μόνο κριτήριο: αν έχεις διαβάσει τον Όσιο Ισαάκ τον Σύρο, αναγνωρίζεις αμέσως πότε κάποιος μιλά στη γραμμή του και πότε μιλά παράπλευρα. Αν έχεις διαβάσει τον Άγιο Ιγνάτιο Μπριαντσανίνωφ, αναγνωρίζεις την πλάνη όταν την ακούς να περιγράφεται με θαυμασμό ως «δώρο της χάριτος». Αν έχεις διαβάσει τον Αββά Δωρόθεο, αναγνωρίζεις την υπερηφάνεια μεταμφιεσμένη σε «ζήλο». Αν έχεις διαβάσει την Κλίμακα, ξέρεις τι είναι η αληθινή ταπείνωση και τι η θεατρική ταπεινοφροσύνη.

Εδώ όμως πρέπει να ειπωθεί κάτι με μεγάλη προσοχή, για να μην παρεξηγηθούμε. Η ανάγνωση των Πατέρων δεν σε κάνει κριτή του πνευματικού σου. Δεν σου δίνει το δικαίωμα να τον αντιμετωπίζεις καχύποπτα αφού διάβασες δύο σελίδες. Δεν βάζει στο χέρι σου μια αυθεντία παράλληλη με την Εκκλησία. Αυτό που σου δίνει η ανάγνωση των Πατέρων είναι κάτι άλλο: σε φυλάσσει από την τυφλή υπακοή, από την ειδωλολατρία του ανθρώπου και από τη σύγχυση του χαρακτήρα ενός καθοδηγητή με την Παράδοση της Εκκλησίας. Σου δίνει κριτήρια διάκρισης, όχι δικαιολόγηση για μόνιμη καχυποψία. Αν σε διαμορφώνει ως άνθρωπο στραμμένο στον εαυτό του, έτοιμο να διορθώνει όλους, τότε δεν διάβασες σωστά — διάβασες με υπερηφάνεια. Αν σε διαμορφώνει ως άνθρωπο πιο ταπεινό, πιο προσεκτικό, πιο ικανό να ξεχωρίζει το ουσιώδες από το συμβεβηκός, τότε η ανάγνωση έκανε το έργο της.

Αυτή είναι, άλλωστε, η ίδια η λογική της ορθόδοξης υπακοής όπως ορθά νοείται. Οι Πατέρες διακρίνουν ανάμεσα στον πνευματικό (αυτόν που σου λύνει τις αμαρτίες, σχέση μυστηριακή) και τον πνευματικό πατέρα (αυτόν που σε καθοδηγεί πνευματικά, σχέση χαρισματική) — και η ολική υπακοή, η παράδοση του θελήματος, γίνεται μόνο ενώπιον του δεύτερου, και μόνο όταν ο ίδιος μιλά στο πνεύμα των Πατέρων. Πώς αναγνωρίζεις αυτό το πνεύμα; Διαβάζοντας τους Πατέρες. Μόνο όποιος έχει διαβάσει τους Πατέρες μπορεί να αναγνωρίσει κάποιον που μιλά από μέσα τους. Για μια αναλυτική πραγμάτευση αυτών των διακρίσεων — και για τα θεολογικά όρια της «άνευ όρων υπακοής» που ορισμένοι σύγχρονοι ιερείς απαιτούν από τους λαϊκούς —, δείτε το άρθρο μας Ποιον πρέπει να υπακούμε;.

Χωρίς ανάγνωση, ο σύγχρονος ορθόδοξος πιστός εξαρτάται πολύ από όποιον του πέσει στα χέρια. Και στα χέρια πέφτουν, συνήθως, οι πιο θορυβώδεις — όχι οι πιο ασφαλείς. Η ανάγνωση των Πατέρων δεν αντικαθιστά την Εκκλησία, τον πνευματικό ή τη λειτουργική ζωή. Τα συνοδεύει. Είναι το αντίδοτο στις σύγχρονες παραμορφώσεις τους, όχι υποκατάστατό τους.

Επίλογος

Ο Όσιος Παΐσιος του Νεάμτς έκανε από το μεγαλύτερο μοναστήρι της Μολδαβίας ένα κέντρο ανάγνωσης. Ο Όσιος Θεόδωρος ο Στουδίτης έκανε από το Στούδιον μία από τις μεγαλύτερες βιβλιοθήκες της Ανατολής. Ο π. Κλεόπας, βοσκός προβάτων στα δεκαεπτά του, ημιαναλφάβητος στα μάτια του κόσμου, διάβασε το Γεροντικό, την Κλίμακα, τον Ισαάκ τον Σύρο, τον Εφραίμ τον Σύρο, τον Μέγα Βασίλειο, τον Ιωάννη τον Χρυσόστομο, τον Θεόδωρο τον Στουδίτη — και έγινε ο π. Κλεόπας.

Όσα άφησαν πίσω τους οι Πατέρες μας προέρχονται από την ανάγνωση.

Κι εμείς, σήμερα, με τον Στανιλοάε μεταφρασμένο ολόκληρο, με το PSB στα βιβλιοπωλεία, με τον Όσιο Ισαάκ τον Σύρο σε τρία κλικ απόσταση, επιλέγουμε το ποντκάστ, τη διάλεξη, τη συναισθηματική «μαρτυρία», την ανάρτηση στο Telegram. Παλαιότερα, ο λαϊκός δεν μπορούσε να διαβάσει — και η Εκκλησία διάβαζε για λογαριασμό του. Σήμερα ο λαϊκός μπορεί — και κανείς δεν διαβάζει πια για λογαριασμό του με την ίδια πληρότητα. Και απορούμε που η πνευματική ζωή μάς ξεφεύγει μέσα από τα δάχτυλα, που δεν έχουμε διάκριση, που δεν μπορούμε να ξεχωρίσουμε έναν αληθινό πνευματικό από έναν κωμικό, που κάθε «καινούργιος γέροντας» μάς παίρνει μαζί του για λίγους μήνες και έπειτα μάς αφήνει με άδεια χέρια.

Η λύση δεν είναι περίπλοκη. Δεν απαιτεί χρήματα, δεν απαιτεί σπουδές, δεν απαιτεί ειδικές ευλογίες. Απαιτεί μόνο από μισή ώρα ως μία ώρα την ημέρα και τη σωστή σειρά: αρχίζεις με το Γεροντικό. Διάβαζε αργά. Ξαναδιάβαζε. Επέμενε. Σε ένα χρόνο θα είσαι άλλος άνθρωπος. Σε δέκα, θα έχεις αυτό που κανένα ποντκάστ δεν μπορεί να σου δώσει: νου διαμορφωμένο από τους Πατέρες, ικανό να διακρίνει μόνος του τι είναι καλό και τι όχι.

Ο π. Κλεόπας, που έλαβε πολλά, διάβασε πολύ. Εμείς, που λαμβάνουμε λίγα, δεν έχουμε το δικαίωμα να διαβάζουμε λιγότερο από εκείνον. Όποιος θέλει να ακολουθήσει τη γραμμή του πρέπει να αρχίσει από εκεί που άρχισε εκείνος: με το Γεροντικό, με την Κλίμακα, με τους Βίους των Αγίων, με ένα βιβλίο που το κρατάς κοντά σου και με μισή ώρα που αποσπάς καθημερινά από τη σπατάλη του κόσμου.

Τα υπόλοιπα έρχονται αργά. Αλλά έρχονται.

Σημειώσεις

1. Φιλοκαλία των αγίων αγώνων της τελειότητας, μετάφραση του π. Δημητρίου Στανιλοάε, δώδεκα τόμοι που εκδόθηκαν μεταξύ 1947 (ο πρώτος τόμος, στο Σιμπίου) και 1991 (ο ΙΒ΄ τόμος). Για την ιστορία της μετάδοσης και τις διαφορές ανάμεσα στις εκδόσεις, δείτε στο OrtodoxWay το άρθρο Γιατί δεν είναι όλες οι Φιλοκαλίες ίδιες. ↩
2. Ντομπροτολιούμπιε — η σλαβική εκδοχή της Φιλοκαλίας, που μεταφράστηκε στο παϊσιανό περιβάλλον του Νεάμτς από τον Όσιο Παΐσιο Βελιτσκόφσκι και τους μαθητές του και τυπώθηκε στη Μόσχα το 1793. Περιλαμβάνει 24 από τα 36 συγγράμματα της ελληνικής έκδοσης της Βενετίας (1782) και αποτέλεσε τη βάση της ρωσικής πνευματικής αναγέννησης του 19ου αιώνα. ↩
3. Ο διάκονος Κορέσι (16ος αιώνας) — Ρουμάνος τυπογράφος που έδρασε στο Μπρασόβ, συγγραφέας των πρώτων βιβλίων που τυπώθηκαν στη ρουμανική γλώσσα (Κατήχηση, Τετραευάγγελο, Λειτουργικό, Ψαλτήριο κ.ά.), με καθοριστική συμβολή στη διαμόρφωση της ρουμανικής λογοτεχνικής γλώσσας. ↩
4. Ο μητροπολίτης Βενιαμίν Κοστάκη (1768–1846) — μητροπολίτης της Μολδαβίας, υποστηρικτής των πατερικών μεταφράσεων και εκδόσεων, ανέπτυξε το τυπογραφείο της Μονής Νεάμτς. Υπό τη διεύθυνσή του τυπώθηκαν οι Βίοι των Αγίων σε 12 τόμους, καθώς και πολλά πατερικά συγγράμματα στη ρουμανική γλώσσα. ↩
5. Για τα βιογραφικά στοιχεία του π. Κλεόπα Ηλίε (1912–1998), δείτε Αρχιμ. Ιωαννίκιος Μπαλάν, Ο βίος του π. Κλεόπα, εκδόσεις Μονής Σιχαστρίας, καθώς και το βιογραφικό σημείωμα στον ιστότοπο Doxologia.ro. ↩
6. Και τα δύο παραθέματα — η μαρτυρία του π. Κλεόπα για τις αναγνώσεις του κατά την περίοδο που έβοσκε τα πρόβατα και ο χαρακτηρισμός του από τον Αντώνιο Πλαμαντιάλα — προέρχονται από τον Αρχιμ. Ιωαννίκιο Μπαλάν, Ο βίος του π. Κλεόπα, εκδόσεις Μονής Σιχαστρίας. Το πλήρες κείμενο είναι προσβάσιμο διαδικτυακά στο sfaturiortodoxe.ro. ↩
7. Αρχιμ. Εφραίμ Φιλοθεΐτης, Ο Γέροντάς μου Ιωσήφ ο Ησυχαστής, μετάφραση από την ελληνική γλώσσα του Ιερομ. Στεφάνου Νουτσέσκου, εκδόσεις Ευαγγελισμός, Βουκουρέστι, 2010. Η πηγή μαρτυρεί τόσο τον καθημερινό κανόνα ανάγνωσης («δεν περνούσε μέρα χωρίς να διαβάσει τουλάχιστον μία σελίδα»), όσο και την πεποίθηση του Οσίου Ιωσήφ ότι η ανάγνωση είναι «αναγκαία προϋπόθεση του μοναχού» και «ένα είδος προσευχής». ↩

Η ανάγνωση των Πατέρων μάς διδάσκει όχι μόνο να ξεχωρίζουμε την πλάνη, αλλά και να φυλάμε την καρδιά από την κατάκριση· γι’ αυτό είναι χρήσιμο και το άρθρο για τη μη κρίση του πλησίον στον Αββά Δωρόθεο, τον Γέροντα Θαδδαίο και τον Άγιο Σιλουανό (στα αγγλικά).