Οι μεγάλες αιρέσεις στην ιστορία της Εκκλησίας και οι υπέρμαχοι της Ορθοδοξίας

Η μελέτη αυτή παρακολουθεί δώδεκα αιρέσεις στην ιστορία της Εκκλησίας, από τους γνωστικούς του 2ου αιώνα έως την Ένωση της Φλωρεντίας τον 15ο αιώνα. Για καθεμία θέτουμε τρία ερωτήματα: πόσο κράτησε, πόσο μακριά εξαπλώθηκε και ποιοι της αντιστάθηκαν.

Με τον όρο αίρεση εννοούμε μια διδασκαλία που απομακρύνεται από την πίστη που παραλήφθηκε από τους Αποστόλους και φυλάσσεται από την Εκκλησία. Μια τέτοια διδασκαλία είναι εσφαλμένη από τη στιγμή που εμφανίζεται, όχι από την ημέρα της καταδίκης της. Οι Σύνοδοι την εξέτασαν, την καταδίκασαν και ομολόγησαν στη θέση της την ορθή πίστη. Η λέξη προέρχεται από το ελληνικό αίρεσις, που σήμαινε «επιλογή» και έπειτα «σχολή σκέψης». Στη γλώσσα των Πατέρων η λέξη κατέληξε να ονομάζει τις διδασκαλίες με τις οποίες οι άνθρωποι απομακρύνονται από την αποστολική πίστη, βάζοντας μια δική τους ερμηνεία στη θέση της διδασκαλίας που φυλάσσει η Εκκλησία.

Και οι άγιοι Πατέρες συνέταξαν τέτοιους καταλόγους. Ο άγιος Ειρηναίος Λουγδούνου έγραψε γύρω στο 180 πέντε βιβλία κατά των γνωστικών. Ο άγιος Επιφάνιος Κύπρου περιέγραψε στο έργο του Πανάριον ογδόντα αιρέσεις, και ο όσιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός συγκέντρωσε εκατό στο βιβλίο του Περί αιρέσεων. Οι Πατέρες έδειξαν κυρίως τι δίδασκαν οι αιρετικοί. Εδώ στεκόμαστε στην ιστορία τους: πόσα χρόνια κράτησαν, πόσους οπαδούς προσείλκυσαν και ποιοι έμειναν όρθιοι.

Στο ερώτημα «πόσοι προσχώρησαν» δεν μπορεί να δοθεί απάντηση με αριθμούς πιστών. Για εκείνους τους αιώνες δεν έχουμε απογραφές, και οι χρονογράφοι λένε μόνο ότι «πολλοί» ή «σχεδόν όλοι» ακολούθησαν μια διδασκαλία. Για ορισμένες Συνόδους όμως γνωρίζουμε τον κατά προσέγγιση αριθμό των επισκόπων που συμμετείχαν ή υπέγραψαν. Οι αριθμοί αυτοί δείχνουν πόση υποστήριξη είχε μια διδασκαλία ανάμεσα στους επισκόπους. Δεν λένε πόσοι πιστοί την ασπάζονταν, ούτε αν όλοι όσοι υπέγραψαν την πίστευαν πραγματικά, αφού άλλοι υπέγραψαν υπό πίεση και άλλοι ανακάλεσαν την υπογραφή τους. Για κάθε αίρεση, οι αριθμοί που έχουμε συγκεντρώνονται στη γραμμή «Πόσοι ήταν σε κάθε πλευρά». Στη διάρκεια διακρίνουμε, όπου χρειάζεται, δύο πράγματα: πόσο κράτησε η κρίση έως τη συνοδική καταδίκη και πόσο έζησαν ακόμη μετά από αυτήν οι κοινότητες που διατήρησαν τη διδασκαλία.

Επιλέξαμε τις αιρέσεις έτσι ώστε να καλύπτουν όλους τους τρόπους με τους οποίους δοκιμάστηκε η Εκκλησία: εσφαλμένες διδασκαλίες για τον Θεό και για τον Χριστό, «νέους προφήτες», ψευδείς πνευματικότητες της προσευχής, λαϊκά κινήματα με όψη αγιότητας και Συνόδους που έσφαλαν. Για καθεμία δίνουμε πρώτα σύντομα τα στοιχεία και έπειτα την ιστορία.

1. Ο γνωστικισμός (περ. 130 – 4ος αιώνας)

Οι γνωστικοί πήραν το όνομά τους από την ελληνική λέξη γνώσις. Οι σχολές τους ήταν πολλές και διέφεραν μεταξύ τους, αλλά οι περισσότερες δίδασκαν ότι ο κόσμος αυτός δημιουργήθηκε από μια κατώτερη δύναμη, εχθρική προς τον αληθινό Θεό. Η σωτηρία δήθεν ερχόταν μέσα από τη γνώση μυστικών που ο Χριστός είχε αποκαλύψει μόνο σε λίγους εκλεκτούς. Η γνώση αυτή περνούσε κρυφά από τον δάσκαλο στον μαθητή, μέσα από μια αλυσίδα μυημένων που βάδιζε παράλληλα με την Εκκλησία, αλλά δεν της ανήκε. Ο Βαλεντίνος στη Ρώμη και ο Βασιλείδης στην Αλεξάνδρεια ήταν οι πιο γνωστοί δάσκαλοι, και οι σχολές τους διαδόθηκαν σε όλο τον ρωμαϊκό κόσμο.

Ορισμένοι γνωστικοί δεν έβγαιναν από την Εκκλησία, ενώ άλλοι σχημάτιζαν χωριστές ομάδες. Έρχονταν στις ακολουθίες και θεωρούσαν τον εαυτό τους χριστιανούς ανώτερης βαθμίδας, ανθρώπους «πνευματικούς». Τους άλλους πιστούς τους ονόμαζαν «ψυχικούς», δηλαδή απλούς ανθρώπους που είχαν μείνει σε μια επιφανειακή πίστη. Γι' αυτό ήταν δύσκολο να τους διακρίνει κανείς. Ένας πιστός μπορούσε να στέκεται στον ίδιο ναό δίπλα σε έναν γνωστικό χωρίς να ξέρει τι πιστεύει εκείνος.

Ο άγιος Ειρηναίος, επίσκοπος Λουγδούνου, τους απάντησε με ένα έργο σε πέντε βιβλία, τον Έλεγχο κατά των αιρέσεων. Δεν αρκέστηκε να ανασκευάσει τις ιδέες τους. Έδειξε από πού προέρχεται η αληθινή πίστη: από την αδιάκοπη αλυσίδα των επισκόπων, από τους Αποστόλους έως τις ημέρες του. Κατέγραψε ένα προς ένα τα ονόματα των επισκόπων της Ρώμης, από τους αγίους Αποστόλους Πέτρο και Παύλο έως τον Ελευθέριο, που ποίμαινε τότε, και είπε ότι όποιος θέλει να γνωρίσει την αλήθεια μπορεί να τη βρει στις Εκκλησίες που ίδρυσαν οι Απόστολοι. Η Παράδοση της Εκκλησίας παραδίδεται φανερά και είναι η ίδια σε όλες τις πόλεις. Η παράδοση των γνωστικών κρύβεται και αλλάζει από δάσκαλο σε δάσκαλο.

Ο Ειρηναίος στη νεότητά του υπήρξε μαθητής του ιερομάρτυρα Πολυκάρπου Σμύρνης, ο οποίος είχε γνωρίσει τον άγιο Απόστολο Ιωάννη. Διηγείται ότι ο Πολύκαρπος, όταν ήρθε στη Ρώμη, επανέφερε στην Εκκλησία πολλούς από εκείνους που είχαν ακολουθήσει τον Βαλεντίνο και τον Μαρκίωνα, έναν άλλο αιρετικό της εποχής, με διδασκαλία συγγενική προς εκείνη των γνωστικών. Όταν ο Μαρκίων τον συνάντησε και τον ρώτησε αν τον αναγνωρίζει, ο γέροντας επίσκοπος του απάντησε ότι τον αναγνωρίζει ως πρωτότοκο του σατανά. Ο Πολύκαρπος ήταν τότε σχεδόν ενενήντα ετών, και λίγο αργότερα πέθανε μαρτυρικά.

Ο γνωστικισμός παρέσυρε ανθρώπους μορφωμένους και πλούσιους, που έλκονταν από μια πίστη προορισμένη για τους εκλεκτούς. Ήταν επικίνδυνος ακριβώς επειδή υποσχόταν περισσότερα από την Εκκλησία: μια κρυφή γνώση, ένα ξεχωριστό πνευματικό αξίωμα, ένα γένος μυημένων. Η Εκκλησία του απάντησε με όσα είχε φανερά: τη Γραφή, το βαπτισματικό Σύμβολο και τη διαδοχή των επισκόπων.

Δεν υπήρξε μεγάλη Σύνοδος που να τον καταδικάσει μια για πάντα. Απ' όσο φαίνεται στις πηγές, ο γνωστικισμός έσβησε αργά, καθώς στερεώνονταν αυτά τα τρία θεμέλια. Γνωστικές ομάδες ζούσαν ακόμη στην Αίγυπτο τον 4ο αιώνα, και ο άγιος Επιφάνιος διηγείται ότι, νέος ακόμη, συνάντησε τέτοιες ομάδες και παραλίγο να παρασυρθεί, και έπειτα τις υπέδειξε στους επισκόπους. Η αίρεση αυτή είχε έτσι σχεδόν διακόσια χρόνια ισχύος και άλλον έναν αιώνα κρυφής ζωής.

2. Ο μοντανισμός (δεύτερο μισό του 2ου αιώνα – 8ος αιώνας)

Γύρω στα μέσα του 2ου αιώνα, στη Φρυγία, ένας νεοβάπτιστος άνθρωπος ονόματι Μοντανός άρχισε να μιλά σε έκσταση, σαν να μιλούσε κάποιος άλλος μέσα από το στόμα του. Ο άγιος Επιφάνιος τοποθετεί την αρχή του κινήματος στο 156 ή 157, ο Ευσέβιος γύρω στο 172. Έλεγε ότι μέσα από αυτόν ενεργεί ο Παράκλητος, τον οποίο ο Χριστός είχε υποσχεθεί στους μαθητές. Μαζί του ενώθηκαν δύο γυναίκες, η Πρίσκιλλα και η Μαξίμιλλα, που προφήτευαν με τον ίδιο τρόπο. Το χωριό Πέπουζα της Φρυγίας το ονόμασαν «Νέα Ιερουσαλήμ», τον τόπο όπου θα κατέβαινε η ουράνια πόλη.

Στην αρχή οι μοντανιστές δεν αρνούνταν τα δόγματα. Ομολογούσαν την ίδια πίστη για την Αγία Τριάδα και για τον Χριστό, αν και αργότερα ορισμένες ομάδες παρεξέκλιναν και εδώ. Η καινοτομία τους βρισκόταν αλλού: θεωρούσαν ότι οι αποκαλύψεις των προφητών τους στέκονται πάνω από όσα είχαν παραδώσει οι Απόστολοι. Η νηστεία τους ήταν αυστηρότερη, η πειθαρχία τους πιο σκληρή, και ο δεύτερος γάμος τους απαγορευόταν. Σε πολλούς πιστούς η αυστηρότητα αυτή έμοιαζε με αγιότητα. Τους άλλους χριστιανούς οι μοντανιστές τους έβλεπαν αφ' υψηλού, ως ανθρώπους που είχαν μείνει στη σαρκική ζωή.

Οι επίσκοποι της Μικράς Ασίας ήταν οι πρώτοι που διέκριναν το πνεύμα αυτών των προφητών. Ο Ευσέβιος Καισαρείας διασώζει τη μαρτυρία ενός συγγραφέα της εποχής, ο οποίος λέει ότι οι πιστοί της Ασίας συγκεντρώθηκαν πολλές φορές και σε πολλά μέρη, εξέτασαν τις νέες προφητείες και τις βρήκαν ξένες προς την πίστη. Αυτές είναι οι πρώτες σύνοδοι για τις οποίες έχουμε είδηση στην ιστορία της Εκκλησίας, και συγκλήθηκαν εξαιτίας «νέων προφητών». Μερικοί επίσκοποι ήρθαν για να εξετάσουν το πνεύμα που μιλούσε μέσα από τη Μαξίμιλλα, αλλά οι οπαδοί της δεν τους άφησαν να το ελέγξουν.

Η αίρεση έφτασε έως τη Ρώμη. Ο Τερτυλλιανός, ο σημαντικότερος λατινόφωνος χριστιανός συγγραφέας της εποχής του, πέρασε στους μοντανιστές γύρω στο 207. Διηγείται ότι ένας επίσκοπος Ρώμης ήταν έτοιμος να αναγνωρίσει τις προφητείες τους και άλλαξε γνώμη μόνο αφού άλλοι τον διαφώτισαν. Ένα κίνημα που οι επίσκοποι της Ασίας είχαν καταδικάσει παραλίγο έτσι να γίνει δεκτό στη Ρώμη, και ένας από τους πιο λόγιους άνδρες της Εκκλησίας προσχώρησε σε αυτό.

Ο μοντανισμός έζησε πολύ μετά την καταδίκη του. Στη Φρυγία οι μοντανιστές είχαν δικό τους επίσκοπο και κλήρο, και στην Πέπουζα φύλαγαν τους τάφους του Μοντανού και των προφητισσών, στους οποίους έρχονταν σαν σε λείψανα. Γύρω στο 550, με εντολή του αυτοκράτορα Ιουστινιανού, ο επίσκοπος Ιωάννης Εφέσου πήγε στην Πέπουζα, άνοιξε τους τάφους και έκαψε τα οστά. Το χρονικό που διασώζει το γεγονός λέει ότι οι μοντανιστές έκλαιγαν και φώναζαν ότι ο κόσμος θα χαθεί. Ο τόπος της συνάθροισής τους καθαρίστηκε και μετατράπηκε σε ναό.

Ούτε τότε έσβησε το κίνημα. Το 722 ο αυτοκράτορας Λέων Γ΄ διέταξε τους μοντανιστές που είχαν απομείνει να δεχθούν το Βάπτισμα της Εκκλησίας. Πολλοί από αυτούς κλείστηκαν στους οίκους προσευχής τους και τους έβαλαν φωτιά.

Μια αίρεση που στην αρχή δεν άγγιζε τα δόγματα, αλλά διεκδικούσε μόνο μια νέα ενέργεια του Πνεύματος μέσα από νέους προφήτες, έζησε έτσι περισσότερα από πεντακόσια χρόνια. Κράτησε περισσότερο από πολλές μεγάλες χριστολογικές αιρέσεις, που κρίθηκαν και έκλεισαν από Συνόδους μέσα σε λίγες δεκαετίες.

3. Ο αρειανισμός (318–381· στους γερμανικούς λαούς έως τον 7ο αιώνα)

Γύρω στο 318, ένας πρεσβύτερος της Αλεξάνδρειας ονόματι Άρειος άρχισε να διδάσκει ότι ο Υιός του Θεού είναι το πρώτο και το ανώτατο από τα κτίσματα, αλλά δεν είναι αληθινός Θεός όπως ο Πατήρ. «Ην ποτέ ότε ουκ ην», έλεγε. Ο επίσκοπός του, ο άγιος Αλέξανδρος, τον καταδίκασε, και το 325 η Α΄ Οικουμενική Σύνοδος της Νίκαιας ομολόγησε ότι ο Υιός είναι «ομοούσιος τω Πατρί». Η λέξη που διάλεξαν οι Πατέρες, ομοούσιος, έδειχνε ότι ο Υιός έχει την ίδια θεία ουσία που έχει ο Πατήρ.

Στη Νίκαια, δίπλα στον άγιο Αλέξανδρο, στάθηκαν ιεράρχες τους οποίους η Εκκλησία τιμά ως θαυματουργούς. Ο Σωκράτης ο Σχολαστικός ονομάζει τον άγιο Σπυρίδωνα, επίσκοπο Τριμυθούντος στην Κύπρο, και τον άγιο Παφνούτιο από την Άνω Θηβαΐδα ως τους πιο διακεκριμένους επισκόπους της Συνόδου. Ο Σπυρίδων ήταν βοσκός προβάτων πριν γίνει επίσκοπος και είχε μείνει άνθρωπος απλός. Ο Βίος του διηγείται ότι, μπροστά σε έναν φιλόσοφο που υπερασπιζόταν τη διδασκαλία του Αρείου, πήρε στο χέρι του μια πλίνθο και την έσφιξε. Από αυτήν βγήκε φωτιά προς τα πάνω, το νερό κύλησε προς τα κάτω, και στην παλάμη του αγίου έμεινε ο πηλός. Έτσι έδειξε σε όλους πώς τα τρία μπορούν να είναι ένα, όπως ο Πατήρ, ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα είναι ένας Θεός.

Η Παράδοση της Εκκλησίας συγκαταλέγει στους Πατέρες της Νίκαιας και τον άγιο Νικόλαο, αρχιεπίσκοπο Μύρων της Λυκίας. Το όνομά του εμφανίζεται σε ορισμένους από τους μεσαιωνικούς καταλόγους των συμμετεχόντων, και οι Βίοι του, γραμμένοι από τον 9ο αιώνα και έπειτα, μιλούν για τον ζήλο με τον οποίο υπερασπίστηκε τη θεότητα του Υιού. Η παράδοση διασώζει επίσης τη διήγηση ότι ο άγιος Νικόλαος ράπισε τον Άρειο μπροστά στους συγκεντρωμένους Πατέρες. Λέει ακόμη ότι οι Πατέρες τον απογύμνωσαν από τα αρχιερατικά του άμφια και τον φυλάκισαν. Εκείνη τη νύχτα εμφανίστηκαν στη φυλακή ο Χριστός και η Θεοτόκος. Ο Χριστός του έδωσε το Ευαγγέλιο, και η Θεοτόκος του έθεσε στους ώμους το ωμοφόριο. Την επομένη τον έβγαλαν από τη φυλακή και τον αποκατέστησαν στον αρχιερατικό βαθμό. Οι παλαιοί Βίοι του αγίου δεν λένε τίποτε για τα γεγονότα αυτά. Το ράπισμα εμφανίζεται γραπτώς μόλις στα τέλη του 14ου αιώνα, και η φυλάκιση τον 16ο αιώνα, στον Βίο που έγραψε ο μοναχός Δαμασκηνός.

Η νίκη της Νίκαιας κράτησε λίγο. Ο Άρειος ανακλήθηκε από την εξορία, και οι φίλοι του κέρδισαν την εμπιστοσύνη της αυτοκρατορικής αυλής. Τις επόμενες δεκαετίες οι αυτοκράτορες Κωνστάντιος και Ουάλης στήριξαν τους αρειανούς επισκόπους και εξόρισαν όσους κρατούσαν την πίστη της Νίκαιας. Ο Μέγας Αθανάσιος, διάδοχος του Αλεξάνδρου στην Αλεξάνδρεια, εκδιώχθηκε από τον θρόνο του πέντε φορές και πέρασε στην εξορία συνολικά σχεδόν δεκαεπτά χρόνια.

Η πιο σκοτεινή ώρα ήρθε το 359. Ο αυτοκράτορας Κωνστάντιος συγκάλεσε ταυτόχρονα δύο Συνόδους, μία στο Αρίμινο για τη Δύση και μία στη Σελεύκεια για την Ανατολή. Στο Αρίμινο συγκεντρώθηκαν περισσότεροι από τετρακόσιοι επίσκοποι, και από αυτούς μόνο περίπου ογδόντα ήταν αρειανοί. Η πλειονότητα κρατούσε την πίστη της Νίκαιας. Παρ' όλα αυτά, ύστερα από μήνες αναμονής μακριά από τον τόπο τους, ύστερα από απειλές και δόλο, σχεδόν όλοι υπέγραψαν μια διατύπωση που παρέλειπε τη λέξη ομοούσιος και έλεγε ότι ο Υιός είναι «όμοιος τω Πατρί κατά τας Γραφάς», χωρίς πλέον να ομολογεί την ίδια ουσία. Ο μακάριος Ιερώνυμος έγραψε αργότερα ότι τότε ολόκληρη η οικουμένη στέναξε και απόρησε βλέποντας τον εαυτό της αρειανή.

Στο Αρίμινο λοιπόν οι αρειανοί δεν επικράτησαν με τον αριθμό. Μια πλειονότητα ορθοδόξων, κουρασμένων, πιεσμένων και εξαπατημένων, υπέγραψε ό,τι της ζητήθηκε. Πολλοί ανακάλεσαν την υπογραφή τους αφού επέστρεψαν στις Εκκλησίες τους.

Επί του αυτοκράτορα Ουάλη, που βασίλευσε στην Ανατολή από το 364 έως το 378, ο διωγμός κάλυψε σχεδόν όλη την Ανατολή. Ο Μέγας Βασίλειος έγραφε το 372 στους επισκόπους της Δύσης ότι η αίρεση είχε απλωθεί σχεδόν από τα όρια του Ιλλυρικού έως τη Θηβαΐδα, και ότι οι καλύτεροι από τους πιστούς απέφευγαν τους ναούς σαν διδασκαλεία ασέβειας. Όταν ο Ουάλης έφτασε στην Καισάρεια της Καππαδοκίας, αφού είχε περάσει από όλες τις άλλες επαρχίες, ερχόταν, κατά τον λόγο του αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου, να υποτάξει «τον μόνο σπινθήρα της αλήθειας που είχε απομείνει ακόμη άσβεστος».

Όταν ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος ήρθε στην Κωνσταντινούπολη το 379, οι ορθόδοξοι της πρωτεύουσας δεν είχαν πια ούτε έναν ναό. Συγκεντρώνονταν σε ένα σπίτι που ο Γρηγόριος το ονόμασε Αναστασία, δηλαδή «Ανάσταση». Εκεί εκφώνησε τους πέντε Θεολογικούς Λόγους για την Αγία Τριάδα, που έμειναν για όλους τους αιώνες η ομολογία της Εκκλησίας για τον Θεό.

Η στροφή ήρθε μέσω του αυτοκράτορα Θεοδοσίου, που το 380 διέταξε όλους τους υπηκόους του να κρατούν την πίστη της Νίκαιας, και μέσω της Β΄ Οικουμενικής Συνόδου, που συνήλθε στην Κωνσταντινούπολη το 381 με εκατόν πενήντα επισκόπους. Το θεολογικό έργο που είχαν προετοιμάσει ο Μέγας Βασίλειος και ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης έδωσε στη Σύνοδο τα λόγια που χρειαζόταν. Ο Μέγας Αθανάσιος δεν πρόλαβε αυτή την ημέρα. Είχε κοιμηθεί το 373, ύστερα από σχεδόν πενήντα χρόνια αγώνα, και ο Μέγας Βασίλειος είχε κοιμηθεί κι αυτός δύο χρόνια πριν από τη Σύνοδο.

Ο αρειανισμός δεν τελείωσε το 381. Ο επίσκοπος Ουλφίλας, χειροτονημένος από τον Ευσέβιο Νικομηδείας, τον αρχηγό της αρειανικής μερίδας, είχε εκχριστιανίσει τους Γότθους σε αυτή την πίστη, και από τους Γότθους αυτή πέρασε σε άλλους γερμανικούς λαούς. Ο Σωκράτης ο Σχολαστικός λέει ότι ο Ουλφίλας κρατούσε στην αρχή την πίστη της Νίκαιας, αλλά το 360 δέχθηκε το αρειανικό σύμβολο της Κωνσταντινούπολης. Οι Βησιγότθοι, οι Οστρογότθοι, οι Βάνδαλοι και οι Λογγοβάρδοι έμειναν αρειανοί πολύ καιρό αφού η αυτοκρατορία είχε επιστρέψει στη Νίκαια. Οι Βησιγότθοι της Ισπανίας εγκατέλειψαν την αίρεση μόλις το 589, στη Σύνοδο του Τολέδο, και οι Λογγοβάρδοι της Ιταλίας στη διάρκεια του 7ου αιώνα. Ως αίρεση της αυτοκρατορίας, ο αρειανισμός κράτησε περίπου εξήντα χρόνια. Ως πίστη ολόκληρων λαών, κράτησε σχεδόν τριακόσια.

Η μορφή του Ουλφίλα, με φωτοστέφανο, βρίσκεται σήμερα ανάμεσα στους ιεράρχες που είναι ζωγραφισμένοι στο ιερό βήμα του ναού στο Ντραγκανέσκου της Ρουμανίας. Για την αγιογράφηση αυτή γράψαμε στο άρθρο Αρσένιος Μπόκα (Ε΄). Η αγιογράφηση στο Ντραγκανέσκου.

4. Ο μεσσαλιανισμός (περ. 360 – 7ος αιώνας)

Το όνομα Μεσσαλιανοί προέρχεται από μια συριακή λέξη που σημαίνει «αυτοί που προσεύχονται». Οι Έλληνες τους ονόμασαν Ευχίτες, με την ίδια σημασία. Ήταν μοναχοί και λαϊκοί που ζούσαν από την επαιτεία, αρνούνταν την εργασία και περνούσαν την ημέρα με προσευχή και ύπνο. Εμφανίστηκαν στη Μεσοποταμία γύρω στο 360 και διαδόθηκαν στη Συρία και στη Μικρά Ασία.

Η διδασκαλία τους ξεκινούσε από μια απλή και απατηλή ιδέα. Έλεγαν ότι σε κάθε άνθρωπο, από τον Αδάμ και έπειτα, κατοικεί ένας δαίμονας, και ότι το Βάπτισμα δεν τον βγάζει έξω. Μόνο η αδιάλειπτη προσευχή τάχα τον διώχνει. Μετά την αναχώρηση του δαίμονα, ο άνθρωπος θα έφτανε σε πλήρη απάθεια και δεν θα χρειαζόταν πια ούτε νηστεία ούτε Μυστήρια ούτε υπακοή. Θα μπορούσε μάλιστα να δει την Αγία Τριάδα με τα σωματικά μάτια. Τα Μυστήρια της Εκκλησίας γίνονταν έτσι περιττά, και η προσευχή μετατρεπόταν σε έργο με το οποίο ο άνθρωπος κερδίζει μόνος του την κάθαρσή του και τις οράσεις του.

Ο κίνδυνος αυτής της αίρεσης βρισκόταν στην ομοιότητά της με την αληθινή πνευματική ζωή. Και η Εκκλησία ζητά αδιάλειπτη προσευχή. Και οι άγιοι Πατέρες μιλούν για τον αγώνα κατά των δαιμόνων και για το θείο φως. Οι Μεσσαλιανοί χρησιμοποιούσαν τις ίδιες λέξεις, αλλά τους έδιναν άλλο νόημα. Επιπλέον, όταν τους εξέταζαν οι επίσκοποι, απαρνούνταν εύκολα τη διδασκαλία τους, και έπειτα συνέχιζαν να την παραδίδουν κρυφά.

Ο άγιος Αμφιλόχιος, επίσκοπος Ικονίου και φίλος του Μεγάλου Βασιλείου, προήδρευσε γύρω στο 390 σε μια σύνοδο στη Σίδη της Παμφυλίας, όπου είκοσι έξι επίσκοποι καταδίκασαν τους Μεσσαλιανούς. Περίπου την ίδια εποχή ο άγιος Φλαβιανός Αντιοχείας κάλεσε κοντά του τον γέροντα Αδέλφιο, έναν από τους αρχηγούς τους. Τον άφησε να μιλήσει ελεύθερα, σαν ανάμεσα σε φίλους, έως ότου εκείνος αποκάλυψε όλη τη διδασκαλία του, και μόνο τότε τον καταδίκασε. Οι πατριάρχες Κωνσταντινουπόλεως έγραψαν στους επισκόπους της Παμφυλίας να τους διώξουν από όλες τις πόλεις, και το 431 η Γ΄ Οικουμενική Σύνοδος της Εφέσου αναθεμάτισε το κύριο βιβλίο τους, το λεγόμενο Ασκητικόν.

Τη βαθύτερη απάντηση όμως την έδωσαν οι Πατέρες που έγραψαν για την πνευματική ζωή. Ο άγιος Διάδοχος Φωτικής έδειξε τον 5ο αιώνα ότι το Βάπτισμα καθαρίζει πραγματικά την ψυχή και ότι η χάρη κατοικεί στο βάθος του νου, ενώ ο διάβολος, διωγμένος από την ψυχή, ενεργεί πλέον πάνω της απ' έξω, μέσω του σώματος και των αισθήσεων. Δίδαξε επίσης ότι δεν προέρχεται από τον Θεό κάθε φως ή γλυκύτητα που αισθάνεται κανείς στην προσευχή. Η ορθόδοξη διδασκαλία για τη νοερά προσευχή διασαφηνίστηκε και μέσα από τον αγώνα κατά αυτής της ψεύτικης προσευχής.

Ο μεσσαλιανισμός έζησε σχεδόν τριακόσια χρόνια, κυρίως σε μοναστήρια. Γύρω στο 600 αναφερόταν ακόμη στους καταλόγους των αιρέσεων που έπρεπε να αναθεματίσουν όσοι επέστρεφαν στην Εκκλησία. Το όνομά του επιβίωσε ακόμη περισσότερο. Τους επόμενους αιώνες δόθηκε και σε ομάδες χωρίς αποδεδειγμένη σχέση με το αρχικό κίνημα, ανάμεσά τους στους Βογομίλους, και τον 14ο αιώνα ο Βαρλαάμ το εκτόξευσε ακόμη και εναντίον των ησυχαστών του Αγίου Όρους.

5. Ο νεστοριανισμός (428–431)

Τον Απρίλιο του 428 ο Νεστόριος, ένας μοναχός από την Αντιόχεια φημισμένος για τα κηρύγματά του, εγκαταστάθηκε πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως. Λίγο αργότερα ο πρεσβύτερός του Αναστάσιος κήρυξε στον καθεδρικό ναό ότι η Παρθένος Μαρία δεν πρέπει να ονομάζεται Θεοτόκος. Ο πατριάρχης τον στήριξε και δίδαξε ότι πρέπει να ονομάζεται Χριστοτόκος. Στα κηρύγματά του χώριζε τόσο πολύ τη θεότητα και την ανθρωπότητα του Κυρίου, ώστε ο Λόγος του Θεού φαινόταν να κατοικεί στον άνθρωπο Ιησού σαν σε ναό. Ο Νεστόριος δεν δεχόταν να λέγεται ότι διδάσκει δύο Υιούς. Η Σύνοδος της Εφέσου όμως εξέτασε τα λόγια του και έκρινε ότι η διδασκαλία αυτή διαιρεί τον Χριστό και δεν ομολογεί πια μία Υπόσταση του σαρκωμένου Λόγου.

Ο πρώτος που ξεσηκώθηκε εναντίον του δεν ήταν επίσκοπος. Ο Ευσέβιος, δικηγόρος στην Κωνσταντινούπολη και ακόμη λαϊκός, σηκώθηκε όρθιος μέσα στον ναό κατά τη διάρκεια ενός κηρύγματος του πατριάρχη, κοντά στα Χριστούγεννα του 428, και φώναξε ότι ο ίδιος ο προαιώνιος Λόγος καταδέχθηκε να γεννηθεί δεύτερη φορά, κατά σάρκα. Πολλοί από τους παρόντες τον επευφήμησαν. Λίγο αργότερα εμφανίστηκε, αναρτημένη σε δημόσιο χώρο, μια επιστολή που συνήθως αποδίδεται στον ίδιο Ευσέβιο. Έδειχνε ότι ο Νεστόριος διδάσκει όπως ακριβώς ο παλαιός αιρετικός Παύλος ο Σαμοσατεύς. Την ίδια εποχή ο άγιος Πρόκλος εκφώνησε, μπροστά στον ίδιο τον Νεστόριο, έναν λόγο για τη Θεοτόκο που έμεινε ένα από τα ωραιότερα κηρύγματα που αφιερώθηκαν σε αυτήν.

Ο άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας έγραψε στον πατριάρχη πολλές φορές, με υπομονή, ζητώντας του να διορθωθεί. Έπειτα έφερε το ζήτημα ενώπιον της Ρώμης. Ο αυτοκράτορας Θεοδόσιος Β΄ συγκάλεσε τη Σύνοδο στην Έφεσο τον Ιούνιο του 431. Υπό την προεδρία του Κυρίλλου, σχεδόν διακόσιοι επίσκοποι καθαίρεσαν τον Νεστόριο και ομολόγησαν ότι η Παρθένος Μαρία είναι Θεοτόκος. Οι πιστοί της Εφέσου περίμεναν όλη την ημέρα την απόφαση και έπειτα συνόδευσαν τους Πατέρες με λαμπάδες έως τα καταλύματά τους. Οι επίσκοποι που έφτασαν καθυστερημένα με τον Ιωάννη Αντιοχείας, περίπου σαράντα, έκαναν χωριστή σύνοδο. Μόλις το 433 ο Κύριλλος και ο Ιωάννης συμφιλιώθηκαν με μια κοινή ομολογία.

Ο Νεστόριος εξορίστηκε και πέθανε στην έρημο της Αιγύπτου, μετά το 451. Η διδασκαλία που συνδέθηκε με το όνομά του βρήκε όμως καταφύγιο πέρα από τα σύνορα της αυτοκρατορίας. Η Εκκλησία στην Περσική αυτοκρατορία, που δεν δέχθηκε τη Σύνοδο της Εφέσου, ακολούθησε την παράδοση του Θεοδώρου Μοψουεστίας, στην οποία είχε στηριχθεί και ο Νεστόριος, και οι ιεραπόστολοί της έφτασαν στην Κεντρική Ασία, στην Ινδία και έως την Κίνα, όπου μια λίθινη στήλη του 781 μνημονεύει τον ερχομό τους. Η Εκκλησία αυτή, που τιμά τον Νεστόριο και δεν δέχθηκε τη Σύνοδο της Εφέσου, ζει και σήμερα.

Μέσα στην αυτοκρατορία η κρίση κράτησε μόνο τρία χρόνια. Η αντίσταση είχε αρχίσει πριν από τη Σύνοδο, με κληρικούς και λαϊκούς που υπερασπίστηκαν το όνομα Θεοτόκος, και ο άγιος Κύριλλος έδωσε στην ομολογία τους το θεολογικό θεμέλιο και τη δύναμη μιας συνοδικής απόφασης. Έξω από την αυτοκρατορία, όπου η Εκκλησία δεν μπορούσε να ενεργήσει με τον ίδιο τρόπο, ο χωρισμός δεν θεραπεύτηκε ποτέ.

6. Ο μονοφυσιτισμός (448–451· το σχίσμα μετά τη Χαλκηδόνα συνεχίζεται)

Ο Ευτυχής, αρχιμανδρίτης ενός μεγάλου μοναστηριού της Κωνσταντινούπολης, είχε αγωνιστεί εναντίον του Νεστορίου. Από την επιθυμία να υπερασπιστεί την ενότητα του Χριστού, έπεσε στο αντίθετο άκρο. Στη δίκη του 448 ομολόγησε ότι ο Χριστός ήταν από δύο φύσεις πριν από την ένωση, αλλά μετά την ένωση μία φύση, και δεν δέχθηκε να πει ότι το σώμα του Κυρίου είναι ομοούσιο με το δικό μας. Οι Πατέρες είδαν σε αυτό άρνηση της αληθινής ανθρωπότητας του Χριστού. Το όνομα μονοφυσιτισμός προέρχεται από τις ελληνικές λέξεις μόνος και φύσις. Ο άγιος Κύριλλος είχε χρησιμοποιήσει, με ορθόδοξο νόημα, τη διατύπωση «μία φύσις του Θεού Λόγου σεσαρκωμένη», χωρίς να αρνείται την πληρότητα της θεότητας και της ανθρωπότητας του Χριστού. Τα λόγια ήταν σχεδόν τα ίδια, αλλά ο Ευτυχής τους έδινε άλλο νόημα.

Αυτός που τον κατήγγειλε ήταν πάλι ο Ευσέβιος, που στο μεταξύ είχε γίνει επίσκοπος Δορυλαίου και κάποτε ήταν φίλος του Ευτυχούς. Τον είχε επισκεφθεί πολλές φορές και είχε προσπαθήσει να τον επαναφέρει, και μόνο αφού απέτυχε τον έφερε ενώπιον της συνόδου. Ο άγιος Φλαβιανός, πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, δίκασε τον Ευτυχή σε τοπική σύνοδο τον Νοέμβριο του 448 και τον καθαίρεσε. Ο Ευτυχής όμως είχε φίλους στην αυλή, και ο πατριάρχης Αλεξανδρείας Διόσκορος ήταν με το μέρος του.

Τον Αύγουστο του 449 ο αυτοκράτορας συγκάλεσε νέα σύνοδο στην Έφεσο και ανέθεσε την προεδρία στον Διόσκορο. Η επιστολή του αγίου Λέοντος Ρώμης, που ομολογούσε τις δύο φύσεις του Χριστού, δεν διαβάστηκε. Ο Ευτυχής κηρύχθηκε ορθόδοξος, και ο Φλαβιανός και ο Ευσέβιος καθαιρέθηκαν. Τις αποφάσεις αυτές τις υπέγραψαν περίπου εκατόν τριάντα πέντε επίσκοποι. Όταν μερικοί επίσκοποι προσπάθησαν να αντισταθούν, μπήκαν στον ναό στρατιώτες και ένα πλήθος μοναχών που είχε φέρει ένας Σύρος αρχιμανδρίτης. Ο άγιος Φλαβιανός χτυπήθηκε και ποδοπατήθηκε, και πέθανε ύστερα από λίγες ημέρες, στον δρόμο της εξορίας, τον Αύγουστο του 449. Ο διάκονος που είχε στείλει η Ρώμη φώναξε μία μόνο λατινική λέξη, Contradicitur, δηλαδή «Αντιλέγω», και γλίτωσε με δυσκολία τη ζωή του. Ο πάπας Λέων ονόμασε αργότερα τη συνέλευση αυτή «ληστεία της Εφέσου».

Δύο χρόνια αργότερα, μετά τον θάνατο του Θεοδοσίου, η αδελφή του, η αγία Πουλχερία, και ο σύζυγός της, ο αυτοκράτορας Μαρκιανός, συγκάλεσαν τη Σύνοδο της Χαλκηδόνας. Περισσότεροι από πεντακόσιοι επίσκοποι καταδίκασαν τον Ευτυχή, καθαίρεσαν τον Διόσκορο και ομολόγησαν ότι ο Χριστός είναι μία Υπόσταση, δηλαδή ένα Πρόσωπο, σε δύο φύσεις, ενωμένες «ασυγχύτως, ατρέπτως, αδιαιρέτως, αχωρίστως». Πολλοί από τους επισκόπους που είχαν υπογράψει στην Έφεσο το 449 υπέγραψαν τώρα την αντίθετη ομολογία και είπαν ότι είχαν εξαναγκαστεί. Ο Ευσέβιος Δορυλαίου αποκαταστάθηκε στον θρόνο του, και το όνομα του αγίου Φλαβιανού καθαρίστηκε από κάθε ενοχή.

Ο άγιος Φλαβιανός δικαιώθηκε δύο χρόνια μετά τον θάνατό του. Η νίκη της Χαλκηδόνας όμως δεν έγινε δεκτή παντού. Στην Αίγυπτο και στη Συρία ένα μεγάλο μέρος του κλήρου και του λαού απέρριψε τη Σύνοδο, αν και έμειναν κι εκεί κοινότητες πιστές στη Χαλκηδόνα, και οι επόμενοι αυτοκράτορες προσπάθησαν επί δύο αιώνες να τους επαναφέρουν, χωρίς αποτέλεσμα. Όσοι απέρριψαν τη Χαλκηδόνα καταδίκασαν κι αυτοί τον Ευτυχή, αλλά δεν δέχθηκαν την ομολογία του Χριστού σε δύο φύσεις. Η ρήξη διατηρήθηκε έως σήμερα.

Πολλοί από τους ίδιους επισκόπους μπόρεσαν να βεβαιώσουν στην Έφεσο κάτι και, δύο χρόνια αργότερα, στη Χαλκηδόνα το αντίθετο, ανάλογα με το πώς άλλαζε η θέληση εκείνου που καθόταν στον θρόνο.

7. Ο μοναχικός ωριγενισμός (6ος αιώνας)

Ο Ωριγένης ήταν ένας μεγάλος λόγιος της Εκκλησίας του 3ου αιώνα, που έγραψε πολλά για τη Γραφή. Δίπλα στα καλά, άφησε και μερικές τολμηρές γνώμες. Η μία έλεγε ότι οι ψυχές έζησαν πριν από τα σώματα και έπεσαν στα σώματα εξαιτίας μιας αμαρτίας που διέπραξαν στον ουρανό. Η άλλη έλεγε ότι στο τέλος όλα τα κτίσματα, ακόμη και οι δαίμονες, θα επιστρέψουν στον Θεό και θα αποκατασταθούν. Τον 4ο αιώνα ο μοναχός Ευάγριος έκανε από τις ιδέες αυτές ένα σύστημα για την πνευματική ζωή, και στην έρημο ορισμένοι λόγιοι μοναχοί τον ακολούθησαν.

Στην έρημο της Ιουδαίας ο όσιος Σάββας ο Ηγιασμένος είχε ιδρύσει αρκετές λαύρες, δηλαδή οικισμούς ερημιτών που ζούσε ο καθένας στο κελί του και συγκεντρώνονταν στον ναό στο τέλος της εβδομάδας. Το 507 ίδρυσε τη Νέα Λαύρα για μια ομάδα μοναχών που είχαν αποχωριστεί από αυτόν. Γύρω στο 514 μπήκαν εκεί μερικοί μοναχοί με ωριγενιστικές απόψεις, με επικεφαλής κάποιον Νόννο. Ο Κύριλλος Σκυθοπολίτης, που έγραψε τον Βίο του οσίου Σάββα, λέει ότι έκρυβαν τη διδασκαλία τους όσο ζούσε ο Σάββας.

Μετά την κοίμηση του Σάββα το 532, οι ωριγενιστές βγήκαν στο φως. Ο ηγούμενος της Μεγάλης Λαύρας Γελάσιος ανακάλυψε στο μοναστήρι του περίπου σαράντα μοναχούς με τέτοιες απόψεις και τους απομάκρυνε. Αυτοί συγκεντρώθηκαν στη Νέα Λαύρα και προσπάθησαν να προσεταιριστούν και άλλα μοναστήρια. Στη μονή του οσίου Θεοδοσίου ο ηγούμενος Σωφρόνιος και οι αδελφοί του τους απέκρουσαν. Ανάμεσα στους ωριγενιστές υπήρχαν άνθρωποι με διασυνδέσεις στην αυλή. Ένας από αυτούς, ο Θεόδωρος Ασκιδάς, είχε γίνει αρχιεπίσκοπος Καισαρείας της Καππαδοκίας και είχε μεγάλη επιρροή στον αυτοκράτορα Ιουστινιανό. Το 544 οι ωριγενιστές μοναχοί κατόρθωσαν να ανεβάσουν τον Μακάριο, έναν δικό τους, στον πατριαρχικό θρόνο των Ιεροσολύμων.

Ο όσιος Κυριακός ο Αναχωρητής ζούσε δεκαετίες στην έρημο. Είχε περάσει τα εκατό χρόνια όταν ο Κύριλλος Σκυθοπολίτης ήρθε να του ζητήσει συμβουλή για τους ωριγενιστές. Ο γέροντας εξέτασε μία μία τις διδασκαλίες τους και του είπε ότι δεν στηρίζονται στη Γραφή και στους Πατέρες, αλλά στις εικασίες των εθνικών φιλοσόφων.

Ο Ιουστινιανός καταδίκασε τις διδασκαλίες του Ωριγένη με διάταγμα το 543. Η Ε΄ Οικουμενική Σύνοδος το 553 κατέταξε τον Ωριγένη, στον ενδέκατο αναθεματισμό, ανάμεσα στους καταδικασμένους αιρετικούς. Οι ιστορικοί συζητούν αν οι δεκαπέντε αναθεματισμοί κατά των ωριγενιστών, που σώζονται δίπλα, εκδόθηκαν από την ίδια τη Σύνοδο ή από μια συνέλευση που έγινε πριν από αυτήν. Ο ωριγενιστής πατριάρχης είχε καθαιρεθεί ήδη το 552. Οι μοναχοί της Νέας Λαύρας αρνήθηκαν παρ' όλα αυτά να υποταχθούν. Το 554 ή 555 ο νέος πατριάρχης Ευστόχιος πήγε στη Λαύρα με έναν αξιωματούχο και στρατιώτες, έδιωξε τους ωριγενιστές και εγκατέστησε στη θέση τους εκατόν είκοσι ορθόδοξους μοναχούς από άλλα μοναστήρια. Ανάμεσά τους ήταν και ο νεαρός Κύριλλος Σκυθοπολίτης, στον οποίο οφείλουμε σχεδόν όλα όσα γνωρίζουμε για αυτή την ιστορία.

Ο μοναχικός ωριγενισμός έζησε έτσι περίπου σαράντα χρόνια. Ήταν μια αίρεση λογίων μοναχών, που θεωρούσαν τον εαυτό τους πιο προχωρημένο από τους απλούς αδελφούς τους. Κρυβόταν όσο ζούσε ένας άγιος γέροντας, βγήκε στο φως μετά την κοίμησή του και, μέσα σε δώδεκα χρόνια, έφτασε να κυριαρχεί σε έναν από τους πατριαρχικούς θρόνους της Εκκλησίας.

8. Ο μονοθελητισμός (633–681)

Τον 7ο αιώνα η αυτοκρατορία ήταν διχασμένη από τη ρήξη με όσους είχαν απορρίψει τη Χαλκηδόνα, ενώ οι Πέρσες και έπειτα οι Άραβες της έπαιρναν τις ανατολικές επαρχίες. Ο πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Σέργιος αναζήτησε μια διατύπωση που θα συμφιλίωνε όλους. Πρότεινε να ομολογείται στον Χριστό, αν και έχει δύο φύσεις, μία ενέργεια και έπειτα ένα θέλημα. Το όνομα μονοθελητισμός προέρχεται από το ελληνικό θέλημα. Η διατύπωση έμοιαζε γέφυρα προς την ειρήνη. Στην πραγματικότητα αφαιρούσε από τον Χριστό το ανθρώπινο θέλημα, δηλαδή ακριβώς εκείνο που κάνει την ανθρώπινη φύση Του αληθινή και ελεύθερη, και με το οποίο δέχθηκε εκουσίως το Πάθος. Η ΣΤ΄ Οικουμενική Σύνοδος επρόκειτο να ομολογήσει αργότερα ότι το ανθρώπινο θέλημα του Χριστού δεν αντιτίθεται στο θείο θέλημα, αλλά το ακολουθεί εκουσίως.

Το 633 ο πατριάρχης Αλεξανδρείας Κύρος σύναψε πάνω σε αυτή τη βάση μια ένωση με ένα μέρος όσων απέρριπταν τη Χαλκηδόνα. Ο μόνος που ξεσηκώθηκε φανερά ήταν ένας γέροντας μοναχός, ο Σωφρόνιος, που τον επόμενο χρόνο έγινε πατριάρχης Ιεροσολύμων και έστειλε σε όλους τους πατριάρχες μια ομολογία πίστεως κατά της νέας διδασκαλίας. Ο πάπας Ρώμης Ονώριος όμως απάντησε στον Σέργιο με μια επιστολή που ομολογούσε «ένα θέλημα» του Χριστού. Το 638 ο αυτοκράτορας Ηράκλειος την έκανε νόμο της αυτοκρατορίας, και το 648 ο Κώνστας Β΄ απαγόρευσε κάθε συζήτηση για ένα ή δύο θελήματα.

Η υπεράσπιση της πίστεως έπεσε στους ώμους ενός μοναχού, του αγίου Μαξίμου του Ομολογητού, που στη νεότητά του υπήρξε γραμματέας του αυτοκράτορα. Μαζί με τον άγιο Μαρτίνο, πάπα Ρώμης, προετοίμασε το 649 μια σύνοδο στη Ρώμη που καταδίκασε τον μονοθελητισμό. Η απάντηση της αυλής ήρθε γρήγορα. Ο Μαρτίνος συνελήφθη το 653, μεταφέρθηκε στην Κωνσταντινούπολη, δικάστηκε ως προδότης, εξευτελίστηκε δημόσια και εξορίστηκε στην Κριμαία, όπου πέθανε από πείνα και κρύο το 655.

Ο Μάξιμος δικάστηκε πολλές φορές. Οι ανακριτές τον ρώτησαν τι θα κάνει αν και οι απεσταλμένοι της Ρώμης κοινωνήσουν με τον πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως. Εκείνος απάντησε ότι το Άγιο Πνεύμα, διά του Αποστόλου Παύλου, αναθεματίζει ακόμη και αγγέλους που θα κήρυτταν κάτι άλλο από αυτό που κηρύχθηκε. Στην ίδια δίκη είπε και τον λόγο που έμεινε παράδειγμα για όλους τους αιώνες: ακόμη κι αν όλη η οικουμένη κοινωνήσει με τον πατριάρχη, εκείνος δεν θα κοινωνήσει.

Το 662, όταν ήταν πάνω από ογδόντα ετών, του έκοψαν τη γλώσσα και το δεξί χέρι, για να μην μπορεί πια να μιλά και να γράφει κατά της αίρεσης. Τον έστειλαν εξόριστο στη Λαζική, στην ανατολική ακτή του Εύξεινου Πόντου, και εκεί κοιμήθηκε στις 13 Αυγούστου 662. Οι δύο μαθητές του, και οι δύο με το όνομα Αναστάσιος, ακρωτηριάστηκαν με τον ίδιο τρόπο.

Τη στιγμή του θανάτου του ο Μάξιμος έμοιαζε άνθρωπος νικημένος και μόνος. Οι πατριάρχες Κωνσταντινουπόλεως και Αντιοχείας ήταν μονοθελήτες, η Αλεξάνδρεια και τα Ιεροσόλυμα είχαν περάσει υπό αραβική κυριαρχία, και ο πάπας της εποχής απέφευγε κάθε σύγκρουση με την Κωνσταντινούπολη. Δεκαοκτώ χρόνια αργότερα, το 680–681, η ΣΤ΄ Οικουμενική Σύνοδος, που συνήλθε στην Κωνσταντινούπολη, ομολόγησε στον Χριστό δύο θελήματα και δύο ενέργειες, σύμφωνα με τις δύο φύσεις. Η Σύνοδος καταδίκασε τον Σέργιο, τον Κύρο και τον Ονώριο, τον τελευταίο για τις επιστολές με τις οποίες είχε επικυρώσει τη διδασκαλία του Σεργίου, και δέχθηκε τη διδασκαλία για την οποία ο Μάξιμος είχε δώσει τη γλώσσα και το χέρι του. Οι αποφάσεις της Συνόδου δεν τον μνημονεύουν ονομαστικά, αλλά η ομολογία τους είναι η δική του ομολογία.

9. Η εικονομαχία (726–843)

Γύρω στο 726 ο αυτοκράτορας Λέων Γ΄ άρχισε να πολεμά τις άγιες εικόνες. Θεωρούσε την τιμή τους ειδωλολατρία και διέταξε να αφαιρεθούν από τους ναούς. Ο πατριάρχης Γερμανός αντιστάθηκε και αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τον θρόνο του το 730. Η Εκκλησία διατηρεί τη μνήμη της αγίας Θεοδοσίας και των γυναικών της Κωνσταντινούπολης που προσπάθησαν να εμποδίσουν τους στρατιώτες να κατεβάσουν την εικόνα του Χριστού πάνω από την πύλη του παλατιού, και που πέθαναν γι' αυτό.

Από έξω από την αυτοκρατορία, από τη Δαμασκό που βρισκόταν υπό την κυριαρχία των Αράβων, ο όσιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός έγραψε τρεις λόγους υπέρ των εικόνων. Έδειξε ότι ο Θεός, που δεν μπορούσε να απεικονιστεί, έγινε άνθρωπος και έγινε ορατός, και η εικόνα απεικονίζει Εκείνον που σαρκώθηκε. Η τιμή που αποδίδεται στην εικόνα διαβαίνει στο πρωτότυπο που απεικονίζεται σε αυτήν. Επειδή ζούσε έξω από την εξουσία του αυτοκράτορα, ο Ιωάννης μπορούσε να γράφει ελεύθερα όσα πολλοί επίσκοποι της αυτοκρατορίας δεν τολμούσαν πια να πουν.

Ο γιος του Λέοντος, ο Κωνσταντίνος Ε΄, συνέχισε τον αγώνα. Το 754 συγκέντρωσε στην Ιέρεια, κοντά στην Κωνσταντινούπολη, μια σύνοδο τριακοσίων τριάντα οκτώ επισκόπων, η οποία καταδίκασε τις εικόνες και αναθεμάτισε τους υπερασπιστές τους, ανάμεσά τους τους αγίους Γερμανό και Ιωάννη τον Δαμασκηνό. Η σύνοδος αυτή ονόμασε τον εαυτό της οικουμενική, αν και κανένας πατριάρχης δεν έλαβε μέρος. Ο θρόνος της Κωνσταντινούπολης ήταν κενός, και η Ρώμη, η Αλεξάνδρεια, η Αντιόχεια και τα Ιεροσόλυμα δεν έστειλαν κανέναν. Ακολούθησε βαρύς διωγμός κατά των μοναχών. Μοναστήρια έκλεισαν, μοναχοί διαπομπεύθηκαν στις πλατείες της πόλης και εξαναγκάστηκαν να παντρευτούν, και ο όσιος Στέφανος ο Νέος θανατώθηκε το 765.

Η τιμή των εικόνων αποκαταστάθηκε το 787, όταν η αυτοκράτειρα Ειρήνη και ο άγιος πατριάρχης Ταράσιος συγκάλεσαν την Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδο στη Νίκαια. Περίπου τριακόσιοι πενήντα επίσκοποι ομολόγησαν την τιμή των εικόνων. Πολλοί από αυτούς είχαν κάποτε υπογράψει τις εικονομαχικές αποφάσεις ή είχαν χειροτονηθεί από εικονομάχους επισκόπους.

Η ειρήνη κράτησε είκοσι οκτώ χρόνια. Το 815 ο αυτοκράτορας Λέων Ε΄ ξανάρχισε τον διωγμό, και ο άγιος πατριάρχης Νικηφόρος καθαιρέθηκε και εξορίστηκε. Ο όσιος Θεόδωρος ο Στουδίτης, ηγούμενος της μονής του Στουδίου, έκανε με τους μοναχούς του, την Κυριακή των Βαΐων, μια λιτανεία με τις εικόνες υψωμένες. Ξυλοκοπήθηκε, φυλακίστηκε και εξορίστηκε πολλές φορές. Κοιμήθηκε το 826, δεκαεπτά χρόνια πριν από τη νίκη.

Η νίκη ήρθε το 843, μέσω της αυτοκράτειρας Θεοδώρας, χήρας του τελευταίου εικονομάχου αυτοκράτορα, και του πατριάρχη Μεθοδίου, που είχε υποφέρει ο ίδιος χρόνια φυλάκισης. Οι εικόνες επανήλθαν στους ναούς την πρώτη Κυριακή της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, την οποία η Εκκλησία εορτάζει από τότε ως Κυριακή της Ορθοδοξίας.

Η εικονομαχία κράτησε έτσι εκατόν δεκαεπτά χρόνια. Στην Ιέρεια όλοι οι συγκεντρωμένοι επίσκοποι ήταν με το μέρος του αυτοκράτορα, και πολλοί από όσους ομολόγησαν τις εικόνες το 787 τις είχαν καταδικάσει προηγουμένως. Την πίστη τη φύλαξαν οι μοναχοί, οι γυναίκες και οι απλοί άνθρωποι που κρατούσαν τις εικόνες κρυμμένες στα σπίτια τους και προσεύχονταν μπροστά τους κρυφά.

10. Ο βογομιλισμός (10ος αιώνας – 15ος αιώνας)

Στις ημέρες του τσάρου Πέτρου της Βουλγαρίας, που βασίλευσε από το 927 έως το 969, ένας ιερέας που αποκαλούσε τον εαυτό του Βογόμιλο, δηλαδή «αγαπητό του Θεού», άρχισε να διδάσκει ότι ο ορατός κόσμος και το ανθρώπινο σώμα είναι έργο του διαβόλου. Οι μαθητές του απέρριπταν το Βάπτισμα με νερό, τη Θεία Κοινωνία, τον Σταυρό, τις εικόνες και τους χειροποίητους ναούς. Έλεγαν ότι το σώμα του Χριστού ήταν μόνο φαινομενικό. Θεωρούσαν τον γάμο ακαθαρσία, δεν έτρωγαν κρέας και δεν έπιναν κρασί. Η μόνη προσευχή που δέχονταν ήταν το «Πάτερ ημών», που το επαναλάμβαναν πολλές φορές την ημέρα.

Ο κίνδυνος δεν βρισκόταν μόνο στη διδασκαλία, αλλά και στην όψη. Ο Κοσμάς ο Πρεσβύτερος, που έγραψε εναντίον τους λίγο μετά το 970, λέει ότι οι αιρετικοί αυτοί είναι πράοι, ταπεινοί και σιωπηλοί, με πρόσωπα χλωμά από τη νηστεία, και ότι οι απλοί άνθρωποι τους θεωρούν αγίους. Τους παρομοιάζει με τους λύκους με το ένδυμα του προβάτου για τους οποίους μιλά ο Κύριος. Στο δεύτερο μέρος του λόγου του ο Κοσμάς ελέγχει αυστηρά τους αμελείς ιερείς και τους μοναχούς που άφηναν τα μοναστήρια τους για να περιφέρονται στον κόσμο. Κατάλαβε ότι η αίρεση φύτρωνε εκεί όπου οι ποιμένες είχαν εγκαταλείψει το ποίμνιό τους.

Οι Βογόμιλοι δεν φανερώνονταν. Πολλοί από αυτούς έρχονταν στον ναό, φορούσαν μάλιστα και το μοναχικό σχήμα, και παρέδιδαν τη διδασκαλία τους μόνο σε δοκιμασμένους. Γι' αυτό διείσδυσαν εύκολα και στο Βυζάντιο. Γύρω στις αρχές του 12ου αιώνα ο αυτοκράτορας Αλέξιος Α΄ Κομνηνός ανακάλυψε στην Κωνσταντινούπολη έναν κύκλο Βογομίλων με αρχηγό έναν μοναχό και γιατρό ονόματι Βασίλειο, που είχε διαλέξει δώδεκα «αποστόλους». Η σύνοδος τον καταδίκασε, και ο αυτοκράτορας τον έκαψε στην πυρά στον Ιππόδρομο. Η τιμωρία δεν έσβησε την αίρεση. Την ίδια εποχή ο μοναχός Ευθύμιος Ζιγαβηνός έγραψε, με εντολή του αυτοκράτορα, τη Δογματική Πανοπλία, όπου περιέγραψε και ανασκεύασε τη διδασκαλία των Βογομίλων.

Τον ίδιο αιώνα η αίρεση έφτασε κοντά στον πατριαρχικό θρόνο. Το 1144 μια σύνοδος καταδίκασε τον μοναχό Νήφωνα για βογομιλισμό, και το 1147 ο πατριάρχης Κοσμάς Β΄, που είχε προστατεύσει τον Νήφωνα, καθαιρέθηκε. Στη Μακεδονία ο άγιος Ιλαρίων Μογλενών πέρασε τα χρόνια της επισκοπής του πείθοντας τους Βογομίλους, έναν έναν, να επιστρέψουν στην Εκκλησία.

Στη Βουλγαρία η αίρεση καταδικάστηκε από σύνοδο στο Τύρνοβο το 1211 και ξανά το 1350 και το 1359 ή 1360. Στις τελευταίες αυτές συνόδους έλαβε μέρος ο όσιος Θεοδόσιος του Τυρνόβου, μαθητής του οσίου Γρηγορίου του Σιναΐτου, που πολέμησε τους Βογομίλους με τη δύναμη του λόγου και της ζωής του. Οι ίδιες σύνοδοι καταδίκασαν και τους οπαδούς του Βαρλαάμ, του αντιπάλου των ησυχαστών. Στη Θεσσαλονίκη ο άγιος Συμεών κήρυττε ακόμη κατά των Βογομίλων στις αρχές του 15ου αιώνα.

Τα ίχνη του βογομιλισμού χάνονται σταδιακά μετά την οθωμανική κατάκτηση των Βαλκανίων τον 15ο αιώνα, και οι ιστορικοί δεν συμφωνούν για τον τρόπο με τον οποίο εξαφανίστηκε. Έζησε σχεδόν πεντακόσια χρόνια, πολύ περισσότερο από όσο κράτησαν μέσα στην αυτοκρατορία οι αιρέσεις για τον Χριστό που κρίθηκαν από τις Οικουμενικές Συνόδους. Όπως ο μοντανισμός και ο μεσσαλιανισμός, κράτησε τόσο πολύ επειδή στηρίχθηκε σε μια ζωή που έμοιαζε με αγιότητα και έζησε μέσα στον απλό λαό, μακριά από τις αντιπαραθέσεις των θεολόγων.

11. Ο βαρλααμισμός (1337–1351)

Γύρω στο 1330 έφτασε στην Κωνσταντινούπολη ο Βαρλαάμ, ένας λόγιος μοναχός από την Καλαβρία, ανατεθραμμένος με τη φιλοσοφία της εποχής. Γύρω στο 1337 γνώρισε τη ζωή των ησυχαστών του Αγίου Όρους. Οι ησυχαστές, που ονομάστηκαν έτσι από την ελληνική λέξη ησυχία, ήταν οι μοναχοί που ασκούνταν στη νοερά προσευχή, «Κύριε Ιησού Χριστέ, Υιέ του Θεού, ελέησόν με», συγκεντρώνοντας τον νου μέσα στην καρδιά. Ορισμένοι από αυτούς μαρτυρούσαν ότι είχαν δει το θείο φως, το ίδιο φως που είχαν δει οι Απόστολοι στο όρος Θαβώρ κατά τη Μεταμόρφωση του Κυρίου.

Ο Βαρλαάμ θεώρησε όλα αυτά πλάνη. Απέρριψε τη διδασκαλία των ησυχαστών για τη θέα του θείου φωτός και υποστήριξε ότι το φως που φάνηκε στο Θαβώρ ήταν κτιστό φως, που εμφανίστηκε και χάθηκε. Ο άγιος Γρηγόριος Παλαμάς έκρινε τον τρόπο με τον οποίο ο Βαρλαάμ κατανοούσε τη γνώση του Θεού ξένο προς την εμπειρία και τη διδασκαλία των Πατέρων. Ο Βαρλαάμ χλεύαζε τους ησυχαστές με το παρατσούκλι ομφαλόψυχοι, «όσοι έχουν την ψυχή τους στον ομφαλό», και τους κατηγόρησε ότι είναι Μεσσαλιανοί. Έτσι το όνομα μιας αίρεσης χιλίων ετών εκτοξεύθηκε ακριβώς εναντίον εκείνων που φύλαγαν την καθαρή προσευχή της Εκκλησίας.

Ο άγιος Γρηγόριος Παλαμάς, μοναχός του Αγίου Όρους, του απάντησε με τις τρεις σειρές λόγων που είναι γνωστές ως Τριάδες. Έδειξε ότι ο Θεός μένει ολωσδιόλου άγνωστος κατά την ουσία Του, αλλά δίνει τον εαυτό Του στον άνθρωπο μέσα από τις ενέργειές Του, που είναι άκτιστες. Το φως του Θαβώρ είναι μια τέτοια θεία ενέργεια. Όποιος το βλέπει δεν ατενίζει ένα φως αυτού του κόσμου, αλλά μετέχει στον ίδιο τον Θεό, στο μέτρο που ο Θεός δίνει τον εαυτό Του. Οι πατέρες του Αγίου Όρους υπέγραψαν από κοινού ένα κείμενο, τον Αγιορειτικό Τόμο, με το οποίο ομολόγησαν ότι αυτή είναι η πίστη τους και η πίστη των Πατέρων πριν από αυτούς.

Η Σύνοδος που συνήλθε στην Κωνσταντινούπολη στις 10 Ιουνίου 1341 δικαίωσε τον Παλαμά, και ο Βαρλαάμ έφυγε από την αυτοκρατορία. Ο αγώνας όμως δεν τελείωσε. Τη θέση του πήρε ο Γρηγόριος Ακίνδυνος, και την ίδια χρονιά ξέσπασε εμφύλιος πόλεμος. Ο πατριάρχης Ιωάννης ΙΔ΄ Καλέκας πέρασε με το μέρος των αντιπάλων των ησυχαστών. Το 1343 φυλάκισε τον Παλαμά, και το 1344 τον απέκοψε από την Εκκλησία με σύνοδο. Ο άγιος Γρηγόριος έμεινε στη φυλακή περισσότερο από τρία χρόνια, καταδικασμένος ως αιρετικός από τον πατριάρχη της ίδιας του της πόλης.

Η στροφή ήρθε τον Φεβρουάριο του 1347, όταν μια σύνοδος καθαίρεσε τον Καλέκα. Ο Παλαμάς αποφυλακίστηκε και χειροτονήθηκε αρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης, αλλά η πόλη τον δέχθηκε μόνο τρία χρόνια αργότερα. Το 1351 μια Σύνοδος που συνήλθε στο ανάκτορο των Βλαχερνών εξέτασε ξανά όλη τη διδασκαλία, με βάση τους Πατέρες, και την ομολόγησε ως πίστη της Εκκλησίας. Οι αντίπαλοι που είχαν απομείνει, με επικεφαλής τον φιλόσοφο Νικηφόρο Γρηγορά, καταδικάστηκαν.

Ο άγιος Γρηγόριος γνώρισε έπειτα και έναν χρόνο αιχμαλωσίας στους Τούρκους και κοιμήθηκε το 1359. Το 1368 κατατάχθηκε στη χορεία των αγίων, και η Εκκλησία τον εορτάζει τη Β΄ Κυριακή των Νηστειών, αμέσως μετά την Κυριακή της Ορθοδοξίας. Ο αγώνας για τον ησυχασμό κράτησε περίπου δεκατέσσερα χρόνια. Στη διάρκειά του ο υπερασπιστής της προσευχής της Εκκλησίας θεωρήθηκε αιρετικός, και ο ανώτατος ιεράρχης της Ανατολής ήταν με το μέρος των αντιπάλων του.

12. Η Ένωση της Φλωρεντίας (1439–1484)

Η Ένωση της Φλωρεντίας δεν έφερε μια νέα αίρεση. Εκεί σχεδόν όλοι οι παρόντες ορθόδοξοι ιεράρχες δέχθηκαν διδασκαλίες που η Εκκλησία δεν είχε δεχθεί ποτέ: την προσθήκη στο Σύμβολο, κατά την οποία το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται και εκ του Υιού, την εξουσία του πάπα πάνω σε όλη την Εκκλησία και μια κάθαρση των ψυχών μετά τον θάνατο με πρόσκαιρες ποινές. Τη συμπεριλαμβάνουμε εδώ επειδή είναι το σαφέστερο παράδειγμα στην ιστορία όπου σχεδόν όλη η ιεραρχία υπέγραψε, ενώ την πίστη την υπερασπίστηκε στη σύνοδο ένας μόνο επίσκοπος και, έπειτα, ο λαός.

Τον 15ο αιώνα η αυτοκρατορία είχε περιοριστεί στην Κωνσταντινούπολη και σε λίγες περιοχές, περικυκλωμένες από τους Τούρκους. Ο αυτοκράτορας Ιωάννης Η΄ Παλαιολόγος ήλπιζε ότι μια εκκλησιαστική ένωση θα έφερνε στρατιωτική βοήθεια από τη Δύση. Το 1438 ξεκίνησε για την Ιταλία με τον πατριάρχη Ιωσήφ Β΄, με πολλούς μητροπολίτες και με μια συνοδεία μερικών εκατοντάδων ανθρώπων. Οι συζητήσεις κράτησαν πάνω από έναν χρόνο, πρώτα στη Φερράρα και έπειτα στη Φλωρεντία. Η αντιπροσωπεία εξαρτιόταν από τους οικοδεσπότες για την τροφή και για το ταξίδι της επιστροφής, και ο αυτοκράτορας ζητούσε από τους θεολόγους του να μη δυσαρεστούν τους Λατίνους.

Ο άγιος Μάρκος, μητροπολίτης Εφέσου, σήκωσε το βάρος των συζητήσεων. Καθώς περνούσαν οι μήνες, οι άλλοι υποχωρούσαν ένας ένας. Ο πατριάρχης Ιωσήφ πέθανε στη Φλωρεντία στις 10 Ιουνίου 1439, πριν από την υπογραφή. Το διάταγμα της ένωσης, με ημερομηνία 6 Ιουλίου 1439, υπογράφηκε από τους Έλληνες και αναγνώστηκε πανηγυρικά στον καθεδρικό ναό της Φλωρεντίας. Ο μόνος Έλληνας ιεράρχης που αρνήθηκε φανερά να υπογράψει ήταν ο Μάρκος. Ο επίσκοπος Ησαΐας Σταυρουπόλεως είχε φύγει από τη Φλωρεντία, και ο απεσταλμένος της Εκκλησίας της Γεωργίας δεν υπέγραψε. Κατά τη μαρτυρία του Συμεών του Σούζνταλ, που τον συνόδευε, ο Ρώσος επίσκοπος Αβραάμιος του Σούζνταλ κρατήθηκε κλεισμένος μία εβδομάδα από τον ίδιο του τον μητροπολίτη, τον Ισίδωρο Κιέβου, έως ότου υπέγραψε κι αυτός.

Όταν η αντιπροσωπεία επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη το 1440, την υποδέχθηκαν με ψυχρότητα. Οι πιστοί απέφευγαν όσους είχαν υπογράψει και δεν ήθελαν να μετέχουν στις ακολουθίες τους. Πολλοί από τους υπογράψαντες ανακάλεσαν την υπογραφή τους και συγκεντρώθηκαν γύρω από τον άγιο Μάρκο. Εκείνος έγραψε μια επιστολή προς όλους τους ορθόδοξους χριστιανούς, όπου τους ζητούσε να φυλάγονται από την ένωση. Όταν ο Ισίδωρος επέστρεψε στη Μόσχα τον Μάρτιο του 1441 και μνημόνευσε τον πάπα στη Θεία Λειτουργία, ο μέγας ηγεμόνας τον συνέλαβε, και μια σύνοδος Ρώσων επισκόπων τον καθαίρεσε. Οι πατριάρχες της Ανατολής απέρριψαν κι αυτοί την ένωση.

Ο άγιος Μάρκος κοιμήθηκε στις 23 Ιουνίου 1444, σε ηλικία πενήντα δύο ετών. Στην κλίνη του θανάτου ζήτησε από τον μαθητή του, τον Γεώργιο Σχολάριο, να συνεχίσει τον αγώνα, και ζήτησε να μην έρθει στην κηδεία του κανείς από όσους είχαν δεχθεί την ένωση. Ο Σχολάριος υπάκουσε. Η ένωση κηρύχθηκε παρ' όλα αυτά στην Αγία Σοφία τον Δεκέμβριο του 1452, λίγους μήνες πριν πέσει η πόλη, στις 29 Μαΐου 1453. Η στρατιωτική βοήθεια που περίμεναν από τη Δύση δεν ήρθε στο μέτρο που θα μπορούσε να σώσει την πόλη.

Μετά την Άλωση, ο Σχολάριος έγινε ο πρώτος πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως υπό την τουρκική κυριαρχία, με το όνομα Γεννάδιος Β΄. Η ένωση, εγκαταλελειμμένη στην πράξη μετά το 1453, αποκηρύχθηκε επίσημα από τη Σύνοδο της Κωνσταντινούπολης το 1484. Ο λαός δεν την είχε δεχθεί ποτέ.

Τι επαναλαμβάνεται στην ιστορία των αιρέσεων

Οι αιρέσεις με όψη αγιότητας μπόρεσαν να επιβιώσουν ολόκληρους αιώνες. Οι αιρέσεις για τον Θεό και για τον Χριστό, που ξεκίνησαν από πατριάρχες, θεολόγους ή αυτοκράτορες, έκλεισαν από Συνόδους, μέσα στην αυτοκρατορία, σε λίγα χρόνια ή σε λίγες δεκαετίες: ο νεστοριανισμός σε τρία χρόνια μέσα στην αυτοκρατορία, ο μονοφυσιτισμός επίσης σε τρία χρόνια έως τη Χαλκηδόνα, ο βαρλααμισμός σε δεκατέσσερα, ο μονοθελητισμός σε πενήντα, ο αρειανισμός σε εξήντα, η εικονομαχία σε εκατόν δεκαεπτά. Οι αιρέσεις όμως που στηρίχθηκαν σε προφήτες, σε βιώματα και σε μια σκληρή άσκηση κράτησαν αιώνες. Ο μοντανισμός έζησε πάνω από πεντακόσια χρόνια, ο βογομιλισμός σχεδόν πεντακόσια, ο μεσσαλιανισμός σχεδόν τριακόσια. Αυτές δεν συζητούνταν σε Συνόδους, αλλά ζούσαν σε χωριά και σε μοναστήρια, όπου οι αποφάσεις των επισκόπων έφταναν με δυσκολία. Οι απλοί πιστοί τις ακολουθούσαν επειδή έβλεπαν νηστεία, προσευχή και ταπείνωση, και δεν είχαν τρόπο να εξετάσουν τη διδασκαλία που κρυβόταν από κάτω.

Ο αριθμός δεν απέδειξε την αλήθεια. Στο Αρίμινο περισσότεροι από τετρακόσιοι επίσκοποι υπέγραψαν τη διατύπωση από την οποία έλειπε το «ομοούσιος». Στην Έφεσο, το 449, περίπου εκατόν τριάντα πέντε καθαίρεσαν τον άγιο Φλαβιανό. Στην Ιέρεια τριακόσιοι τριάντα οκτώ καταδίκασαν τις εικόνες. Στη Φλωρεντία σχεδόν όλοι οι παρόντες Έλληνες ιεράρχες υπέγραψαν την ένωση, και από αυτούς μόνο ο άγιος Μάρκος αρνήθηκε φανερά. Το 475, μόλις είκοσι τέσσερα χρόνια μετά τη Χαλκηδόνα, πεντακόσιοι έως επτακόσιοι επίσκοποι υπέγραψαν την εγκύκλιο του αυτοκράτορα Βασιλίσκου κατά της Συνόδου. Στην εποχή του αγίου Μαξίμου οι πατριάρχες Κωνσταντινουπόλεως ήταν με το μέρος της αίρεσης. Πολλοί από τους υπογράψαντες είπαν αργότερα ότι υπέγραψαν κουρασμένοι, φοβισμένοι ή εξαπατημένοι, ή για χάρη της ειρήνης. Άλλοι ανακάλεσαν την υπογραφή τους όταν επέστρεψαν στον τόπο τους, και άλλοι υπέγραψαν ύστερα από λίγα χρόνια την αντίθετη ομολογία. Ούτε όμως το ότι κάποιος μένει μόνος απέναντι στην πλειονότητα αποδεικνύει ότι έχει δίκιο. Ο Μοντανός και ο Βαρλαάμ στάθηκαν κι αυτοί απέναντι στους πολλούς. Το μέτρο ήταν πάντοτε η αποστολική πίστη που φυλάσσει η Εκκλησία και ομολόγησαν οι άγιοι Πατέρες.

Η αίρεση ήρθε συχνά από ψηλά. Ο Νεστόριος ήταν πατριάρχης της πρωτεύουσας, το ίδιο και ο Σέργιος, ενώ ο Ιωάννης Καλέκας φυλάκισε τον άγιο Γρηγόριο Παλαμά. Οι αυτοκράτορες στήριξαν τους αρειανούς, τους μονοθελήτες και τους εικονομάχους. Ένας επίσκοπος Ρώμης ήταν έτοιμος να δεχθεί τις μοντανιστικές προφητείες, και ένας πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως καθαιρέθηκε επειδή είχε προστατεύσει έναν Βογόμιλο. Το ότι μια διδασκαλία ή ένας άνθρωπος έχει την υποστήριξη ιεραρχών δεν του έδωσε ποτέ, από μόνο του, την εγγύηση της Ορθοδοξίας.

Η αντίσταση άρχισε από λίγους. Στα Μεδιόλανα, το 355, μόνο τρεις επίσκοποι αρνήθηκαν να καταδικάσουν τον Μέγα Αθανάσιο. Το 815 τον πατριάρχη Νικηφόρο τον στήριξε μια μικρή ομάδα ομολογητών επισκόπων. Ένας λαϊκός, ο Ευσέβιος, ήταν ο πρώτος που αντέλεξε στον Νεστόριο. Ένας γέροντας μοναχός, ο Σωφρόνιος, και ένας άλλος μοναχός, ο Μάξιμος, ξεσηκώθηκαν κατά του μονοθελητισμού. Οι γυναίκες της Κωνσταντινούπολης υπερασπίστηκαν την εικόνα πάνω από την πύλη του παλατιού. Στη Φλωρεντία ο Μάρκος ήταν ο μόνος Έλληνας ιεράρχης που αρνήθηκε φανερά να υπογράψει. Η ιεραρχία επέστρεψε μόνο έπειτα, κάποτε ύστερα από μια γενιά.

Πολλοί ομολογητές δεν πρόλαβαν να δουν τη νίκη. Ο Μέγας Αθανάσιος κοιμήθηκε οκτώ χρόνια πριν από τη Β΄ Οικουμενική Σύνοδο. Ο άγιος Φλαβιανός δικαιώθηκε δύο χρόνια μετά τον θάνατό του, ο άγιος Μάξιμος δεκαοκτώ, ο όσιος Θεόδωρος ο Στουδίτης δεκαεπτά. Ο άγιος Μάρκος ο Ευγενικός είδε τον λαό να απορρίπτει την ένωση, αλλά η Σύνοδος που την αποκήρυξε επίσημα συνήλθε σαράντα χρόνια μετά την κοίμησή του. Ο άγιος Σωφρόνιος κοιμήθηκε το 638, σαράντα τρία χρόνια πριν τον δικαιώσει η Σύνοδος. Μερικοί, όπως ο άγιος Κύριλλος ή ο άγιος Γρηγόριος Παλαμάς, πρόλαβαν να δουν την αλήθεια να ομολογείται από Σύνοδο.

Η βία δεν απέδειξε την αλήθεια. Οι αυτοκράτορες έκαψαν τα οστά του Μοντανού και έκαψαν στην πυρά τον Βασίλειο τον Βογόμιλο, εξόρισαν και ακρωτηρίασαν. Ορισμένες αιρετικές κοινότητες εξασθένησαν ή αφανίστηκαν από τους διωγμούς, αλλά η ίδια εξουσία χτύπησε με τη σειρά της και τους ομολογητές της ορθής πίστεως, από τον Μέγα Αθανάσιο έως τον άγιο Μάξιμο. Η νίκη κατά της αίρεσης ήρθε από τη σαφή ομολογία της πίστεως σε μια Σύνοδο που έγινε δεκτή από όλη την Εκκλησία, προετοιμασμένη από χρόνια συγγραφής, προσευχής και πόνου όσων έμειναν πιστοί.

Τι έκαναν οι υπέρμαχοι της Ορθοδοξίας

Οι ομολογητές έμειναν μέσα στην Εκκλησία και δεν έφτιαξαν δική τους Εκκλησία. Ο Μέγας Αθανάσιος, ο άγιος Μάξιμος και ο άγιος Μάρκος αρνήθηκαν την κοινωνία με τους αιρετικούς. Δεν έβαλαν την υπακοή στον ιεράρχη πάνω από την αποστολική πίστη και έμειναν υπάκουοι σε όλα όσα δεν άγγιζαν την πίστη. Ορισμένοι διέκοψαν την κοινωνία με ιεράρχες που κήρυτταν δημόσια την αίρεση, χωρίς να περιμένουν να τους ζητήσουν εκείνοι προσωπικά μια εσφαλμένη ομολογία. Η Εκκλησία διατύπωσε αυτό το μέτρο στην Πρωτοδευτέρα Σύνοδο της Κωνσταντινούπολης, το 861. Ο ιε΄ κανόνας της κρίνει άξιους τιμής όσους χωρίζονται από τον επίσκοπό τους όταν εκείνος κηρύττει δημόσια, μέσα στην Εκκλησία, αίρεση ήδη καταδικασμένη από Συνόδους ή από τους αγίους Πατέρες, ακόμη και πριν τον κρίνει μια Σύνοδος. Οι κανόνες ιγ΄ και ιδ΄ της ίδιας Συνόδου όμως τιμωρούν όσους χωρίζονται από τον επίσκοπό τους για άλλους λόγους πριν από την κρίση μιας Συνόδου. Ο κανόνας λοιπόν δεν επιτρέπει τον χωρισμό για υποψίες, έριδες ή διαφωνίες που δεν αφορούν μια φανερή αίρεση. Οι ομολογητές δεν στήριξαν την αντίστασή τους σε μια πίστη επινοημένη από τους ίδιους, αλλά στη διδασκαλία των Αποστόλων και των Πατέρων, που προσπάθησαν να τη φυλάξουν αναλλοίωτη.

Έγραψαν. Σχεδόν κάθε αίρεση πήρε γραπτή απάντηση: τα βιβλία του αγίου Ειρηναίου, οι λόγοι του Μεγάλου Αθανασίου και του αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου, οι επιστολές του αγίου Κυρίλλου, οι λόγοι του οσίου Ιωάννου του Δαμασκηνού, οι Τριάδες του αγίου Γρηγορίου Παλαμά, η επιστολή του αγίου Μάρκου. Τα γραπτά αυτά έμειναν αφού οι συγγραφείς τους πέθαναν στην εξορία και προετοίμασαν τις αποφάσεις των μεταγενέστερων Συνόδων.

Στηρίχθηκαν στους Πατέρες, όχι στις δικές τους γνώμες. Ο άγιος Ειρηναίος κατέγραψε τον κατάλογο των επισκόπων από τους Αποστόλους και έπειτα. Ο άγιος Κύριλλος φρόντισε να διαβαστούν στην Έφεσο κείμενα των Πατέρων που έζησαν πριν από αυτόν. Η Σύνοδος του 1351 εξέτασε τη διδασκαλία του αγίου Γρηγορίου Παλαμά βάζοντάς τη δίπλα στα συγγράμματα των Πατέρων. Οι ομολογητές δεν πρότειναν μια νέα πίστη απέναντι στην αίρεση, αλλά έδειξαν τι πίστευε πάντοτε η Εκκλησία.

Είχαν μια ζωή που έδινε βάρος στον λόγο τους. Ο άγιος Μάξιμος ήταν ένας φτωχός και γέροντας μοναχός, ο όσιος Θεόδωρος ο Στουδίτης ένας ηγούμενος που ζούσε ο ίδιος όσα ζητούσε από τους αδελφούς, ο άγιος Γρηγόριος Παλαμάς ένας ησυχαστής με χρόνια προσευχής στο Άγιο Όρος. Ο Κοσμάς ο Πρεσβύτερος κατάλαβε ότι οι Βογόμιλοι είχαν κερδίσει τον λαό εκεί όπου ιερείς και μοναχοί είχαν εγκαταλείψει το χρέος τους. Η αίρεση που κρύβεται κάτω από την όψη της αγιότητας δεν μπορεί να καταπολεμηθεί με καρπό μόνο με επιχειρήματα, αν όσοι υπερασπίζονται την αλήθεια δεν την ομολογούν και με τη ζωή τους.

Υπέμειναν. Πολλοί από αυτούς αγωνίστηκαν πολλά χρόνια, εξορίστηκαν, φυλακίστηκαν ή καθαιρέθηκαν και πέθαναν χωρίς να δουν τους καρπούς. Δεν μέτρησαν την αλήθεια με το αποτέλεσμα. Ο άγιος Μάξιμος ήξερε ότι τη στιγμή του θανάτου του οι μεγάλοι θρόνοι της Ανατολής ήταν με το μέρος της αίρεσης, και όμως δεν υποχώρησε.

Και σήμερα

Οι πιστοί σήμερα βλέπουν κάποτε μεγάλα πλήθη να συγκεντρώνονται γύρω από ανθρώπους των οποίων οι διδασκαλίες και τα πνευματικά βιώματα δεν έχουν εξεταστεί επαρκώς, κάποτε με την υποστήριξη κληρικών και ιεραρχών. Βλέπουν να τους αποδίδονται προφητείες και οράματα, να διαδίδονται προσευχές και πρακτικές ανακατεμένες με ιδέες ξένες προς τους Πατέρες, και κάθε αμφιβολία να εκλαμβάνεται ως έλλειψη ευλάβειας. Όσοι αμφιβάλλουν φαίνονται λίγοι, και οι καρποί του κόπου τους φαίνονται πενιχροί.

Στην ιστορία της Εκκλησίας η κατάσταση αυτή δεν είναι καινούργια. Οι μοντανιστές, οι Μεσσαλιανοί και οι Βογόμιλοι είχαν κι αυτοί πολλούς οπαδούς και υπερασπιστές μέσα στον κλήρο, και οι μοντανιστές έρχονταν στους τάφους των προφητών τους σαν σε λείψανα. Μπόρεσαν να ζήσουν τόσο πολύ και επειδή οι διδασκαλίες τους κρύβονταν κάτω από πράγματα που έμοιαζαν με σημεία ευλάβειας: νηστεία, προσευχή, άσκηση και υποτιθέμενες θείες αποκαλύψεις. Οι Σύνοδοι χρειάστηκαν γενιές για να τις κλείσουν. Για μερικές τέτοιες περιπτώσεις των ημερών μας γράψαμε στα άρθρα της κατηγορίας Οι ψευδοάγιοι της Ορθοδοξίας.

Από την ίδια ιστορία φαίνεται και πού πρέπει να κρατηθεί το μέτρο. Η καταδίκη μιας νέας διδασκαλίας και όσων την κηρύττουν ανήκει σε μια Σύνοδο της Εκκλησίας, όχι σε έναν πιστό ή σε μια ομάδα πιστών. Όταν όμως μια διδασκαλία αντιφάσκει προς ένα δόγμα που έχουν ήδη ομολογήσει οι Σύνοδοι, ο πιστός μπορεί να την αναγνωρίσει χωρίς να περιμένει νέα Σύνοδο. Δεν είναι κάθε εσφαλμένη διδασκαλία αίρεση, και δεν είναι κάθε άνθρωπος που τιμάται υπέρμετρα από τους πιστούς αιρετικός. Η δημοτικότητα ενός ανθρώπου, ο αριθμός όσων τον ακολουθούν, η υποστήριξη του κλήρου και τα θαύματα που του αποδίδονται δεν παίρνουν όμως τη θέση της εξέτασης μιας διδασκαλίας στο φως της Γραφής, των Συνόδων και των αγίων Πατέρων. Τους μοντανιστές τους εξέτασαν πρώτα οι επίσκοποι της Ασίας, τους Μεσσαλιανούς οι σύνοδοι της Σίδης και της Αντιόχειας, τους Βογομίλους οι σύνοδοι της Κωνσταντινούπολης και του Τυρνόβου. Έως ότου κρίνει η Εκκλησία, το χρέος του πιστού είναι εκείνο που εκπλήρωσαν ο Ευσέβιος, ο λαϊκός της Κωνσταντινούπολης, ή οι μοναχοί την εποχή της εικονομαχίας: να διακρίνει, να ομολογεί όσα παρέλαβε από τους Πατέρες, να μένει μέσα στην Εκκλησία και να μην παρασύρεται από τον αριθμό.

Όποιος αγωνίζεται σήμερα και βλέπει λίγους καρπούς μπορεί να στρέψει το βλέμμα στον Μέγα Αθανάσιο, που κοιμήθηκε πριν από τη νίκη, στον άγιο Μάξιμο, στον οποίο έκοψαν τη γλώσσα, και στον άγιο Μάρκο, που έμεινε μόνος ανάμεσα στους Έλληνες ιεράρχες της Φλωρεντίας. Κανείς τους δεν ήξερε πότε θα έρθει η δικαίωση. Η Εκκλησία τους τιμά σήμερα ως αγίους όχι επειδή ήταν λίγοι και αντιστάθηκαν στους πολλούς, αλλά επειδή φύλαξαν την αποστολική πίστη τότε που η ομολογία της ζητούσε πόνο.

Συγκεντρωτικός πίνακας

Πηγές

• Άγιος Ειρηναίος Λουγδούνου, Έλεγχος κατά των αιρέσεων, βιβλίο Γ΄.
• Ευσέβιος Καισαρείας, Εκκλησιαστική Ιστορία, βιβλίο Ε΄, κεφ. 16–19 (για τους μοντανιστές).
• Άγιος Επιφάνιος Κύπρου, Πανάριον (οι γνωστικοί, οι μοντανιστές, οι Μεσσαλιανοί).
• Μακάριος Ιερώνυμος, Διάλογος κατά των Λουκιφεριανών, 19 (για τη Σύνοδο του Αριμίνου).
• Σωκράτης ο Σχολαστικός, Εκκλησιαστική Ιστορία, Α΄ 8 (ο άγιος Σπυρίδων στη Νίκαια), Β΄ 37 (Αρίμινο), Β΄ 41 (Ουλφίλας).
• Σουλπίκιος Σεβήρος, Χρονικό, Β΄ 41–44 (η Σύνοδος του Αριμίνου).
• Μέγας Βασίλειος, Επιστολή 92· άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος, Λόγος 43, 47.
• Μακάριος Θεοδώρητος Κύρου, Εκκλησιαστική Ιστορία, βιβλίο Δ΄ (για τους Μεσσαλιανούς).
• Άγιος Διάδοχος Φωτικής, Λόγος ασκητικός διηρημένος εις εκατόν κεφάλαια, κεφ. 76–82.
• Τα Πρακτικά των Συνόδων της Εφέσου (431), της Εφέσου (449, σωζόμενα στα Πρακτικά της Χαλκηδόνας) και της Χαλκηδόνας (451).
• Ζαχαρίας ο Ρήτωρ, Χρονικό, βιβλίο Ε΄ (η εγκύκλιος του Βασιλίσκου).
• Relatio motionis και τα άλλα πρακτικά της δίκης του αγίου Μαξίμου, στην έκδοση Maximus the Confessor and His Companions: Documents from Exile, επιμ. Pauline Allen και Bronwen Neil, Oxford University Press, 2002.
• Όσιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, Λόγοι απολογητικοί προς τους διαβάλλοντας τας αγίας εικόνας.
• Κοσμάς ο Πρεσβύτερος, Λόγος κατά της αιρέσεως των Βογομίλων.
• Άννα Κομνηνή, Αλεξιάς, βιβλίο ΙΕ΄· Ευθύμιος Ζιγαβηνός, Δογματική Πανοπλία.
• Βίος του οσίου Θεοδοσίου του Τυρνόβου, τα αποσπάσματα για τις συνόδους κατά των Βογομίλων, στο Janet και Bernard Hamilton, Christian Dualist Heresies in the Byzantine World, c. 650–c. 1450, Manchester University Press, έγγρ. 49 (η ίδια συλλογή περιέχει και τα κείμενα του Κοσμά του Πρεσβυτέρου και του Ευθυμίου Ζιγαβηνού).
• Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς, Υπέρ των ιερώς ησυχαζόντων (Τριάδες)· Αγιορειτικός Τόμος· ο Συνοδικός Τόμος του 1351.
• Οι κανόνες ιγ΄, ιδ΄ και ιε΄ της Πρωτοδευτέρας Συνόδου της Κωνσταντινούπολης (861).
• Σίλβεστρος Συρόπουλος, Απομνημονεύματα (για τη Σύνοδο της Φλωρεντίας)· η εγκύκλιος επιστολή του αγίου Μάρκου του Ευγενικού.
• Κύριλλος Σκυθοπολίτης, Βίος του οσίου Σάββα, κεφ. 84 κ.ε., και Βίος του οσίου Κυριακού.
• Adrian Fortescue, The Orthodox Eastern Church, σ. 253 (οι υπογράψαντες στη Φλωρεντία).
• Το Χρονικό του Zuqnin, κατά τον Ιωάννη Εφέσου (για το τέλος του μοντανισμού στην Πέπουζα), μτφρ. Amir Harrak, Τορόντο, 1999, σ. 123–124.

Σύγχρονες μελέτες που χρησιμοποιήθηκαν για επαλήθευση:

• William Tabbernee, Montanist Inscriptions and Testimonia, Mercer University Press, 1997.
• Daniël Hombergen, The Second Origenist Controversy, Ρώμη, 2001.
• Cyril of Scythopolis, The Lives of the Monks of Palestine, μτφρ. R. M. Price, Cistercian Publications, 1991.
• Joseph Gill, The Council of Florence, Cambridge University Press.