Αρσένιος Μπόκα (Ε΄). Η αγιογράφηση στο Ντραγκανέσκου

Το πέμπτο άρθρο της σειράς για τον ιερομόναχο Αρσένιο Μπόκα (Arsenie Boca, 1910–1989). Τα δύο πρώτα, Η ζωή του Αρσενίου Μπόκα (Α΄). Ως το Πρίσλοπ (1910–1948) και Η ζωή του Αρσενίου Μπόκα (Β΄). Από το Πρίσλοπ ως τη Σινάια (1948–1989), αφηγούνται τη ζωή του. Το τρίτο και το τέταρτο, Αρσένιος Μπόκα (Γ΄). Η διδασκαλία του βιβλίου Cărarea Împărăției και Αρσένιος Μπόκα (Δ΄). Η διδασκαλία του βιβλίου Cuvinte vii, εξετάζουν τα γραπτά του. Αυτό εδώ εξετάζει την αγιογράφηση που άφησε στον ναό του Ντραγκανέσκου.

Όσα φαίνονται στους τοίχους τα περιγράφουμε με βάση φωτογραφίες, τις περισσότερες από το λεύκωμα για τον ναό που εκδόθηκε το 2005. Το συμπέρασμά μας σε κάθε σημείο δίνεται με έντονα πλάγια. Όσα λένε οι υπερασπιστές του Αρσενίου Μπόκα για την αγιογράφηση τα συγκεντρώσαμε στο τέλος, στα συμπεράσματα. Κάθε παράθεμα και κάθε γεγονός παραπέμπει στην πηγή του.

Από το 1968 ως το 1983, ο Αρσένιος Μπόκα αγιογράφησε τον ναό «Άγιος Νικόλαος» του Ντραγκανέσκου (Drăgănescu), ενός χωριού του νομού Τζιούρτζιου (Giurgiu), κοντά στο Βουκουρέστι. Εφημέριος του ναού ήταν ο ιερέας Σαβιάν Μπουνέσκου (Savian Bunescu), κουνιάδος της μοναχής Ζαμφίρα Κωνσταντινέσκου (Zamfira Constantinescu). Η μοναχή Ζαμφίρα ήταν μαθήτρια του Αρσενίου Μπόκα και είχε διατελέσει ηγουμένη της μονής Πρίσλοπ (Prislop), στη χώρα του Χάτσεγκ (Țara Hațegului). Ο Αρσένιος Μπόκα αγιογράφησε με τέμπερα, σύμφωνα με δικό του σχέδιο, και έμενε στο Ντραγκανέσκου από την άνοιξη ως το φθινόπωρο, όσο κρατούσε η δουλειά.¹

Ο Αρσένιος Μπόκα ερχόταν στο Ντραγκανέσκου με την κατάρτιση αγιογράφου ναών. Την άνοιξη του 1939 έμεινε στο Άγιον Όρος. Όταν γύρισε στον τόπο του, ζήτησε από τον μητροπολίτη της Τρανσυλβανίας βοήθεια για να συνεχίσει «τη μελέτη της βυζαντινής αγιογραφίας των εικόνων». Το φθινόπωρο της ίδιας χρονιάς έγινε δεκτός στο εργαστήριο αγιογραφίας της Μητροπόλεως Βεσσαραβίας, στο Κισινάου (Chișinău), και μελέτησε τις παλαιές εικόνες του Μουσείου Θρησκευτικής Τέχνης του Βουκουρεστίου.² Τον Δεκέμβριο του 1954, για να μπορέσει να αγιογραφήσει τον ναό του Πρίσλοπ, ζήτησε να κάνει την εξάμηνη πρακτική μετά την οποία η Επιτροπή Αγιογραφίας του Πατριαρχείου έδινε την άδεια. Από το 1961 εργάστηκε στο εργαστήριο αγιογραφίας του Πατριαρχείου της Ρουμανίας και έφτασε να είναι ο υπεύθυνός του. Ο ιστορικός Αντριάν Νικολάε Πέτκου (Adrian Nicolae Petcu), συγγραφέας της τεκμηριωμένης βιογραφίας που γράφτηκε με βάση τα αρχεία και δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Tabor το 2023, λέει ότι στο Ντραγκανέσκου ήρθε ως «εξουσιοδοτημένος αγιογράφος ναών».³

Μελετήσαμε την αγιογράφηση κυρίως με βάση το λεύκωμα Biserica de la Drăgănescu («Ο ναός του Ντραγκανέσκου»), που κυκλοφόρησε το 2005 σε επιμέλεια του επισκόπου Δανιήλ Στοενέσκου (Daniil Stoenescu) και της μοναχής Ζαμφίρα.⁴ Ο επίσκοπος Δανιήλ γνώρισε τον Αρσένιο Μπόκα στο Ντραγκανέσκου, τα χρόνια που αγιογραφούσε τον ναό.⁵ Το λεύκωμα έχει φωτογραφίες των σκηνών, την περιγραφή τους και δύο κείμενα του Αρσενίου Μπόκα για την αγιογράφηση. Το πρώτο ονομάζεται «Geneza picturii» («Η γένεση της αγιογράφησης») και φέρει την υπογραφή του. Το δεύτερο ερμηνεύει τη σκηνή «Biserica și lumea» («Η Εκκλησία και ο κόσμος») και βρέθηκε, όπως λέει το λεύκωμα, ανάμεσα στα χειρόγραφά του στη Σινάια (Sinaia).⁶ Χρησιμοποιήσαμε επίσης δύο συλλογές φωτογραφιών των τοίχων και τις εικόνες ενός τηλεοπτικού ρεπορτάζ του 2016.⁷ Βάλαμε όσα φαίνονται στους τοίχους δίπλα στην τάξη που έδωσε η Εκκλησία στην εικόνα και συγκεντρώσαμε τις αποκλίσεις σε εννέα σημεία:

1. Ο Χριστός είναι ζωγραφισμένος διάφανος, και σε δύο σκηνές χωρίς γένια.
2. Ο σταυρωμένος Χριστός αποσπά το χέρι Του από το καρφί για να καλέσει τους ανθρώπους.
3. Ο Φραγκίσκος της Ασίζης και ο Ουλφίλας είναι ζωγραφισμένοι με φωτοστέφανο, και ο Ουλφίλας στέκεται στο Ιερό Βήμα, ανάμεσα στους ιεράρχες που λειτουργούν στην Αγία Τράπεζα.
4. Η Αγία Σοφία της Κωνσταντινουπόλεως και ο ναός του Αγίου Πέτρου στη Ρώμη είναι ζωγραφισμένοι μέσα στον ίδιο νίμβο, σαν μία μόνη Εκκλησία.
5. Ο άγιος Νικόλαος Καβάσιλας είναι ζωγραφισμένος ως αρχιερέας, ενώ δεν ήταν.
6. Ο αγιογράφος έδωσε τη δική του μορφή σε αγίους, κατά τη μαρτυρία όσων τον γνώρισαν.
7. Άνθρωποι από τον κόσμο του, από την οικογένεια του εφημερίου ως τον Μαρξ, είναι ζωγραφισμένοι στις σκηνές του ναού.
8. Ένα πρόσωπο μυθιστορήματος, ο αββάς Ζωσιμάς, είναι ζωγραφισμένος με φωτοστέφανο, ως πρότυπο της μοναχικής ζωής.
9. Ο κόσμος των χρόνων που αγιογραφούσε, με τηλέφωνα, κεραίες, ένα διαστημικό λεωφορείο και μια πόλη στις φλόγες, μπήκε στους τοίχους του ναού.

Τι ζητεί η Εκκλησία από μια εικόνα

Η Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος, η δεύτερη που συνήλθε στη Νίκαια, ομολόγησε ότι η Εκκλησία φυλάσσει αμετάβλητες τις παραδόσεις που έλαβε, γραπτές ή άγραφες. Μία από αυτές είναι η ζωγραφική απεικόνιση των εικόνων, «σύμφωνη με την ιστορία του κηρύγματος του Ευαγγελίου». Η Σύνοδος λέει ότι αυτή η παράδοση είναι ωφέλιμη προπάντων επειδή μέσω αυτής «η σάρκωση του Λόγου του Θεού φανερώνεται αληθινή και όχι απλώς φαινομενική». Ακολουθώντας «τη θεόπνευστη αυθεντία των αγίων Πατέρων μας και τις παραδόσεις της Καθολικής Εκκλησίας», η Σύνοδος όρισε να τοποθετούνται στους ναούς οι εικόνες του Κυρίου, της Θεοτόκου, των αγγέλων, όλων των αγίων και όλων των οσίων. Η ίδια δείχνει ότι η τιμή που αποδίδεται στην εικόνα περνά σε εκείνον που εικονίζεται σε αυτήν.⁸

Το Πηδάλιον είναι η συλλογή των κανόνων της Εκκλησίας, με τις ερμηνείες τους, μεταφρασμένη στα ρουμανικά από τον μητροπολίτη Βενιαμίν (Veniamin) και τυπωμένη στη μονή Νεάμτς (Neamț) το 1844.⁹ Περιέχει και τον 82ο κανόνα της ΣΤ΄ Συνόδου, που ορίζει να εικονίζεται ο Χριστός στις εικόνες «κατά την ανθρώπινη φύση», αντί για τον αμνό με τον οποίο Τον συμβόλιζαν κάποιοι αγιογράφοι. Η ερμηνεία του κανόνα ζητεί να ζωγραφίζεται ο Χριστός «ως άνθρωπος τέλειος, κατά την ανθρώπινη μορφή», για να θυμόμαστε «την εν σαρκί πολιτεία, και το πάθος, και τον θάνατό Του».¹⁰

Στη σημείωση που ακολουθεί τη Ζ΄ Σύνοδο, το Πηδάλιον δείχνει για ποιον λόγο γίνονται οι εικόνες. Διδάσκουν «σε όσους δεν ξέρουν γράμματα τις προφητείες των προφητών, τους αγώνες των οσίων, τα βασανιστήρια των μαρτύρων, και τα πάθη και τα θαύματα του Χριστού». Παρακινούν όσους τις βλέπουν να επικαλούνται «τους Αγίους ως μεσίτες προς τον Θεό». Η εικόνα αγιάζεται, κατά την ίδια σημείωση, «τόσο από τον χαρακτήρα, όσο και από το εικονιζόμενο όνομα». Οι αγιογράφοι πρέπει να ξέρουν «πρώτα τι λέει η Γραφή και το Ευαγγέλιο, για να ζωγραφίζουν τις Εικόνες σύμφωνα με την κατανόηση της Αγίας Γραφής». Όποιος δεν ξέρει, ας ρωτά «αυτούς που ξέρουν», για να μη ζωγραφίζει πράγματα «πολύ απρεπή και αντίθετα στο Ευαγγέλιο».¹¹ Τέτοιες απρέπειες, λέει το Πηδάλιον, τις κάνουν οι αγιογράφοι «από άγνοια και από κακή συνήθεια». Η σημείωση κλείνει με την εντολή οι εικόνες «να έχουν ομοιότητα με εκείνους των οποίων είναι οι μορφές, όπως προστάζει αυτή η αγία σύνοδος, και να μην είναι κάποιες ανόμοιες τερατωδίες».¹²

Η Ορθόδοξη Εκκλησία της Ρουμανίας έχει μια επιτροπή εκκλησιαστικής αγιογραφίας, της οποίας τον κανονισμό ενέκρινε η Ιερά Σύνοδος το 2012. Ο κανονισμός λέει ότι η εκκλησιαστική αγιογραφία «δεν είναι αποτέλεσμα μιας προσωπικής δημιουργίας, αλλά αποτελεί την εφαρμογή στην πράξη της πολυαιώνιας παράδοσης της βυζαντινής αγιογραφίας, με θεολογικό, λειτουργικό και κατηχητικό ρόλο». Γι’ αυτό, κατά τον κανονισμό, η εκκλησιαστική αγιογραφία δεν μπορεί να υπαχθεί στα πνευματικά δικαιώματα του δημιουργού.¹³

1. Ο Χριστός διάφανος και χωρίς γένια

Ο Αρσένιος Μπόκα έγραψε για την αγιογράφηση του Ντραγκανέσκου ένα κείμενο με τίτλο «Geneza picturii», τυπωμένο στο λεύκωμα Biserica de la Drăgănescu, του 2005. Εκεί γράφει για τη μορφή του Χριστού Παντοκράτορος, όπως Τον ζωγράφιζαν οι αγιογράφοι άλλοτε: «Ο Παντοκράτωρ ήταν ένας Κυρίαρχος αυστηρός, ακόμη και συνοφρυωμένος, σαν ένας Αυτοκράτορας που να Τον φοβούνται οι άνθρωποι». «Το μειονέκτημα», προσθέτει, «ήταν ότι έχανε την αιώνια νεότητα από το πρόσωπο». Έπειτα γράφει: «Η εκκλησιαστική μορφή του Παντοκράτορος αναζητεί, όπως ζητεί ο Χέγκελ στην Αισθητική του, μια καθολική μορφή του ανθρώπου, όλων των ανθρώπων, από όλα τα έθνη».¹⁴ Ο Χέγκελ ήταν Γερμανός φιλόσοφος, που πέθανε το 1831.¹⁵

Στον αριστερό τοίχο του κυρίως ναού, δηλαδή του μεσαίου χώρου του ναού, ο Αρσένιος Μπόκα ζωγράφισε την Ανάσταση του Κυρίου. Ο Χριστός ανεβαίνει από τον τάφο λευκός και διάφανος, με μακριά μαλλιά, χωρίς γένια και χωρίς μουστάκι. Μέσα από το σώμα και το ένδυμά Του φαίνονται τα χρώματα του τοίχου.¹⁶ Το λεύκωμα περιγράφει τη σκηνή με τον ίδιο τρόπο: ο Χριστός «ανασταίνεται μεταμορφωμένος και διάφανος μέσα σε νίμβο και λευκό σάβανο».¹⁷ Επίσης με λευκό και διάφανο ένδυμα είναι ζωγραφισμένος ο Χριστός στο Ιερό Βήμα, πάνω από την Αγία Τράπεζα, στη σκηνή με τους αγίους ιεράρχες που λειτουργούν.¹⁸ Στον δεξιό τοίχο του κυρίως ναού, κοντά στην είσοδο, στη σκηνή «Ο Γάμος του Υιού του Βασιλέως» («Nunta Fiului de Împărat»), ο Χριστός κάθεται σε θρόνο, με το ποτήριο μπροστά Του και με τον σταυροφόρο φωτοστέφανο, όπως στις άλλες εικόνες Του. Και εδώ είναι ζωγραφισμένος χωρίς γένια, με μακριά και γκρίζα μαλλιά.¹⁹ Στον θόλο του κυρίως ναού, ο ίδιος αγιογράφος ζωγράφισε τον Χριστό Παντοκράτορα με γένια.²⁰

Στο «Geneza picturii» ο Αρσένιος Μπόκα δεν λέει από πού πήρε το διάφανο σώμα της Αναστάσεως. Για το φως της αγιογράφησης γράφει μόνο ότι άφησε κατά μέρος το μαύρο, που σκοτεινιάζει τις μπογιές: «Το λευκό τις ελαφρύνει, ενώ το χρυσό τις πνευματοποιεί».²¹

Μια απάντηση έδωσε ο Ιωάννης Μπουντούκα (Ioan Buduca), συγγραφέας που γράφει με εκτίμηση για την ανθρωποσοφία, τη διδασκαλία του Αυστριακού εσωτεριστή Ρούντολφ Στάινερ. Το 2014 ο Μπουντούκα έγραψε στο περιοδικό Luceafărul ότι πήγε στο Ντραγκανέσκου «ειδικά για να δω την εικονογραφική αναπαράσταση της Αναστάσεως που έκανε ο Αρσένιος Μπόκα». Γι’ αυτήν γράφει: «Κανείς πριν από τον Μπόκα δεν τόλμησε να κάνει εικόνα της Αναστάσεως όπου το σώμα να είναι αόρατο». Για ένα τέτοιο σώμα, λέει, ο αγιογράφος δεν είχε πρότυπο στη βυζαντινή εικονογραφία. Ο Μπουντούκα βρίσκει το πρότυπο στη διδασκαλία της ανθρωποσοφίας για το σώμα της Αναστάσεως. Κατά τη γνώμη του, τα διάφανα πέπλα από τα οποία είναι φτιαγμένο το αναστημένο σώμα είναι εννέα και στέκονται σε τρεις ομάδες των τριών, όπως στην ανθρωποσοφική διδασκαλία. Γράφει ότι το σώμα της Αναστάσεως εμφανίζεται στο Ντραγκανέσκου «σε τέλεια αντιστοιχία με τη μη οπτικοποιήσιμη περιγραφή των κειμένων της στάινερικής ανθρωποσοφίας». Ο Μπουντούκα θεωρεί ότι η εικόνα δεν θα μπορούσε να προέρχεται από κάποιο βιβλίο και καταλήγει ότι ο αγιογράφος «είδε το σώμα της Αναστάσεως με τα μάτια του. Με τα μάτια της ψυχής του, βεβαίως». Το άρθρο κλείνει με την ελπίδα ότι η αγιοκατάταξη του Αρσενίου Μπόκα θα είναι «αφορμή για μια δικαιότερη αναγνώριση του μη αιρετικού χαρακτήρα του έργου του Στάινερ και για το πνευματικό θάρρος να αποκατασταθεί ο μετενσαρκωτισμός στα δικαιώματά του».²²

Ο μοναχός Παουλίν Λέκκα (Paulin Lecca), αργότερα αρχιμανδρίτης, διηγείται ότι ο Αρσένιος Μπόκα του έδωσε να πάει σε έναν ιερέα της Γκόβορα (Govora), στην Ολτενία, κλεισμένο σε δύο φακέλους, ένα βιβλίο του Στάινερ, «όπου γινόταν λόγος για διόραση, αύρα κ.λπ.».²³ Το 1953 ένα έγγραφο της Σεκιουριτάτε, της πολιτικής αστυνομίας του κομμουνιστικού καθεστώτος, έγραφε γι’ αυτόν ότι «αφού μπήκε στην ανθρωποσοφική ομάδα έκανε γρήγορη πρόοδο». Ο ιστορικός Αντριάν Νικολάε Πέτκου (Adrian Nicolae Petcu), που το δημοσίευσε, το θεωρεί καταδοσία «που δεν μπορεί να αποδειχθεί».²⁴

Το Ευαγγέλιο δείχνει ότι το αναστημένο σώμα του Κυρίου μπορούσε να το αγγίξει κανείς. Μετά την Ανάσταση, ο Κύριος είπε στους μαθητές: «ἴδετε τὰς χεῖράς μου καὶ τοὺς πόδας μου, ὅτι αὐτὸς ἐγώ εἰμι· ψηλαφήσατέ με καὶ ἴδετε, ὅτι πνεῦμα σάρκα καὶ ὀστέα οὐκ ἔχει».²⁵ Και στον Θωμά είπε: «φέρε τὸν δάκτυλόν σου ὧδε καὶ ἴδε τὰς χεῖράς μου, καὶ φέρε τὴν χεῖρά σου καὶ βάλε εἰς τὴν πλευράν μου».²⁶ Το αναστημένο σώμα του Κυρίου είναι άφθαρτο, αλλά είναι το ίδιο σώμα, με σάρκα και οστά. Ο ίδιος ο Αρσένιος Μπόκα ζωγράφισε, σε μία από τις τέσσερις μικρές σκηνές δίπλα στην Ανάσταση, την εμφάνιση στον Θωμά. Από πάνω γράφει «Κυριακή του Θωμά», και ο Θωμάς, πεσμένος στα γόνατα, λέει: «Ο Κύριός μου και ο Θεός μου».²⁷

Η Ζ΄ Σύνοδος όρισε τις εικόνες ακολουθώντας «τη θεόπνευστη αυθεντία των αγίων Πατέρων μας και τις παραδόσεις της Καθολικής Εκκλησίας», για να δείχνουν τη σάρκωση «αληθινή και όχι απλώς φαινομενική». Ο Αρσένιος Μπόκα επικαλείται για τη μορφή του Χριστού την απαίτηση ενός φιλοσόφου. Η ερμηνεία του 82ου κανόνα ζητεί να ζωγραφίζεται ο Χριστός «ως άνθρωπος τέλειος, κατά την ανθρώπινη μορφή», για να θυμόμαστε τη ζωή Του με τη σάρκα, το Πάθος και τον θάνατό Του. Στο Ντραγκανέσκου, το σώμα του αναστημένου Κυρίου είναι ζωγραφισμένο σαν ένα φως μέσα από το οποίο φαίνεται ο τοίχος.

Το Πηδάλιον δίνει και ένα παράδειγμα λανθασμένης εικόνας. Ανάμεσα στα πράγματα «πολύ απρεπή και αντίθετα στο Ευαγγέλιο» που ζωγραφίζουν κάποιοι αγιογράφοι, συγκαταλέγει την εικόνα στην οποία ο Κύριος ζωγραφίζεται στη Μεσοπεντηκοστή «παιδί νεαρό, και χωρίς γένια να διδάσκει, ενώ ο Κύριος τότε ήταν Άνδρας τέλειος μετά τη Βάπτιση».²⁸ Η Μεσοπεντηκοστή είναι η εορτή στη μέση των πενήντα ημερών ανάμεσα στο Πάσχα και την Πεντηκοστή. Το Πηδάλιον καταδικάζει εδώ την εικόνα που δίνει στον Κύριο άλλη μορφή από εκείνη που είχε τον καιρό της εορτής. Η Ανάσταση έγινε μετά τη Βάπτιση και μετά τη Σταύρωση, και ο Χριστός της Αναστάσεως είναι ο ίδιος «Άνδρας τέλειος».

Ο Αρσένιος Μπόκα γράφει ότι ο παλαιός Παντοκράτωρ «έχανε την αιώνια νεότητα από το πρόσωπο» και αναζητεί για τον Χριστό «μια καθολική μορφή του ανθρώπου», «όπως ζητεί ο Χέγκελ». Ζωγράφισε τον Χριστό της Αναστάσεως λευκό και διάφανο, με ένα σώμα μέσα από το οποίο φαίνεται ο τοίχος, αν και ζωγράφισε δίπλα την εμφάνιση στον Θωμά, στον οποίο ο Κύριος έδωσε να ψηλαφήσει τις πληγές Του. Για αυτό το σώμα δεν είχε πρότυπο στις εικόνες της Εκκλησίας, και ένας συγγραφέας που εκτιμά την ανθρωποσοφία αναγνώρισε σε αυτό το σώμα της Αναστάσεως όπως το διδάσκει η ανθρωποσοφία. Στην Ανάσταση και στον «Γάμο του Υιού του Βασιλέως», ο Χριστός είναι ζωγραφισμένος χωρίς γένια, ενώ στον θόλο του κυρίως ναού ο ίδιος αγιογράφος Τον ζωγράφισε με γένια. Η Ζ΄ Σύνοδος όρισε την εικόνα σύμφωνα με τους αγίους Πατέρες και την παράδοση της Εκκλησίας, για να δείχνει τη σάρκωση αληθινή και όχι φαινομενική. Το Πηδάλιον θεωρεί «αντίθετη στο Ευαγγέλιο» την εικόνα στην οποία ο Κύριος, που ήταν «Άνδρας τέλειος», ζωγραφίζεται «παιδί νεαρό, και χωρίς γένια».

2. Ο σταυρωμένος Χριστός, με το χέρι αποσπασμένο από το καρφί

Στη σκηνή «Biserica și lumea», ο Αρσένιος Μπόκα ζωγράφισε τον Χριστό σταυρωμένο πάνω σε ξύλινο σταυρό, με το δεξί χέρι λυμένο από το καρφί. Δίπλα γράφει: «Ελάτε σε Μένα!» («Veniți la Mine!»).²⁹ Το λεύκωμα περιγράφει τη σκηνή έτσι: ο Χριστός «κοιτάζει γαλήνιος, σχεδόν χαμογελώντας, γεμάτος αγάπη, συγχώρηση και λαχτάρα, με το δεξί χέρι λυμένο από το καρφί του αγίου Σταυρού, σε μια χειρονομία και πράξη κλήσης όλων των ανθρώπων».³⁰

Στο κείμενο για τη «Biserica și lumea», ο Αρσένιος Μπόκα γράφει ότι ο σταυρωμένος Χριστός «λύνει ένα χέρι από τα καρφιά και καλεί με άκρα δύναμη τους ανθρώπους: “Ελάτε σε Μένα!”». Στο ίδιο σημείο δείχνει τι εννοεί με αυτό: «Παρ’ όλα αυτά κατάφερε ο “Πρίγκιπας του αιώνα αυτού” να κρατά ακόμη τον Κύριο Χριστό σε αγωνία, πάνω στον σταυρό, με ένα από τα πάθη του, τη Στρατευομένη Εκκλησία. Αλλά τόσο πιο δυνατή είναι η κλήση του Κυρίου Χριστού προς τους χριστιανούς: “Ελάτε σε Μένα” όσο πιο οδυνηρή είναι η απόσπαση από τα καρφιά ενός σταυρωμένου χεριού (της Προνοίας σε όλο το διάστημα ως το τέλος του κόσμου).»³¹ Την ίδια ιδέα, στο «Geneza picturii», την αποδίδει στον Μπλεζ Πασκάλ, Γάλλο μαθηματικό και θρησκευτικό φιλόσοφο του 17ου αιώνα: «Από τότε η “Αγάπη”, ο ορισμός του Θεού, είναι πάντα πάνω στον σταυρό, σε αγωνία, ως το τέλος της ιστορίας, όπως γράφει ο Πασκάλ.»³²

Το Ευαγγέλιο δείχνει ότι ο Κύριος έμεινε πάνω στον σταυρό ως τον θάνατο: «ὅτε οὖν ἔλαβε τὸ ὄξος ὁ Ἰησοῦς εἶπε, τετέλεσται, καὶ κλίνας τὴν κεφαλὴν παρέδωκε τὸ πνεῦμα.»³³ Μετά την Ανάσταση, ο Θωμάς ζήτησε να δει «ἐν ταῖς χερσὶν αὐτοῦ τὸν τύπον τῶν ἥλων».³⁴ Τα λόγια «Δεῦτε πρός με πάντες οἱ κοπιῶντες καὶ πεφορτισμένοι, κἀγὼ ἀναπαύσω ὑμᾶς» τα είπε ο Κύριος στο κήρυγμά Του, κατά το Ευαγγέλιο του Ματθαίου.³⁵ Ο απόστολος Παύλος γράφει: «εἰδότες ὅτι Χριστὸς ἐγερθεὶς ἐκ νεκρῶν οὐκέτι ἀποθνήσκει».³⁶ Η Προς Εβραίους επιστολή λέει ότι είμαστε αγιασμένοι «διὰ τῆς προσφορᾶς τοῦ σώματος τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐφάπαξ».³⁷

Η Ζ΄ Σύνοδος ζητεί η εικόνα να είναι «σύμφωνη με την ιστορία του κηρύγματος του Ευαγγελίου». Η ερμηνεία του 82ου κανόνα ζητεί να ζωγραφίζεται ο Χριστός για να θυμόμαστε «την εν σαρκί πολιτεία, και το πάθος, και τον θάνατό Του».

Στη σκηνή «Biserica și lumea», ο Αρσένιος Μπόκα ζωγράφισε τον σταυρωμένο Χριστό να αποσπά το χέρι Του από το καρφί και να καλεί από τον σταυρό με λόγια από το κήρυγμά Του. Το λεύκωμα Τον περιγράφει «σχεδόν χαμογελώντας». Ο αγιογράφος γράφει ότι ο «Πρίγκιπας του αιώνα αυτού» καταφέρνει «να κρατά ακόμη τον Κύριο Χριστό σε αγωνία, πάνω στον σταυρό», και ότι το χέρι που αποσπάται από τα καρφιά είναι «της Προνοίας σε όλο το διάστημα ως το τέλος του κόσμου». Το Ευαγγέλιο δείχνει ότι ο Κύριος έμεινε σταυρωμένος ώσπου παρέδωσε το πνεύμα, και ο Απόστολος λέει ότι ο Χριστός, αναστημένος από τους νεκρούς, «οὐκέτι ἀποθνήσκει». Η Ζ΄ Σύνοδος ζητεί εικόνες σύμφωνες με την ιστορία του Ευαγγελίου.

3. Ο Φραγκίσκος της Ασίζης και ο Ουλφίλας, με φωτοστέφανο

Στο «Geneza picturii», το κείμενό του στο λεύκωμα Biserica de la Drăgănescu, ο Αρσένιος Μπόκα γράφει ότι ζωγράφισε στο Ιερό Βήμα «μια στιγμή από τη θεία Λειτουργία: της μεταβολής των τιμίων δώρων πάνω στην αγία τράπεζα σε Σώμα και Αίμα του Σωτήρος». Για τους ιεράρχες που έβαλε γύρω από την Αγία Τράπεζα γράφει: «Η Λειτουργία που απεικονίζεται προβλέπει τους αρχιερείς από τους πρώτους, από τα Ιεροσόλυμα, τον άγιο Ιάκωβο, από τους συγγραφείς Λειτουργιών του χρυσού αιώνα, αρχιερείς ομολογητές από την εποχή της εικονομαχίας, άλλων εθνών, ανάμεσά τους και μερικούς από τη δική μας γη».³⁸

Η σκηνή είναι ζωγραφισμένη στο αριστερό μέρος της αψίδας, δηλαδή του καμπύλου τοίχου του Ιερού Βήματος. Το λεύκωμα δείχνει ότι οι άγιοι ιεράρχες στέκονται γύρω από την Αγία Τράπεζα «την ύψιστη ώρα της ευχαριστιακής Μεταβολής», με τον άγιο απόστολο Ιάκωβο, τον αδελφόθεο, στη μέση. Ανάμεσά τους, το λεύκωμα ονομάζει τον άγιο Σπυρίδωνα, τον άγιο Νικόλαο, τον άγιο Ιωάννη τον Ελεήμονα, τον Μέγα Αθανάσιο, τον άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο, τον άγιο Πολύκαρπο, τον Μέγα Βασίλειο και τον «Ουλφίλα, τον επίσκοπο των Γότθων, όρθιο».³⁹ Στις φωτογραφίες του λευκώματος, ο Ουλφίλας στέκεται όρθιος ανάμεσα στους ιεράρχες γύρω από την Αγία Τράπεζα, με άμφια αρχιερέα, και έχει φωτοστέφανο, όπως όλοι οι άλλοι. Στον φωτοστέφανό του γράφει «Ουλφίλας, Επίσκοπος των Γότθων» («Ulfilas, Episcopul Goților»), χωρίς το «Άγ.» («Sf.»), που είναι γραμμένο στον φωτοστέφανο του διπλανού του, του αγίου Ιωάννη του Ελεήμονος.⁴⁰

Επίσης στον καμπύλο τοίχο του Ιερού Βήματος, ο Αρσένιος Μπόκα ζωγράφισε την Α΄ Οικουμενική Σύνοδο, κάτω από την επιγραφή «Από την Α΄ οικουμενική σύνοδο το έτος 325, κατά του Αρείου». Ο Άρειος στέκεται μπροστά στον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο, και ο άγιος Νικόλαος ετοιμάζεται να τον ραπίσει. Δίπλα, ο Μέγας Αθανάσιος, ο Αλεξανδρείας, φεύγει με μια βάρκα στον Νείλο, καταδιωκόμενος από στρατιώτες. Η επιγραφή της σκηνής λέει «Μετά την πέμπτη εξορία του Μεγάλου Αθανασίου», και το λεύκωμα προσθέτει ότι αυτή την εξορία την υπέστη «για τον αγώνα του κατά του αρειανισμού».⁴¹ Επίσης στο «Geneza picturii», ο Αρσένιος Μπόκα γράφει για τον Άρειο ότι «καταπολεμήθηκε και απορρίφθηκε από την Εκκλησία στην Α΄ οικουμενική Σύνοδο» και προσθέτει: «Εμφανίζεται στην αγιογράφηση δύο φορές».⁴² Τη δεύτερη φορά τον ζωγράφισε στη σκηνή «Biserica și lumea», να τον σέρνει ένας διάβολος μέσα σε ένα δίχτυ, με τα λόγια «Ο Χριστός είναι κτίσμα».⁴³

Στον δεξιό τοίχο του κυρίως ναού, στην Ανάληψη του Κυρίου, ο Αρσένιος Μπόκα ζωγράφισε το «νέφος μαρτύρων» της Προς Εβραίους επιστολής, που αποτελείται, κατά το λεύκωμα, «από δεκάδες κεφαλές αγίων, αποστόλων, μαρτύρων, ιεραρχών και οσίων, που κοιτάζουν από μετάλλια προς τον Κύριο».⁴⁴ Ανάμεσά τους, δίπλα στους αγίους αποστόλους Πέτρο και Παύλο, δίπλα στον άγιο Μακάριο τον Αιγύπτιο και στον άγιο Ιωάννη της Ρίλας, είναι ζωγραφισμένος ένας μοναχός με κουρά, με καφετί ράσο και κουκούλα. Στον φωτοστέφανό του γράφει «Ο άγιος Φραγκίσκος της Ασίζης» («Sfântul Francisc de Assisi»).⁴⁵

Ο Φραγκίσκος της Ασίζης ήταν ένας μοναχός από την Ιταλία, ο ιδρυτής των φραγκισκανικών ταγμάτων. Πέθανε το 1226. Η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία τον ανακήρυξε άγιο το 1228, διά του πάπα Γρηγορίου Θ΄.⁴⁶ Ο άγιος Ιγνάτιος Μπριαντσανίνοφ, επίσκοπος Καυκάσου και Σταυρουπόλεως, τον συγκαταλέγει σε όσους έπεσαν «στην πιο σφοδρή δαιμονική πλάνη».⁴⁷

Ο Ουλφίλας ήταν ο επίσκοπος των Γότθων την εποχή του αυτοκράτορα Ουάλη και τους μετέφρασε τη Γραφή στη γλώσσα τους.⁴⁸ Ο μακάριος Θεοδώρητος Κύρου, ιστορικός της Εκκλησίας του 5ου αιώνα, γράφει γι’ αυτόν στο κεφάλαιο «Πώς οι Γότθοι μολύνθηκαν από την αρειανική πλάνη». Εκεί δείχνει ότι οι Γότθοι υπάκουαν σε όλα τον επίσκοπό τους, τον Ουλφίλα, και ότι αυτός πείστηκε να τους φέρει σε κοινωνία με τον αυτοκράτορα Ουάλη. Από τότε, γράφει ο Θεοδώρητος, οι Γότθοι λένε ότι ο Πατήρ είναι μεγαλύτερος από τον Υιό. Δεν ονομάζουν τον Υιό κτίσμα, αλλά βρίσκονται σε κοινωνία με εκείνους που Τον ονομάζουν έτσι.⁴⁹ Η Α΄ Οικουμενική Σύνοδος, της Νικαίας, ομολόγησε τον Υιό, κατά τα λόγια του Πηδαλίου, «Θεό αληθινό, ομοούσιο με τον Πατέρα, δηλαδή που έχει την ίδια ουσία και φύση απαράλλακτα με τον Πατέρα, και κατά συνέπεια την ίδια δόξα».⁵⁰

Ο Αρσένιος Μπόκα άφησε και ένα κείμενο για τη σκηνή «Biserica și lumea», που βρέθηκε ανάμεσα στα χειρόγραφά του και τυπώθηκε στο ίδιο λεύκωμα, Biserica de la Drăgănescu. Εκεί γράφει τι δείχνει ο φωτοστέφανος: «Η καθαρότητα της καρδιάς φανερώνεται, με τον φωτοστέφανο, ως το σημείο της αγιότητας». Στο ίδιο σημείο προσθέτει: «Φωτοστέφανο έχουμε όλοι, είναι μια σφαίρα ακτινοβολιών γύρω από το κεφάλι και από όλο το σώμα, της ηθικής του ποιότητας, ακόμη και της βιογραφίας της ζωής μας».⁵¹ Στην ίδια σκηνή, τον διάβολο που βάζει σε πειρασμό έναν επιστήμονα τον ζωγράφισε με έναν «φωτοστέφανο» που το λεύκωμα τον περιγράφει «άχρωμο, ξεθωριασμένο ή σβησμένο».⁵²

Το Πηδάλιον δείχνει ότι οι εικόνες των αγίων παρακινούν τους πιστούς να επικαλούνται τους αγίους ως μεσίτες προς τον Θεό. Ο 45ος Αποστολικός κανόνας ορίζει: «Ο επίσκοπος, ή ο πρεσβύτερος, ή ο διάκονος, προσευχόμενος μαζί με τους αιρετικούς, μόνο να αφορίζεται», δηλαδή να αποκλείεται από τη Θεία Κοινωνία. Η ερμηνεία του προσθέτει ότι ο κληρικός που λειτουργεί μαζί με τους αιρετικούς «καθαιρείται και αυτός μαζί», δηλαδή βγαίνει από τον βαθμό της ιερωσύνης.⁵³ Ο 33ος κανόνας της Συνόδου της Λαοδικείας λέει: «Δεν αρμόζει να προσεύχεται κανείς μαζί με τους αιρετικούς ή με τους σχισματικούς».⁵⁴

Ο Αρσένιος Μπόκα ζωγράφισε τον Ουλφίλα στο Ιερό Βήμα, με φωτοστέφανο και με άμφια αρχιερέα, γύρω από την Αγία Τράπεζα, την ώρα της μεταβολής των Δώρων, μαζί με τον Μέγα Αθανάσιο. Στο ίδιο Ιερό Βήμα ζωγράφισε τον Άρειο καταδικασμένο στη Νίκαια και τον Μέγα Αθανάσιο διωγμένο για τον αγώνα του κατά του αρειανισμού. Ο Ουλφίλας είναι ο επίσκοπος μέσω του οποίου οι Γότθοι, κατά τον μακάριο Θεοδώρητο, μολύνθηκαν από την αρειανική πλάνη, και οι κανόνες καθαιρούν τον κληρικό που λειτουργεί μαζί με τους αιρετικούς. Τον Φραγκίσκο της Ασίζης τον ζωγράφισε με φωτοστέφανο και με τον τίτλο «Ο άγιος», στο νέφος μαρτύρων της Αναλήψεως. Ο φωτοστέφανος είναι, κατά τον δικό του λόγο, «το σημείο της αγιότητας».

4. Η Αγία Σοφία και ο Άγιος Πέτρος της Ρώμης, στον ίδιο νίμβο

Η σκηνή «Biserica și lumea» είναι ζωγραφισμένη στον αριστερό τοίχο του κυρίως ναού, κοντά στην είσοδο.⁵⁵ Κάτω, κάτω από τον σταυρό από τον οποίο ο Χριστός έλυσε το δεξί Του χέρι, ο Αρσένιος Μπόκα ζωγράφισε μέσα σε έναν χρυσό νίμβο, με ακτίνες, δύο λευκά κτίρια με τρούλους.⁵⁶ Το λεύκωμα τα ονομάζει «την Εκκλησία του Χριστού ντυμένη στα λευκά: τον Καθεδρικό Ναό της Αγίας Σοφίας της Κωνσταντινουπόλεως και τη Βασιλική του Αγίου Πέτρου της Ρώμης, ενωμένους σε χρυσό νίμβο».⁵⁷ Πάνω από τον νίμβο, ο αγιογράφος έγραψε, ως λόγο του αγίου Κυπριανού Καρθαγένης, που πέθανε το 258: «Extra Ecclesiam nulla salus», δηλαδή «Έξω από την Εκκλησία δεν υπάρχει σωτηρία». Κάτω από τον σταυρό έγραψε το άρθρο του Συμβόλου της Πίστεως: «Πιστεύω σε μία, αγία, καθολική και αποστολική Εκκλησία».⁵⁸

Στο κείμενό του για αυτή τη σκηνή, στο λεύκωμα Biserica de la Drăgănescu, ο Αρσένιος Μπόκα γράφει ότι, δίπλα στη γη την κοκκινισμένη από τις συνέπειες των ανομιών, «βρίσκεται ένα άλλο ημισφαίριο φωτεινό, ακτινοβόλο, που παριστάνει την αποστολική Εκκλησία, με τους δύο πρώτους κλάδους της: ανατολικός η Αγία Σοφία και δυτικός ο Άγιος Πέτρος της Ρώμης». Έπειτα προσθέτει: «Αυτές οι δύο ιστορικές Εκκλησίες στηρίζονται στον λόγο του Κυρίου Χριστού που ειπώθηκε στον Πέτρο, όταν αυτός με αποκάλυψη ομολόγησε τη θεότητα του Σωτήρος».⁵⁹ Ο μαθητής του, ο ιερέας Πέτρος Βαμβουλέσκου (Petru Vamvulescu), που τον αναζήτησε στο Ντραγκανέσκου το 1970, γράφει στο βιβλίο Părintele Arsenie Boca. Mărturia mea («Ο πατήρ Αρσένιος Μπόκα. Η μαρτυρία μου») ότι ο αγιογράφος συνέδεσε την Αγία Σοφία με τον ναό του Αγίου Πέτρου «με μια μελλοντική γέφυρα».⁶⁰

Το 1054, η Εκκλησία της Δύσεως χωρίστηκε από την Εκκλησία της Ανατολής.⁶¹ Ο Αρσένιος Μπόκα γράφει, στο ίδιο κείμενο: «Αυτό που έκανε ο υπερήφανος καρδινάλιος Ουμβέρτος ρίχνοντας τον αναθεματισμό του πάνω στην αγία τράπεζα της Αγίας Σοφίας το 1054, έσπασε την ενότητα, κηλίδωσε την αγιότητα της Εκκλησίας με μια αμαρτία της υπερηφάνειας». Ο ίδιος γράφει ότι από τότε «η ενότητα της Εκκλησίας δεν πραγματοποιείται πια παρά μόνο στην Η΄ οικουμενική σύνοδο - αν θα γίνει». Και ρωτά: «Λοιπόν ποιος βγήκε από την ενότητα, από την αγιότητα, από την αποστολικότητα και την καθολικότητα;»⁶²

Το Σύμβολο της Πίστεως που έγραψε ο Αρσένιος Μπόκα κάτω από τον σταυρό ομολογεί μία μόνη Εκκλησία. Ο απόστολος Παύλος γράφει: «ἓν σῶμα καὶ ἓν Πνεῦμα, καθὼς καὶ ἐκλήθητε ἐν μιᾷ ἐλπίδι τῆς κλήσεως ὑμῶν· εἷς Κύριος, μία πίστις, ἓν βάπτισμα».⁶³ Ο άγιος Κυπριανός, που ο αγιογράφος τον μνημονεύει πάνω από τον νίμβο, γράφει στο βιβλίο του για την ενότητα της Εκκλησίας: «Ένας είναι ο Θεός, και ένας ο Χριστός, και μία η Εκκλησία Του, και μία η πίστη».⁶⁴

Στη σκηνή «Biserica și lumea», ο Αρσένιος Μπόκα ζωγράφισε την Αγία Σοφία και τον ναό του Αγίου Πέτρου της Ρώμης στον ίδιο νίμβο, ως «την αποστολική Εκκλησία, με τους δύο πρώτους κλάδους της». Είναι ένας οικουμενισμός, δηλαδή μια ένωση των χωρισμένων Εκκλησιών, ζωγραφισμένη σαν να είχε ήδη πραγματοποιηθεί. Το δικό του κείμενο λέει ότι η ενότητα έσπασε το 1054 και ότι δεν αποκαθίσταται πια παρά μόνο σε μια Η΄ οικουμενική σύνοδο, «αν θα γίνει». Η Εκκλησία είναι μία, με μία μόνη πίστη, και αυτός ο δεσμός δεν μπορεί να γίνει όσο η Ρώμη δεν επιστρέφει στην πίστη που είχε πριν από τη ρήξη. Ακόμη κι αν επέστρεφε, η επιστροφή της δεν θα αφορούσε εκείνους που ο Αρσένιος Μπόκα ζωγράφισε με φωτοστέφανο: τον Φραγκίσκο, που πέθανε το 1226, σχεδόν δύο αιώνες μετά τη ρήξη, και τον Ουλφίλα, που έφερε τους Γότθους σε κοινωνία με τους αρειανούς.

5. Ο Νικόλαος Καβάσιλας, ζωγραφισμένος ως αρχιερέας

Στην επάνω ζώνη του Ιερού Βήματος, ο Αρσένιος Μπόκα ζωγράφισε τον Χριστό τον Μέγα Αρχιερέα, περιτριγυρισμένο, κατά το λεύκωμα, «από δώδεκα αρχιερείς», σε μετάλλια.⁶⁵ Ένας από αυτούς είναι ο άγιος Νικόλαος Καβάσιλας, ντυμένος όπως οι άλλοι ιεράρχες και με το Ευαγγέλιο στο χέρι. Στον φωτοστέφανό του γράφει «Ο άγιος Νικόλαος Καβάσιλας, Αρχιεπίσκοπος Σαλονίκης» («Sfântul Nicolae Cavasila, Arhiepiscopul Salonicului»).⁶⁶ Επίσης στο Ιερό Βήμα, στη σκηνή της Κυριακής της Ορθοδοξίας, ο Καβάσιλας είναι ζωγραφισμένος άλλη μία φορά, όρθιος, με ένα βιβλίο που γράφει «Η εν Χριστώ ζωή» («Viața în Hristos»). Στον φωτοστέφανό του γράφει «Νικόλαος Καβάσιλας, Επίσκοπος Θεσσαλονίκης» («Nicolae Cabasila, Episcopul Tesalonicului»).⁶⁷

Ο άγιος Νικόλαος Καβάσιλας ήταν ένας βυζαντινός θεολόγος του 14ου αιώνα. Η Encyclopaedia Britannica τον ονομάζει «λαϊκό θεολόγο και λειτουργιολόγο».⁶⁸ Η Ορθόδοξη Εκκλησία της Αμερικής τον μνημονεύει ως «Όσιο Νικόλαο Καβάσιλα». Δείχνει ότι φαίνεται να έγινε μοναχός στη μονή των Μαγγάνων και ότι ίσως χειροτονήθηκε ιερομόναχος. Η ίδια γράφει ότι ο Νικόλαος ήταν ανιψιός του Νείλου Καβάσιλα, αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης, πόλης που οι Ρουμάνοι την ονομάζουν και Σαλόνικ (Salonic).⁶⁹

Το Πηδάλιον λέει ότι η εικόνα αγιάζεται «τόσο από τον χαρακτήρα, όσο και από το εικονιζόμενο όνομα» και ζητεί οι εικόνες να έχουν ομοιότητα «με εκείνους των οποίων είναι οι μορφές».

Ο Αρσένιος Μπόκα ζωγράφισε δύο φορές τον άγιο Νικόλαο Καβάσιλα ως αρχιερέα και έγραψε στον φωτοστέφανό του «Αρχιεπίσκοπος Σαλονίκης» και «Επίσκοπος Θεσσαλονίκης». Ο Καβάσιλας δεν ήταν αρχιερέας, και η Ορθόδοξη Εκκλησία της Αμερικής τον μνημονεύει ανάμεσα στους οσίους. Αρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης ήταν ο θείος του, ο Νείλος. Το Πηδάλιον ζητεί η εικόνα να μοιάζει με εκείνον που εικονίζει και δείχνει ότι αγιάζεται και με το όνομα που είναι γραμμένο πάνω της.

6. Η μορφή του αγιογράφου, δοσμένη σε αγίους

Στην οροφή του νάρθηκα, δηλαδή του χώρου της εισόδου, ο Αρσένιος Μπόκα ζωγράφισε τον άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο νέο, με φτερά, να κρατά σε πινάκιο το ίδιο του το κεφάλι.⁷⁰ Ο επίσκοπος Δανιήλ γράφει στο λεύκωμα: «Προσωπικά είμαι πεπεισμένος ότι η εικόνα και η μορφή του αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή κρύβει και προδίδει την αυτοπροσωπογραφία του πατρός Αρσενίου Μπόκα».⁷¹

Στη σκηνή «Biserica și lumea», στην είσοδο, ο Αρσένιος Μπόκα ζωγράφισε έναν μοναχό σταυρωμένο πάνω σε σταυρό. Ο μοναχός έχει φωτοστέφανο, και στο περίγραμμά του είναι γραμμένος ο μακαρισμός των καθαρών στην καρδιά, από το Ευαγγέλιο του Ματθαίου. Στον βραχίονα του σταυρού γράφει «Η αυταπάρνηση», και πάνω από το κεφάλι «Η υπακοή στον Θεό». Στα χέρια κρατά δύο λαμπάδες, «Η ταπείνωση» και «Η αγάπη». Δίπλα του, ο διάβολος του φωνάζει: «Υπομένεις σαν ανόητος· Κάτω, από τον σταυρό!».⁷² Στο κείμενο για τη «Biserica și lumea», ο Αρσένιος Μπόκα γράφει ότι μέσα από αυτόν έδειξε τον δρόμο της θεωρίας: «τον τρόπο της θεωρίας τον δείχνει ένας άνθρωπος σταυρωμένος, χωρίς καρφιά, επομένως με τη θέλησή του».⁷³ Το λεύκωμα λέει ότι το θέμα του σταυρωμένου μοναχού είναι «χαρακτηριστικό της ορθόδοξης μοναχικής εικονογραφίας». Για τον σταυρό του γράφει ότι είναι «πιθανώς μια δεύτερη αυτοπροσωπογραφία του Πατρός μας Αρσενίου».⁷⁴ Ο ιερέας Βαμβουλέσκου γράφει το ίδιο: «Ο μοναχός που είναι ζωγραφισμένος στην είσοδο, στον αριστερό τοίχο του ναού του Ντραγκανέσκου – σταυρωμένος πάνω στον σταυρό, προς τον οποίο φώναζαν οι αντίπαλοι: “Υπομένεις σαν ανόητος!” –, είναι μια εικόνα του πατρός Αρσενίου.»⁷⁵

Η Τατιάνα Νικουλέσκου (Tatiana Niculescu), συγγραφέας της βιογραφίας „Ei mă consideră făcător de minuni”. Viața lui Arsenie Boca («“Με θεωρούν θαυματουργό”. Η ζωή του Αρσενίου Μπόκα»), που κυκλοφόρησε το 2018, βλέπει τον αγιογράφο και σε άλλες μορφές. Γράφει: «Στην πινακοθήκη των αυτοπροσωπογραφιών που ζωγράφισε ο Αρσένιος Μπόκα, το πρόσωπό του σε διάφορες ηλικίες διακρίνεται κάτω από μορφές μεγάλων αγίων». Ονομάζει τον «Βασίλειο τον Μέγα, τον Ιωάννη τον Βαπτιστή, τον Άγιο Ηλία, τον Άγιο Γεώργιο, τον Άγιο Μάρτυρα Νέστορα, τον Παΐσιο του Νεάμτς», «καθώς και στην απεικόνιση του ίδιου του Ιησού στη σκηνή της Βαπτίσεως στον Ιορδάνη».⁷⁶

Το Πηδάλιον ζητεί οι εικόνες «να έχουν ομοιότητα με εκείνους των οποίων είναι οι μορφές». Δείχνει επίσης ότι η εικόνα αγιάζεται και με το όνομα που είναι γραμμένο πάνω της. Κάτω από το όνομα του αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή, όποιος μπαίνει στον ναό βλέπει, κατά το λεύκωμα, τη μορφή του αγιογράφου.

Ο επίσκοπος Δανιήλ, που επιμελήθηκε το λεύκωμα μαζί με τη μοναχή Ζαμφίρα, γράφει ότι στον άγιο Ιωάννη τον Βαπτιστή της εισόδου βρίσκεται η αυτοπροσωπογραφία του Αρσενίου Μπόκα, και στον σταυρωμένο μοναχό, ίσως, η δεύτερη. Ο μαθητής του Βαμβουλέσκου βλέπει κι αυτός στον μοναχό «μια εικόνα του πατρός Αρσενίου», και η Τατιάνα Νικουλέσκου τον βλέπει κάτω από τις μορφές πολλών αγίων και κάτω από τη μορφή του Χριστού στη Βάπτιση. Αν έχουν δίκιο, ο αγιογράφος έδωσε τη μορφή του σε αγίους και έβαλε στον εαυτό του, όσο ζούσε, τον φωτοστέφανο που ο ίδιος ονομάζει «το σημείο της αγιότητας». Το Πηδάλιον ζητεί η εικόνα να μοιάζει με εκείνον που εικονίζει.

7. Άνθρωποι από τον κόσμο του, στις σκηνές του ναού

Στο Ιερό Βήμα, πάνω από τους αγίους της σκηνής της Κυριακής της Ορθοδοξίας, ο Αρσένιος Μπόκα έγραψε τα λόγια: «Εικόνα της άρρητης δόξας Σου είμαι, αν και φέρω τα τραύματα των αμαρτιών». Στην ίδια ζώνη σχεδίασε μια σειρά από πρόσωπα ανδρών και γυναικών των ημερών μας.⁷⁷ Το λεύκωμα μιλά για «πολλές δεκάδες ανθρώπινα πρόσωπα, μερικά με φωτοστέφανο».⁷⁸ Ο ιερέας Βαμβουλέσκου γράφει ότι, επίσης στο Ιερό Βήμα, ο Αρσένιος Μπόκα «χρησιμοποίησε και τα πρόσωπα των ανθρώπων με ευθύνη στην κοινωνία και στην Εκκλησία της εποχής εκείνης».⁷⁹

Στον αριστερό τοίχο του κυρίως ναού, δίπλα στην Ανάσταση, κάτω από τη μορφή του αρχαγγέλου Γαβριήλ, ο Αρσένιος Μπόκα ζωγράφισε μια βάπτιση των ημερών μας. Από πάνω της είναι ζωγραφισμένοι ο Χριστός και ένας άγγελος. Από κάτω, γύρω από την κολυμβήθρα στην οποία ένας ιερέας βαπτίζει ένα βρέφος, στέκονται άνθρωποι με ρούχα της πόλης: ένας ιερέας με ράσο, μερικές γυναίκες, μια ηλικιωμένη ντυμένη στα μαύρα και ένα νεαρό ζευγάρι.⁸⁰ Το λεύκωμα δείχνει ότι το βρέφος το βαπτίζει ένας ιερέας από το Βουκουρέστι, από έναν ναό που ο Αρσένιος Μπόκα τον επισκεπτόταν συχνά. Το ίδιο λεύκωμα γράφει ότι γύρω από την κολυμβήθρα «μπορούν να αναγνωριστούν έξι μέλη της οικογένειας του νεοφώτιστου από την οικογένεια του εφημερίου ιερέα Σαβιάν Μπουνέσκου».⁸¹ Η Τατιάνα Νικουλέσκου ονομάζει τη σκηνή «μια οικογενειακή φωτογραφία».⁸²

Κάτω από τον «Γάμο του Υιού του Βασιλέως», ο Αρσένιος Μπόκα ζωγράφισε τον γάμο της Κανά της Γαλιλαίας. Το λεύκωμα γράφει ότι ο κουμπάρος, που σηκώνεται έκπληκτος από το θαύμα, είναι ζωγραφισμένος, κατά την ομολογία του αγιογράφου, «με τη μορφή του πατρός Γκάλα Γκαλάκτιον».⁸³ Ο Γκάλα Γκαλάκτιον (Gala Galaction) ήταν συγγραφέας, ιερέας και καθηγητής θεολογίας στο Τσερνόβτσι (Cernăuți) και στο Βουκουρέστι, και πέθανε το 1961.⁸⁴

Στην Ανάσταση του αριστερού τοίχου, ανάμεσα σε εκείνους που φεύγουν από τον τάφο, το λεύκωμα περιγράφει δύο γέροντες του Συνεδρίου, «ο πρώτος – με τη μορφή του Μαρξ».⁸⁵ Ο Καρλ Μαρξ ήταν Γερμανός πολιτικός φιλόσοφος και επαναστάτης, που πέθανε το 1883.⁸⁶

Η Ζ΄ Σύνοδος όρισε να τοποθετούνται στους ναούς οι εικόνες του Κυρίου, της Θεοτόκου, των αγγέλων και των αγίων. Το Πηδάλιον ζητεί η εικόνα να μοιάζει με εκείνον που εικονίζει και λέει ότι αγιάζεται και με το όνομα που είναι γραμμένο πάνω της.

Στο Ιερό Βήμα, ο Αρσένιος Μπόκα ζωγράφισε, κατά τον λόγο του μαθητή του, «τα πρόσωπα των ανθρώπων με ευθύνη στην κοινωνία και στην Εκκλησία της εποχής εκείνης». Κάτω από τη μορφή του αρχαγγέλου Γαβριήλ ζωγράφισε την οικογένεια του εφημερίου σε μια βάπτιση, με ρούχα της πόλης, σαν «μια οικογενειακή φωτογραφία». Στον κουμπάρο της Κανά έδωσε τη μορφή του ιερέα Γκάλα Γκαλάκτιον, και σε έναν γέροντα του Συνεδρίου τη μορφή του Μαρξ. Η Ζ΄ Σύνοδος όρισε στους ναούς τις εικόνες του Κυρίου, της Θεοτόκου, των αγγέλων και των αγίων, και το Πηδάλιον ζητεί κάθε εικόνα να μοιάζει με εκείνον που εικονίζει.

8. Ένα πρόσωπο μυθιστορήματος, ζωγραφισμένο ως πρότυπο της μοναχικής ζωής

Στο κάτω μέρος του «Γάμου του Υιού του Βασιλέως», ο Αρσένιος Μπόκα ζωγράφισε τους τρεις δρόμους που, κατά το λεύκωμα, «μας ετοιμάζουν το ένδυμα του γάμου»: «τον γάμο, με τον γάμο της Κανά της Γαλιλαίας, τον μοναχισμό, με τον θάνατο του αββά Ζωσιμά, και το μαρτύριο, με το μαρτύριο των σαράντα αγίων στη λίμνη της Σεβαστείας».⁸⁷ Το λεύκωμα δείχνει ότι ο αββάς Ζωσιμάς είναι παρμένος «από τα γραπτά του Ντοστογιέφσκι».⁸⁸ Ο Ζωσιμάς είναι ο μοναχός των Αδελφών Καραμάζοφ, του τελευταίου μυθιστορήματος του Ρώσου συγγραφέα Ντοστογιέφσκι.⁸⁹ Στη φωτογραφία του λευκώματος, ο Ζωσιμάς κείτεται πάνω σε ένα τραπέζι, ανάμεσα σε μοναχούς, και από πάνω ένας άγγελος συνοδεύει την ψυχή του, ζωγραφισμένη με φωτοστέφανο.⁹⁰ Το λεύκωμα τον ονομάζει «τον όσιο». Ανάμεσα στους μοναχούς γύρω του είναι και ο νεαρός μαθητής του, ο Αλιόσα, τον οποίο το λεύκωμα τον δείχνει «με τη μορφή του φιλοσόφου και θεολόγου Σολοβιόφ, σύμφωνα με τις ίδιες μαρτυρίες του πατρός Αρσενίου».⁹¹

Η Ζ΄ Σύνοδος όρισε να τοποθετούνται στους ναούς οι εικόνες του Κυρίου, της Θεοτόκου, των αγγέλων, όλων των αγίων και όλων των οσίων, και δείχνει ότι η τιμή που αποδίδεται στην εικόνα περνά σε εκείνον που εικονίζεται σε αυτήν. Το Πηδάλιον λέει ότι οι εικόνες διδάσκουν στους πιστούς «τους αγώνες των οσίων» και τους παρακινούν να επικαλούνται τους αγίους ως μεσίτες.

Για τον δρόμο του μοναχισμού, ο Αρσένιος Μπόκα ζωγράφισε, δίπλα στους σαράντα μάρτυρες της Σεβαστείας, τον θάνατο ενός προσώπου μυθιστορήματος, με την ψυχή του να τη φέρει άγγελος και με φωτοστέφανο. Το λεύκωμα τον ονομάζει «τον όσιο», και στον μαθητή του, τον Αλιόσα, ο αγιογράφος έδωσε τη μορφή του φιλοσόφου Σολοβιόφ. Η Ζ΄ Σύνοδος όρισε στους ναούς τις εικόνες των αγίων και των οσίων και δείχνει ότι η τιμή που αποδίδεται στην εικόνα περνά σε εκείνον που εικονίζεται σε αυτήν. Ο αββάς Ζωσιμάς είναι πρόσωπο μυθιστορήματος.

9. Το τηλέφωνο, το διαστημικό λεωφορείο και η πόλη στις φλόγες

Στον δεξιό τοίχο του κυρίως ναού, δίπλα στην Ανάληψη του Κυρίου, κάτω από τη μορφή του αρχαγγέλου Μιχαήλ, ο Αρσένιος Μπόκα ζωγράφισε έναν άνδρα με κοντό παντελόνι και σανδάλια, με γυαλιά, ξαπλωμένο αναπαυτικά σε μια πολυθρόνα. Κρατά στο αυτί ένα μπλε ακουστικό, από το οποίο δεν κρέμεται κανένα καλώδιο. Δίπλα του, σε ένα στρογγυλό τραπεζάκι, βρίσκεται μια τηλεόραση, και πάνω στην τηλεόραση ένα επιτραπέζιο τηλέφωνο. Στο βάθος φαίνονται δύο μεγάλες δορυφορικές κεραίες, ένας χάρτης του κόσμου και ένα διαστημικό λεωφορείο που απογειώνεται. Ένας άγγελος με φωτοστέφανο τον καλεί: «Επάνω! Όλα είναι έτοιμα, ελάτε στο δείπνο!». Ο άνδρας απαντά: «Παντρεύτηκα· στρογγύλεψα το χωράφι μου· αγόρασα 5 εκατομμύρια ίππους· ψάχνω κατοικία σε άλλο πλανήτη· …γι’ αυτό… σε παρακαλώ να με συγχωρήσεις· δεν μπορώ να έρθω: δεν έχουμε πια αυτή την έγνοια…».⁹²

Η σκηνή είναι η παραβολή του μεγάλου δείπνου, μεταφερμένη στον κόσμο όπου ζούσε ο αγιογράφος. Στο Ευαγγέλιο, ο οικοδεσπότης στέλνει να πουν στους καλεσμένους: «ἔρχεσθε, ὅτι ἤδη ἕτοιμά ἐστι πάντα», και εκείνοι δικαιολογούνται. Ο ένας αγόρασε ένα χωράφι, ο άλλος πέντε ζεύγη βόδια, και ο τρίτος λέει: «γυναῖκα ἔγημα, καὶ διὰ τοῦτο οὐ δύναμαι ἐλθεῖν.»⁹³

Ο σημερινός κόσμος μπήκε και στην εικόνα της Αναστάσεως του αριστερού τοίχου. Στις επάνω γωνίες, πίσω από τον Χριστό, είναι ζωγραφισμένη η στρογγυλή γη, με τα κτίρια μιας πόλης στις φλόγες και στον καπνό.⁹⁴

Η Ζ΄ Σύνοδος ζητεί η εικόνα να είναι «σύμφωνη με την ιστορία του κηρύγματος του Ευαγγελίου». Το Πηδάλιον ζητεί από τους αγιογράφους να ζωγραφίζουν «σύμφωνα με την κατανόηση της Αγίας Γραφής» και τους δίνει ένα παράδειγμα. Στην εικόνα της Καθόδου του Αγίου Πνεύματος, «δεν αρμόζει να ζωγραφίζεται […] ένας άνθρωπος κάτω από τους Αποστόλους, και να σημειώνεται ο κόσμος, αλλά στη θέση του πρέπει να ζωγραφίζεται ο Προφήτης Ιωήλ, που λέει: “Θα εκχύσω από το Πνεύμα μου επάνω σε κάθε σάρκα”».⁹⁵

Κάτω από τη μορφή του αρχαγγέλου Μιχαήλ, ο Αρσένιος Μπόκα ζωγράφισε έναν άνθρωπο της εποχής του, σε πολυθρόνα, με τηλέφωνο, τηλεόραση, κεραίες και ένα διαστημικό λεωφορείο, ο οποίος αρνείται την κλήση στο δείπνο. Πίσω από την Ανάσταση ζωγράφισε μια σύγχρονη πόλη στις φλόγες. Η Ζ΄ Σύνοδος ζητεί εικόνες σύμφωνες με την ιστορία του Ευαγγελίου. Το Πηδάλιον δεν επιτρέπει ούτε τη μορφή του κόσμου κάτω από τους αποστόλους, στη θέση του προφήτη της Γραφής.

Συμπεράσματα

Παρά τις πολλές αποκλίσεις από τους κανόνες της Εκκλησίας, οι υπερασπιστές του Αρσενίου Μπόκα έχουν τα πιο υψηλά λόγια για την αγιογράφηση του Ντραγκανέσκου. Ο επίσκοπος Δανιήλ Στοενέσκου, συγγραφέας τριών βιβλίων για τον Αρσένιο Μπόκα, την ονόμασε, στον τίτλο του λευκώματος του 2005, «“Καπέλα Σιξτίνα” της ρουμανικής Ορθοδοξίας» («“Capela Sixtină” a Ortodoxiei românești»).⁹⁶ Στο λεύκωμα, ονομάζει την αγιογράφηση «μια μοναδική και ασύγκριτη ορθόδοξη αγιογραφία» και γράφει: «Ο ίδιος ο Χριστός είναι Εκείνος που αγιογραφεί και στολίζει τους ναούς Του ως τόπους λατρείας, με τη δωρεά και με τη χάρη με την οποία το Άγιο Πνεύμα ενεργεί και κινεί τα εργαλεία Του - τους ταπεινούς αγιογράφους και ζωγράφους ναών». Ο ίδιος γράφει ότι η αγιογράφηση «είναι στην πραγματικότητα το “Cărarea Împărăției” ξεδιπλωμένο σε εικόνες», κατά τον τίτλο του βιβλίου, «Ο δρόμος της Βασιλείας», που εξετάστηκε στο τρίτο άρθρο της σειράς.⁹⁷ Ο ιερέας Βαμβουλέσκου γράφει ότι η αγιογράφηση εδώ, «κατά την ορθόδοξη τάξη, είναι πιο πολύτιμη από την Καπέλα Σιξτίνα της Ρώμης».⁹⁸ Ο σημερινός εφημέριος του ναού είπε, στο τηλεοπτικό ρεπορτάζ του 2016, ότι είναι «μια αγιογραφία αποκαλυμμένη από τον Θεό». Πρόσθεσε: «Ο πατήρ Αρσένιος το ομολόγησε κιόλας: “Ζωγραφίζω αυτό που βλέπω”, και γι’ αυτό η αγιογραφία έχει ένα πλούσιο θεολογικό, πνευματικό μήνυμα και έχει ακόμη και προφητικούς τόνους».⁹⁹

Οι μαθητές του την αποδίδουν σε μια εντολή από Άνω. Ο Βαμβουλέσκου διηγείται: «Ήρθε κάποτε στο Ντραγκανέσκου ένας ιεράρχης από το Πατριαρχείο, ο οποίος πρόσταξε τον πατέρα Αρσένιο να σβήσει τις μη ορθόδοξες εικόνες που ήταν ζωγραφισμένες στον ναό. Ο πατήρ Αρσένιος του έδωσε εργαλεία να σβήσει ό,τι δεν του αρέσει, γιατί, έλεγε ο Πατήρ: “δεν ζωγράφισα τίποτε, παρά μόνο με εντολή από Άνω, για την κατήχηση του λαού, που κείτεται στο σκοτάδι”.» Ο ίδιος γράφει ότι ο Αρσένιος Μπόκα «δεν ζωγράφισε με το τετραγωνικό μέτρο, κατά πρότυπα, αλλά με αποκάλυψη από Άνω, όχι μόνο με τεκμηρίωση, αλλά προπάντων με προσευχή και νηστεία και, κάποτε, μιλώντας με τους αγίους που ζωγράφιζε».¹⁰⁰ Ένας προσκυνητής από το Φαγκαράς (Făgăraș) διηγείται, στη συλλογή Părintele Arsenie Boca: minuni și mărturii («Ο πατήρ Αρσένιος Μπόκα: θαύματα και μαρτυρίες»), που συνέταξε ο Ρομέο Πετρασκιούκ (Romeo Petrașciuc), ότι ένας ιερέας φέρεται να ρώτησε τον Αρσένιο Μπόκα γιατί ζωγραφίζει διαφορετικά από ό,τι ζητούν οι κανόνες της βυζαντινής αγιογραφίας. Ο Αρσένιος Μπόκα φέρεται να του απάντησε: «Βρε, Πάτερ, εγώ τους ζωγραφίζω όπως μου φανερώνονται!»¹⁰¹ Τον άγιο Νικόλαο Καβάσιλα, όμως, τον ζωγράφισε με τον βαθμό του αρχιεπισκόπου που είχε ο θείος του. Κατά τη διήγηση του Βαμβουλέσκου, ένας ιεράρχης της Εκκλησίας έκρινε μη ορθόδοξες ορισμένες εικόνες ήδη όσο ζούσε ο αγιογράφος. Η Ζ΄ Σύνοδος όμως όρισε την εικόνα σύμφωνα με τη διδασκαλία των Πατέρων και την παράδοση της Εκκλησίας, και το Πηδάλιον στέλνει τον αγιογράφο που δεν ξέρει σε «αυτούς που ξέρουν».

Άλλοι υπερασπιστές αναγνωρίζουν ότι η αγιογράφηση βγαίνει έξω από την τάξη. Ο Σέρτζιου Τσοκιρλάν (Sergiu Ciocârlan), καθηγητής ρουμανικής γλώσσας και λογοτεχνίας, υπερασπίστηκε την αγιογράφηση του Ντραγκανέσκου στο άρθρο «Lămuriri cu privire la pictura Cuviosului Arsenie de la Prislop» («Διευκρινίσεις σχετικά με την αγιογραφία του Οσίου Αρσενίου του Πρίσλοπ»). Το δημοσίευσε στο Doxologia, την πύλη της Μητροπόλεως Μολδαβίας και Βουκοβίνας, δέκα ημέρες αφότου η Ιερά Σύνοδος είχε εγκρίνει την αγιοκατάταξη του Αρσενίου Μπόκα. Γράφει ότι «η αγιογραφία του Οσίου Αρσενίου δεν τηρεί τη βυζαντινή Ερμηνεία, δηλαδή την Παράδοση της Εκκλησίας σχετικά με τον τρόπο απεικόνισης του Σωτήρος Ιησού Χριστού, της Θεοτόκου και των Αγίων».¹⁰² Η αιτία θα ήταν ότι ο Αρσένιος Μπόκα, «εξαιτίας της παρακμής του ύφους και της έλλειψης δασκάλων κοντά στους οποίους θα ήθελε να μαθητεύσει», «περιορίστηκε σε μια αγιογραφία που δεν έχει την αξίωση να είναι κανονική με την έννοια της βυζαντινής Παράδοσης».¹⁰³ Ο Τσοκιρλάν στηρίζει την εξήγησή του στην επιστολή του 1939, στην οποία ο Αρσένιος Μπόκα έλεγε ότι στον Άθω δεν μπόρεσε να μάθει την αγιογραφία των εικόνων «εξαιτίας της έλλειψης μαστόρων». Μετά από αυτή την επιστολή ακολούθησαν όμως το εργαστήριο του Κισινάου, οι παλαιές εικόνες του μουσείου και τα χρόνια της εργασίας στο εργαστήριο αγιογραφίας του Πατριαρχείου, του οποίου έγινε υπεύθυνος. Ο θεολόγος και ποιητής Νικηφόρος Κράινικ (Nichifor Crainic), του οποίου τις παραδόσεις μυστικής θεολογίας είχε παρακολουθήσει ο Αρσένιος Μπόκα στο Βουκουρέστι, τον επισκέφθηκε στο Ντραγκανέσκου το φθινόπωρο του 1971. Ο επίσκοπος Δανιήλ τύπωσε την επιστολή που του έστειλε κατόπιν ο Κράινικ στο βιβλίο Părintele Arsenie – „Omul îmbrăcat cu haină de in” și „Îngerul cu cădelnița de aur” («Ο πατήρ Αρσένιος – “Ο άνθρωπος ο ντυμένος με λινό ένδυμα” και “Ο άγγελος με το χρυσό θυμιατήριο”»). Ο Κράινικ του έγραφε: «Είναι ένα νέο ύφος, είναι μια νέα αγιογραφία, σύμφωνα με τη νέα όραση που φέρεις μέσα στην ψυχή.»¹⁰⁴ Ο Λίβιου Στρέζα (Liviu Streza), τότε καθηγητής θεολογίας στο Σιμπίου (Sibiu) και αργότερα μητροπολίτης της Τρανσυλβανίας, έλεγε το 1992, σε μια μαρτυρία τυπωμένη στη συλλογή Noi mărturii despre Părintele Arsenie Boca («Νέες μαρτυρίες για τον πατέρα Αρσένιο Μπόκα»): «Η αγιογραφία του Πατρός ήταν μια αγιογραφία οραματική! Δημιούργησε κάτι που βγαίνει έξω από τον συνηθισμένο κανόνα, από τη συνηθισμένη τάξη».¹⁰⁵ Για τον Χριστό της Αναστάσεως, ο ιερέας Βίκτωρ Μπούνεα (Victor Bunea), που βοήθησε μία ημέρα τον Αρσένιο Μπόκα στο Ντραγκανέσκου, γράφει στην ίδια συλλογή ότι «το διάφανο σώμα του αναστημένου Ιησού ξεπερνά ζωγραφικά όλους τους κανόνες των παραδοσιακών Ερμηνειών».¹⁰⁶

Τον Φραγκίσκο και τον Ουλφίλα οι υπερασπιστές τους εξηγούν με τη δική του πνευματική όραση. Ο Βαμβουλέσκου γράφει: «Ως προορατικός, ο Πατήρ επέτρεψε στον εαυτό του να ζωγραφίσει στα έργα του και τον Άγιο Φραγκίσκο της Ασίζης, για τον οποίο ήξερε ότι, αν και ήταν καθολικός, είχε άγιο βίο». Εκείνους που τον κατηγόρησαν γι’ αυτό τους ονομάζει «αναίσθητους κακόγλωσσους» και γράφει ότι «ο Πατήρ ζωγράφισε κατά την προτροπή από Άνω».¹⁰⁷ Το λεύκωμα ονομάζει τον Φραγκίσκο «μαρτυρία του αληθινού οικουμενισμού, κατά την ορθόδοξη όραση του πατρός Αρσενίου».¹⁰⁸ Για τους δύο καθεδρικούς ναούς, το λεύκωμα γράφει ότι, «τυλιγμένοι από το χέρι του πατρός Αρσενίου στον ίδιο νίμβο και αύρα», «η ορθοδοξία και ο καθολικισμός […] θα φτάσουν κάποτε, αργά, ξανά στην “υποστατική ένωση” της πρώτης χριστιανικής χιλιετίας». Το λεύκωμα ονομάζει την ένωσή τους στον νίμβο «οικουμενική» και «οραματική».¹⁰⁹ «Υποστατική ένωση» είναι το όνομα που δίνει η Εκκλησία στην ένωση των δύο φύσεων, της θείας και της ανθρώπινης, στο ένα και μόνο Πρόσωπο του Χριστού. Ο Τσοκιρλάν δείχνει ότι οι καθηγητές θεολογίας Νικηφόρος Κράινικ και Ιωάννης Σαβίν (Ioan Gh. Savin) θεωρούσαν τον Φραγκίσκο άγιο, και ότι ο Ουλφίλας έχαιρε της ίδιας «ευνοϊκής πρόσληψης». Φέρνει ακόμη έναν λόγο του πατρός Αρσενίου Παπάτσιοκ (Arsenie Papacioc), ο οποίος, σε ένα βιβλίο συνομιλιών του 1998, ονόμαζε τον Φραγκίσκο «άγιο». Κατά τον Τσοκιρλάν πάλι, το απόσπασμα λείπει από τις εκδόσεις που κυκλοφόρησαν από το 2004 και έπειτα.¹¹⁰ Κανείς από αυτούς δεν λέει ότι η Εκκλησία συγκατέλεξε τον Φραγκίσκο και τον Ουλφίλα στους αγίους της.

Οι υπερασπιστές βλέπουν στην αγιογράφηση και προφητείες. Ο Λίβιου Στρέζα έλεγε για τον άνθρωπο της πολυθρόνας: «Αν προσπαθήσουμε να εισχωρήσουμε βαθύτερα, υπάρχει κάτι οραματικό εκεί: μια πολυθρόνα που έχει μπροστά της μια συσκευή: “βιντεοτηλέφωνο” – μπορείς να μιλάς με κάποιον στο τηλέφωνο και να βλέπεις το πρόσωπο αυτό.» Ο ίδιος έγραφε: «Σκέφτηκε ο πατήρ και αυτή τη δυνατότητα της μετάδοσης, της υποδοχής του ναού στο σπίτι σου!»¹¹¹ Ο αφηγητής του ρεπορτάζ του 2016 λέει ότι η αγιογραφία «είναι όμως οραματική», επειδή ο άνθρωπος ψάχνει «κατοικία σε άλλο πλανήτη».¹¹² Ένας δημοσιογράφος της εφημερίδας Adevărul γράφει ότι ο άνθρωπος είναι ζωγραφισμένος «να μιλά στο κινητό τηλέφωνο».¹¹³ Το λεύκωμα κλείνει την περιγραφή της σκηνής με τη φράση: «Προφητικά λόγια του πατρός Αρσενίου, ιδιαίτερα επίκαιρα».¹¹⁴

Όλα αυτά ανήκουν στην εποχή κατά την οποία αγιογράφησε ο Αρσένιος Μπόκα. Το βιντεοτηλέφωνο είχε παρουσιαστεί στον κόσμο το 1964, σε μια παγκόσμια έκθεση, και στις 30 Ιουνίου 1970 ο δήμαρχος της πόλης Πίτσμπουργκ, στις Ηνωμένες Πολιτείες, μίλησε «πρόσωπο με πρόσωπο» μέσω βιντεοτηλεφώνου, στο πρώτο εμπορικό δίκτυο βιντεοκλήσεων.¹¹⁵ Στις 20 Ιουλίου 1969, ένα χρόνο αφότου ο Αρσένιος Μπόκα είχε αρχίσει την αγιογράφηση, ένας Αμερικανός αστροναύτης της αποστολής Απόλλων 11 περπατούσε στη Σελήνη.¹¹⁶ Την πρώτη κλήση από κινητό τηλέφωνο την έκανε ο Μάρτιν Κούπερ, στις 3 Απριλίου 1973.¹¹⁷ Το αμερικανικό διαστημικό λεωφορείο αποφασίστηκε τον Ιανουάριο του 1972, το πρώτο λεωφορείο παρουσιάστηκε στον κόσμο τον Σεπτέμβριο του 1976, και στο διάστημα πέταξε για πρώτη φορά στις 12 Απριλίου 1981.¹¹⁸ Δεν ξέρουμε σε ποιο έτος ζωγράφισε ο Αρσένιος Μπόκα τη σκηνή. Το ακουστικό χωρίς καλώδιο το εξηγεί όμως ένας λόγος του. Ο Βαμβουλέσκου θυμάται ότι ο Αρσένιος Μπόκα του είπε: «Έχω ένα τηλέφωνο με τον Θεό χωρίς καλώδιο…». Η Τατιάνα Νικουλέσκου συνδέει με αυτόν τον λόγο το ακουστικό της σκηνής: ο άνδρας «φαίνεται να ακούει αυτό το μήνυμα σε ένα τηλέφωνο χωρίς καλώδιο – το τηλέφωνο χωρίς καλώδιο με τον Θεό».¹¹⁹ Για τις πτήσεις στο διάστημα, η ίδια δείχνει, κατά έναν φάκελο της Σεκιουριτάτε, ότι ο Αρσένιος Μπόκα τις θεωρούσε γινωμένες για να βρεθεί ζωή σε άλλους πλανήτες, «και μ’ αυτό να ανατραπεί η θρησκεία που υποστηρίζει ότι ζωή υπάρχει μόνο στη γη».¹²⁰ Το Πηδάλιον καταδικάζει εκείνους που περιφέρουν τις εικόνες στις πανηγύρεις «λέγοντας δήθεν τα μελλούμενα, και φανερώνοντας κρυφά πράγματα, και άλλες ψεύτικες προλέξεις».¹²¹

Ως προφητεία διαβάζονται επίσης οι σκηνές από τη ζωή του οσίου Στεφάνου του Νέου. Ο Πέτκου γράφει ότι ο Αρσένιος Μπόκα ζωγράφισε αυτόν τον άγιο, «με τον οποίο ταυτίστηκε», και ότι έτσι φέρεται να «προφήτευσε» την ημέρα του θανάτου του. Ο Αρσένιος Μπόκα πέθανε στις 28 Νοεμβρίου 1989.¹²² Η επιγραφή στον τοίχο δίνει όμως την ημέρα του μαρτυρίου του αγίου: «στις 28 των ειδών του νοεμβρίου» («în 28 ale idelor lui noemvrie»).¹²³ Ένας προσκυνητής από το Φαγκαράς διηγείται ότι ο ιερέας που λειτουργούσε τότε στον ναό είπε στους προσκυνητές ότι ο Αρσένιος Μπόκα του είχε εκμυστηρευθεί: «Να ξέρεις ότι εγώ έδωσα το χέρι εν πνεύματι με τον άγιο Ιωάννη τον Βαπτιστή».¹²⁴

Κάποιοι βλέπουν στην αγιογράφηση και τους δίδυμους πύργους της Νέας Υόρκης, που κατέρρευσαν στις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001.¹²⁵ Κατά τη μαρτυρία του ίδιου προσκυνητή, ο ιερέας που λειτουργούσε τότε στον ναό είπε στους προσκυνητές ότι οι αγιογραφίες είναι «προφητικές αγιογραφίες». Τους έδωσε και ένα παράδειγμα: «αριστερά, όπως μπαίνεις στον άγιο ναό, υπάρχουν δύο ουρανοξύστες χτυπημένοι κατάφατσα, η γη πώς καίγεται κάπου στο βάθος και δύο “1” με το κεφάλι γυρισμένο πάνω σε κάθε πολυκατοικία […]. Δηλαδή, αν τα γυρίσεις, είναι η ημερομηνία 11».¹²⁶ Ο ιστότοπος ενός τηλεοπτικού σταθμού έγραφε το 2018: «Σε έναν τοίχο του ναού μπορεί κανείς να δει τους δίδυμους πύργους, στις φλόγες.»¹²⁷ Ο εφημέριος ονόμασε τη σκηνή, το 2016, «ένα αποκαλυπτικό θέμα, πράγματι, ένα θέμα που μας βάζει σε σκέψεις, γιατί βλέπουμε ότι γνωρίσαμε τέτοιες καταστροφές και σε αυτούς τους καιρούς που ζούμε σήμερα».¹²⁸ Η εφημερίδα Adevărul έγραφε το 2017 για «δύο κτίρια στις φλόγες, που μοιάζουν με τους δύο δίδυμους πύργους της Νέας Υόρκης». Στο ίδιο δημοσίευμα, οι εκπρόσωποι του ναού έλεγαν ότι η σύνδεση της σκηνής με την τραγωδία της Νέας Υόρκης «είναι μόνο μια ερμηνεία που στηρίζεται σε εικασίες».¹²⁹ Στις εικόνες του ρεπορτάζ και στις φωτογραφίες του λευκώματος φαίνεται μια πόλη με πολλά κτίρια, στις φλόγες και στον καπνό, αλλά δεν φαίνονται δύο συγκεκριμένοι πύργοι ούτε κάποιος αριθμός.¹³⁰ Οι πύργοι υψώθηκαν τα χρόνια που αγιογραφούσε ο Αρσένιος Μπόκα. Άρχισαν να ανεβαίνουν το 1968, ο βόρειος πύργος ολοκληρώθηκε τον Δεκέμβριο του 1970 και ο νότιος τον Ιούλιο του 1971.¹³¹

Το λεύκωμα κλείνει με τη φράση: «Επειδή η αγιογραφία του ναού του Ντραγκανέσκου έχει μια τέλεια ομοιότητα με τον Πατέρα μας Αρσένιο, έχουμε κάθε δικαίωμα να πιστεύουμε ότι αυτή μας μιλά και θα μας μιλά από εδώ και πέρα, για πάντα στη θέση της Οσιότητός του».¹³² Το Πηδάλιον ζητεί οι εικόνες να έχουν ομοιότητα «με εκείνους των οποίων είναι οι μορφές».

Στους τοίχους του Ντραγκανέσκου, ο αναστημένος Χριστός είναι ζωγραφισμένος διάφανος και χωρίς γένια, κατά μια μορφή που ο αγιογράφος την αναζητεί «όπως ζητεί ο Χέγκελ», και ο σταυρωμένος Χριστός αποσπά το χέρι Του από το καρφί. Ο Ουλφίλας στέκεται με φωτοστέφανο γύρω από την Αγία Τράπεζα, μαζί με τον Μέγα Αθανάσιο, και ο Φραγκίσκος της Ασίζης στέκεται με φωτοστέφανο και με τον τίτλο «Ο άγιος» ανάμεσα στους αγίους της Αναλήψεως. Η Αγία Σοφία και ο ναός του Αγίου Πέτρου της Ρώμης βρίσκονται στον ίδιο νίμβο, σαν δύο κλάδοι της ίδιας Εκκλησίας. Ο άγιος Νικόλαος Καβάσιλας φέρει τον βαθμό του θείου του, και, κατά εκείνους που τον γνώρισαν, ο αγιογράφος έδωσε τη μορφή του στον άγιο Ιωάννη τον Βαπτιστή και στον σταυρωμένο μοναχό. Η οικογένεια του εφημερίου, ο Γκάλα Γκαλάκτιον και ο Μαρξ μπήκαν στις σκηνές του ναού, και ένα πρόσωπο μυθιστορήματος στέκεται με φωτοστέφανο, ως πρότυπο της μοναχικής ζωής. Ο κόσμος των χρόνων που αγιογραφούσε, με τα τηλέφωνα, τις κεραίες και το διαστημικό λεωφορείο του, μπήκε κι αυτός στην αγιογράφηση. Κάποιοι από τους υπερασπιστές του Αρσενίου Μπόκα την αποδίδουν σε μια εντολή από Άνω, και άλλοι αναγνωρίζουν ότι βγαίνει έξω από τον κανόνα. Οι «προφητείες» που βλέπουν σε αυτήν δείχνουν πράγματα από τα χρόνια κατά τα οποία ζωγραφίστηκε. Το λεύκωμα λέει ότι η αγιογράφηση έχει «μια τέλεια ομοιότητα» με τον Αρσένιο Μπόκα. Η Ζ΄ Σύνοδος όρισε την εικόνα κατά την παράδοση των Πατέρων, για να δείχνει τη σάρκωση του Θεού Λόγου αληθινή και όχι φαινομενική.

Σημειώσεις

1. Τα έτη 1968–1983 και η αγιογράφηση με τέμπερα: Adrian Nicolae Petcu, «Părintele Arsenie Boca (o biografie documentară) II», Tabor, XVII, αρ. 3, Μάρτιος 2023, σ. 25, κατά το ACNSAS, fond Informativ, dosar 2637, τόμ. 4, φφ. 5, 9, 10 και 38. Η αφιέρωση του ναού και ο τόπος, στην κοινότητα Μιχαϊλέστι (Mihăilești), νομός Τζιούρτζιου: Bogdan Tănăsescu, η έκθεση της αρχαιολογικής έρευνας στον ναό «Sf. Nicolae» («Άγιος Νικόλαος») του Ντραγκανέσκου, ανασκαφική περίοδος 2007, στο Cronica cercetărilor arheologice din România, ηλεκτρονική έκδοση (cronica.cimec.ro, έκθεση αρ. 3881). Το χωριό, «στην όχθη του Άρτζες (Argeș), στη γειτονιά του Βουκουρεστίου»: η μαρτυρία του ιερέα Πέτρου Μόγκα (Petru Moga), από μια συνέντευξη, στον Petcu 2023, II, σσ. 25–26. Ο εφημέριος και το σχέδιο: Tatiana Niculescu, „Ei mă consideră făcător de minuni”. Viața lui Arsenie Boca, Humanitas, București, 2018, σ. 173· ο εφημέριος, «ο κουνιάδος της Ζουλιέτας», δηλαδή της μοναχής Ζαμφίρα: Niculescu, σ. 186. Η μοναχή Ζαμφίρα, «μία από τις μαθήτριες του πατρός Αρσενίου»: Adrian Nicolae Petcu, «Părintele Arsenie Boca (o biografie documentară) I», Tabor, XVII, αρ. 2, Φεβρουάριος 2023, σ. 22· ηγουμένη του Πρίσλοπ: Petcu 2023, II, σ. 6· το Πρίσλοπ, «από τη χώρα του Χάτσεγκ»: Petcu 2023, I, σ. 20. Η διαμονή στο Ντραγκανέσκου «από την άνοιξη ως το φθινόπωρο ως το 1983»: Niculescu, σ. 195. ↩
2. Petcu 2023, I, σσ. 8–9: η διαμονή στο Άγιον Όρος ως τις 8 Ιουνίου 1939, κατά το ACNSAS, fond Penal, dosar 13928, φ. 20 (η αυτοβιογραφία του 1945)· η επιστολή της 14ης Ιουνίου 1939 προς τον μητροπολίτη («τη μελέτη της βυζαντινής αγιογραφίας των εικόνων, την οποία, έλεγε, δεν μπόρεσα να μάθω στο Άγιον Όρος εξαιτίας της έλλειψης μαστόρων και της παρακμής του ύφους») και η είσοδος στο εργαστήριο αγιογραφίας της Μητροπόλεως Βεσσαραβίας, «τον Οκτώβριο του 1939», ως τα Χριστούγεννα, με τη μελέτη των παλαιών εικόνων «που φυλάσσονται στο Μουσείο Θρησκευτικής Τέχνης του Βουκουρεστίου», κατά το Αρχείο της Μητροπόλεως Τρανσυλβανίας, dosar III-728-1938, φ. χωρίς αρίθμηση. Ο Petcu είναι ιστορικός, σύμβουλος στο Εθνικό Συμβούλιο για τη Μελέτη των Αρχείων της Σεκιουριτάτε (Petcu 2023, II, σ. 5, σημείωμα του συγγραφέα). ↩
3. Petcu 2023, II, σ. 24: η αίτηση του Αρσενίου Μπόκα της 14ης Δεκεμβρίου 1954, Αρχείο της Αρχιεπισκοπής του Άραντ, dosar III-317-1949, φ. 660 («Αυτό όμως δεν μπορώ να το κάνω χωρίς την άδεια της Επιτροπής αγιογραφίας του Αγίου Πατριαρχείου, η οποία δεν μπορεί να ληφθεί παρά μόνο ύστερα από μια πρακτική 6 μηνών σε κάποιο από τα εργοτάξια της Επιτροπής»), που την ενέκρινε ο πατριάρχης Ιουστινιανός· σσ. 24–25: η πρόσληψη από την 1η Ιανουαρίου 1961 στο Εργαστήριο αγιογραφίας του Πατριαρχείου· «Αν και είχε γίνει υπεύθυνος του Εργαστηρίου αγιογραφίας και σμάλτου του Πατριαρχείου της Ρουμανίας, τον Ιούνιο του 1967 ο πατήρ Αρσένιος αποσύρεται από την καθημερινή δραστηριότητα»· «επειδή είχε γίνει εξουσιοδοτημένος αγιογράφος ναών, αναλαμβάνει να αγιογραφήσει με τέμπερα τον Ναό του Ντραγκανέσκου». ↩
4. Părintele Arsenie Boca, Biserica de la Drăgănescu. «Capela Sixtină» a Ortodoxiei românești. „O smerită mărturisire ortodoxă de credință exprimată plastic” («Ο ναός του Ντραγκανέσκου. Η “Καπέλα Σιξτίνα” της ρουμανικής Ορθοδοξίας. “Μια ταπεινή ορθόδοξη ομολογία πίστεως εκφρασμένη εικαστικά”»), επιμέλεια επισκόπου Daniil Stoenescu (μοναχής Zamfira Constantinescu), Charisma Advertising, Deva, 2005, ISBN 973-0-04122-9 (η σελίδα τίτλου και το φύλλο προφύλαξης). Δουλέψαμε σε μια σάρωση του λευκώματος, χωρίς επίπεδο κειμένου, και δίνουμε τις τυπωμένες σελίδες. Στο εξής το ονομάζουμε «Λεύκωμα». ↩
5. Λεύκωμα, σ. 5, «Precuvântare» («Πρόλογος»), με την υπογραφή του επισκόπου Δανιήλ στη σ. 6, στις 31 Αυγούστου 2005: «την προνοιακή ευκαιρία της οποίας αξιωθήκαμε από τον Θεό, να συναντήσουμε, να δούμε, να γνωρίσουμε και να ακούσουμε να μιλά […] τον Πανοσιολογιώτατο Πατέρα μας Αρσένιο, τον καιρό που δούλευε, κοπίαζε και μοχθούσε για να ντύσει με μια μοναδική και ασύγκριτη ορθόδοξη αγιογραφία […] τον ναό». ↩
6. Το «Geneza picturii»: Λεύκωμα, σσ. 15–19, με την υπογραφή στο τέλος «Σινάια, ο πατήρ Αρσένιος Μπόκα» (σ. 19). Το κείμενο για τη «Biserica și lumea»: Λεύκωμα, σσ. 177–180· στη σ. 176, το λεύκωμα το δίνει ως «ανέκδοτο κείμενο, που ανακαλύφθηκε πρόσφατα ανάμεσα στα χειρόγραφα της Οσιότητός του, στο Μοναστικό Καθίδρυμα της Σινάια». ↩
7. Οι φωτογραφίες: δύο συλλογές από το SufletOrtodox.ro (63 φωτογραφίες χωρίς στοιχεία· 59 φωτογραφίες τραβηγμένες με μια φωτογραφική μηχανή Nikon E950, με ημερομηνία της μηχανής 17–19 Νοεμβρίου 2001), στο αρχείο του ιστότοπου, στο «imagine/minciuno-parintele Arsenie Boca – pictura bisericii Draganescu». Τις ονομάζουμε με τα ονόματα των αρχείων. Δεν γνωρίζουμε ούτε τους φωτογράφους ούτε την άδεια χρήσης, γι’ αυτό δεν τις αναδημοσιεύουμε. Το ρεπορτάζ: «Picturile lui Arsenie Boca – Biserica Draganescu» («Οι αγιογραφίες του Αρσενίου Μπόκα – Ο ναός του Ντραγκανέσκου»), Lumea Satului TV, αναρτημένο στο YouTube στις 27 Απριλίου 2016 (https://www.youtube.com/watch?v=qT2orvMxKF8). Τα παραθέματα από το ρεπορτάζ δίνονται κατά τους αυτόματους υπότιτλους του YouTube, αντιπαραβαλλόμενους με μια δεύτερη μεταγραφή, που έγινε από τον ήχο (31 Οκτωβρίου 2026). ↩
8. Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος, ο Όρος, στο The Seven Ecumenical Councils, NPNF II, τόμ. 14, σ. 550 (η ηλεκτρονική έκδοση του ccel.org): «we keep unchanged all the ecclesiastical traditions handed down to us, whether in writing or verbally, one of which is the making of pictorial representations, agreeable to the history of the preaching of the Gospel, a tradition useful in many respects, but especially in this, that so the incarnation of the Word of God is shown forth as real and not merely phantastic»· «following the royal pathway and the divinely inspired authority of our Holy Fathers and the traditions of the Catholic Church»· οι εικόνες «of our Lord God and Saviour Jesus Christ, of our spotless Lady, the Mother of God, of the honourable Angels, of all Saints and of all pious people»· «the honour which is paid to the image passes on to that which the image represents». Δική μας μετάφραση από τα αγγλικά· το «phantastic» σημαίνει εδώ μια σάρκωση μόνο κατά τη δόκηση, όχι στην αλήθεια. ↩
9. Πηδάλιον, Μονή Νεάμτς, 1844, κατά τη μεταγραφή με λατινικά γράμματα που έκανε ο μοναχός Θεοδόσιος στη μονή Πέτρου Βόντα (Petru Vodă) (πρόλογος του μεταγραφέα, 10 Απριλίου 2006). Αντιπαραβάλαμε το κείμενο και με μια άλλη αναπαραγωγή της έκδοσης του 1844, ηλεκτρονική έκδοση. Η μετάφραση του μητροπολίτη Βενιαμίν: «Către cititori» («Προς τους αναγνώστες»), σ. 9 («Ο Πανιερώτατος μητροπολίτης Βενιαμίν […] ανέλαβε και μετέφρασε αυτό το βιβλίο») και σ. 11 («η μετάφραση του Πανιερωτάτου μητροπολίτη Βενιαμίν έγινε βιαστικά»), με την υπογραφή του πρωτοσυγκέλλου Νεοφύτου Σκριμπάν (Neofit Scriban), «Στην Αγία Μονή του Νεάμτς. Έτος 1844, Νοεμβρίου 10», επίσης στη σ. 11. Το άρθρο παραθέτει το Πηδάλιον κατά αυτή τη ρουμανική έκδοση του 1844· τα αποσπάσματα μεταφράζονται από τα ρουμανικά. ↩
10. Πηδάλιον, σ. 225, στους κανόνες της ΣΤ΄ Συνόδου: ο 82ος κανόνας («προστάζουμε η μορφή του αμνού Χριστού του Θεού μας, Εκείνου που σήκωσε την αμαρτία του κόσμου, από τώρα και στο εξής, κατά την ανθρώπινη φύση, να εικονίζεται και στις εικόνες, αντί για τον παλαιό αμνό») και η ερμηνεία του («αλλά να ζωγραφίζεται ο Χριστός ως άνθρωπος τέλειος, κατά την ανθρώπινη μορφή. Ώστε μέσω αυτού να θυμόμαστε την εν σαρκί πολιτεία, και το πάθος, και τον θάνατό Του, και τη σωτηρία του κόσμου που έγινε μέσω αυτού»). ↩
11. Πηδάλιον, η σημείωση μετά τον όρο της Ζ΄ Συνόδου, σ. 241 (στην ηλεκτρονική αναπαραγωγή, σσ. 264–265). ↩
12. Πηδάλιον, στο ίδιο, σ. 242. ↩
13. Πατριαρχείο της Ρουμανίας, Regulamentul pentru organizarea și funcționarea Comisiei de Pictură Bisericească a Patriarhiei Române («Κανονισμός οργάνωσης και λειτουργίας της Επιτροπής Εκκλησιαστικής Αγιογραφίας του Πατριαρχείου της Ρουμανίας»), Βουκουρέστι, 2012, άρθ. 135, σ. 31: «Επειδή η εκκλησιαστική αγιογραφία δεν είναι αποτέλεσμα μιας προσωπικής δημιουργίας, αλλά αποτελεί την εφαρμογή στην πράξη της πολυαιώνιας παράδοσης της βυζαντινής αγιογραφίας, με θεολογικό, λειτουργικό και κατηχητικό ρόλο προς όφελος μιας κοινότητας που κατέβαλε το κόστος της εκτέλεσης, καθώς και επειδή με τον αγιασμό απέκτησε την ιδιότητα ιερού αγαθού αναπαλλοτρίωτου, ακατάσχετου και απαράγραπτου, η εκκλησιαστική αγιογραφία δεν μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο πνευματικών δικαιωμάτων του δημιουργού». Η έγκριση της Ιεράς Συνόδου, «στη συνεδρία εργασίας της, της 29ης Σεπτεμβρίου 2012»: άρθ. 137, σ. 31. Ο κανονισμός αντικατέστησε την Πατριαρχική Απόφαση αρ. 633/1958 (άρθ. 137), που ίσχυε όσο αγιογραφούσε ο Αρσένιος Μπόκα στο Ντραγκανέσκου· αυτήν δεν την έχουμε δει. ↩
14. Λεύκωμα, σ. 16, στο «Geneza picturii». Στο ίδιο σημείο, ο Αρσένιος Μπόκα γράφει ότι στην εποχή του ρομαντισμού «η μορφή του Κυρίου Χριστού γινόταν η μορφή ενός ωραίου άνδρα, όμοιου με τους ανθρώπους, χωρίς θεϊκό βάθος», και για την καθολική μορφή του ανθρώπου, ότι «ο Μιχαήλ Άγγελος πέτυχε αυτή την καθολική μορφή του ανθρώπου, στη μορφή του Αδάμ, στη δημιουργία». ↩
15. Encyclopaedia Britannica, το λήμμα «Georg Wilhelm Friedrich Hegel», ηλεκτρονική έκδοση, πρόσβαση στις 31 Οκτωβρίου 2026: «German philosopher», πέθανε στο Βερολίνο στις 14 Νοεμβρίου 1831· ανάμεσα στις παραδόσεις του στο Βερολίνο, «those on aesthetics». ↩
16. Οι φωτογραφίες «invierea1», «invierea1(detaliu1)» (συλλογή 1) και DSCN6443 (συλλογή 2, 2001). Ο βόρειος τοίχος: Niculescu, σ. 180 («Η Ανάσταση του Ιησού ζωγραφισμένη στον βόρειο τοίχο του ναού»). ↩
17. Λεύκωμα, σ. 144: «Η ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ, στον τοίχο του κυρίως ναού στο αριστερό μέρος»· ο Χριστός «ανασταίνεται μεταμορφωμένος και διάφανος μέσα σε νίμβο και λευκό σάβανο». ↩
18. Η φωτογραφία DSCN6425 (συλλογή 2) και οι φωτογραφίες «Epicleza» και «Epicleza(detaliu)» (συλλογή 1)· οι φωτογραφίες της σκηνής στο λεύκωμα, σσ. 39–40. Λεύκωμα, σ. 26: «Ο Σωτήρ Ιησούς Χριστός με λευκό διάφανο ένδυμα». ↩
19. Οι φωτογραφίες «nunta1» και «nunta2» (συλλογή 1) και η φωτογραφία του λευκώματος, σ. 195, στην οποία διαβάζεται η επιγραφή «Nunta Fiului de Împărat» («Ο Γάμος του Υιού του Βασιλέως»). Η θέση της σκηνής: Λεύκωμα, σ. 188 («Στον τοίχο δεξιά του κυρίως ναού, στην είσοδο του αγίου ναού του Ντραγκανέσκου»). Ο σταυροφόρος φωτοστέφανος, όμοιος, στον Παντοκράτορα του θόλου του κυρίως ναού (Λεύκωμα, σ. 90), στην Ανάσταση του αριστερού τοίχου («invierea1») και στη Βάπτιση του Κυρίου («medalion (botezul)»). ↩
20. Λεύκωμα, σ. 86 («Μπροστά από το άγιο Βήμα ο θόλος του κυρίως ναού είναι ζωγραφισμένος σε ανοιχτό κίτρινο με αστέρια […]. Στο κέντρο βρίσκεται ο Ιησούς Χριστός Παντοκράτωρ»), και η φωτογραφία της σ. 90· οι φωτογραφίες DSCN6402–6404 (συλλογή 2). Στο «Geneza picturii», ο Αρσένιος Μπόκα γράφει: «Η θολωτή οροφή εδώ έφερε τον Παντοκράτορα κοντά στους πιστούς, όσο πιο πολύ δεν γινόταν» (Λεύκωμα, σ. 16). ↩
21. Λεύκωμα, σ. 19, στο «Geneza picturii»: «Το μαύρο δεν μετατρέπει τις μπογιές σε χρώμα αλλά τις σκοτεινιάζει, τις τραβά στο χώμα. Το λευκό τις ελαφρύνει, ενώ το χρυσό τις πνευματοποιεί, γιατί πιάνει το φυσικό φως που ανάβει τα πάντα.» ↩
22. Ioan Buduca, «Arsenie Boca: reprezentarea iconografică a Învierii» («Αρσένιος Μπόκα: η εικονογραφική αναπαράσταση της Αναστάσεως»), Luceafărul, αρ. 7/2014, ηλεκτρονική έκδοση (revistaluceafarul.ro), χωρίς σελίδες, διαβασμένο στο αντίγραφο του Internet Archive της 16ης Απριλίου 2016 (https://web.archive.org/web/20160416091055/http://revistaluceafarul.ro/index.html?id=4968&editie=191)· ο ιστότοπος του περιοδικού δεν λειτουργεί πια. Για το πρότυπο του σώματος: «για αυτό το αόρατο σώμα ο Μπόκα δεν είχε εικονογραφικό πρότυπο ούτε στη βυζαντινή εικονογραφία»· τα εννέα «διάφανα πέπλα», «οργανωμένα σε χωριστές ομάδες των τριών», που τα παραβάλλει με τα τρία «φυσικά σώματα» (φυσικό, αιθερικό, αστρικό), τα τρία ψυχικά «σώματα» και τα τρία πνευματικά της ανθρωποσοφικής διδασκαλίας. Για την ανάγνωση, ο Μπουντούκα γράφει ότι ο Αρσένιος Μπόκα, «μη γνωρίζοντας γερμανικά», μάλλον δεν είχε πρόσβαση στα κείμενα του Στάινερ· αφήνει ανοιχτή την υπόθεση μιας «αποσπασματικής πρόσβασης» και θεωρεί ότι η «οπτικοποίηση» της Αναστάσεως «δεν μπορεί να προέρχεται από εκεί». Για την ανθρωποσοφία: «πιστεύει στη μετενσάρκωση». Δική μας μετάφραση από τα ρουμανικά. ↩
23. Παουλίν Λέκκα, κατά το Părinții îl dezvăluie pe Părintele Arsenie Boca, συμπίλημα χωρίς συγγραφέα και χωρίς στοιχεία έκδοσης, PDF που δημοσιεύθηκε το 2016 στο ιστολόγιο «Adevărul despre Părintele Arsenie Boca», σ. 46. Ο Λέκκα δεν δίνει το έτος. Ο Αρσένιος Μπόκα βρισκόταν τότε στη μονή Μπιστρίτσα (Bistrița), στην Ολτενία, όπου ήταν το καλοκαίρι του 1945. Βλ. το πρώτο άρθρο της σειράς. ↩
24. Έγγραφο της Σεκιουριτάτε της περιφέρειας Κλουζ προς εκείνη της περιφέρειας Χουνεντοάρα, της 6ης Ιουνίου 1953, ACNSAS, fond informativ, dosar 2637, τόμ. 3, φ. 319, κατά τον Adrian Nicolae Petcu, «Părintele Arsenie Boca în percepția poliției politice din România», στο CNSAS, Arhivele Securității, Nemira, Βουκουρέστι, 2004, διαβασμένο στην αναδημοσίευση στο marturisitorii.ro της 29ης Σεπτεμβρίου 2014, το κείμενο των σημ. 206–207. Πέτκου, σημ. 207: «Από το να έχει “σχέσεις” ως το να είναι “συμμετέχων σε συνεδριάσεις” δεν ήταν παρά ένα βήμα για τη Σεκιουριτάτε, καταδοσία που δεν μπορεί να αποδειχθεί.» Από το έγγραφο δεν προκύπτει ότι ο Αρσένιος Μπόκα ήταν στη συνάντηση των ανθρωποσόφων της 31ης Μαΐου 1953 στο Κλουζ. Βλ. το δεύτερο άρθρο της σειράς. ↩
25. Κατά Λουκάν 24, 39. Οι στίχοι της Αγίας Γραφής παρατίθενται στο ελληνικό πρωτότυπο, στο πολυτονικό σύστημα, όπως τους δίνει η πηγή: η Καινή Διαθήκη κατά το κείμενο του Οικουμενικού Πατριαρχείου (1904/1912), με τις διορθώσεις τυπογραφικών σφαλμάτων της Εκκλησίας της Ελλάδος, όπως δίνεται στον ιστότοπο Elpenor (https://www.ellopos.net/elpenor/greek-texts/new-testament/default.asp), πρόσβαση στις 31 Οκτωβρίου 2026, ηλεκτρονική έκδοση, χωρίς σελίδες. Τα ονόματα των βιβλίων και η αρίθμηση των στίχων είναι εκείνα της ελληνικής Βίβλου. ↩
26. Κατά Ιωάννην 20, 27. ↩
27. Η φωτογραφία «invierea1(detaliu7)» (συλλογή 1) και η φωτογραφία του λευκώματος, σ. 157· οι επιγραφές «Dumineca Tomii» («Κυριακή του Θωμά»), «Pace vouă» («Ειρήνη υμίν») και «Domnul meu şi Dumnezeul meu» («Ο Κύριός μου και ο Θεός μου») διαβάζονται στις φωτογραφίες. Το Λεύκωμα, σ. 146, τοποθετεί τη σκηνή ανάμεσα στις τέσσερις «εμφανίσεις μετά την Ανάσταση» που είναι ζωγραφισμένες δίπλα στον τάφο του Κυρίου και λέει ότι η ομολογία του Θωμά είναι «γραμμένη πάνω στον δικό του φωτοστέφανο». Ο εφημέριος περιγράφει τη σκηνή με τον ίδιο τρόπο στο ρεπορτάζ του 2016, στο 12:40–13:02. ↩
28. Πηδάλιον, στο ίδιο, σ. 241. ↩
29. Οι φωτογραφίες «rastignirea3» (συλλογή 1) και DSCN6449 (συλλογή 2)· η φωτογραφία ολόκληρης της σκηνής στο λεύκωμα, σ. 181. Ο Αρσένιος Μπόκα γράφει ότι ο σταυρωμένος Χριστός «λύνει ένα χέρι από τα καρφιά και καλεί με άκρα δύναμη τους ανθρώπους: “Ελάτε σε Μένα!”» (Λεύκωμα, σ. 178). ↩
30. Λεύκωμα, σ. 173. Η φωτογραφία της σκηνής στο λεύκωμα: σ. 181. ↩
31. Λεύκωμα, σ. 178, στο κείμενο του Αρσενίου Μπόκα για τη «Biserica și lumea». Ο τύπος «Providenții» («της Προνοίας») είναι έτσι στο τυπωμένο κείμενο. ↩
32. Λεύκωμα, σ. 17, στο «Geneza picturii». Ο Πασκάλ: Encyclopaedia Britannica, το λήμμα «Blaise Pascal», ηλεκτρονική έκδοση, πρόσβαση στις 31 Οκτωβρίου 2026: «a French mathematician, physicist, religious philosopher, and master of prose», γεννημένος το 1623 και πεθαμένος το 1662. ↩
33. Κατά Ιωάννην 19, 30. ↩
34. Κατά Ιωάννην 20, 25. ↩
35. Κατά Ματθαίον 11, 28. ↩
36. Προς Ρωμαίους 6, 9. Παραθέσαμε μόνο την πρώτη πρόταση του στίχου. ↩
37. Προς Εβραίους 10, 10. ↩
38. Λεύκωμα, σ. 17, στο «Geneza picturii». ↩
39. Λεύκωμα, σ. 26: «Στο αριστερό μέρος της αψίδας του αγίου Βήματος απεικονίζεται η “Αρχιερατική Λειτουργία”»· «Γύρω από την αγία Τράπεζα στέκονται γονατιστοί, σκυφτοί ή όρθιοι και με τα κεφάλια σκυμμένα, την ύψιστη ώρα της ευχαριστιακής Μεταβολής, οι άγιοι και ιεροί αρχιερείς και λειτουργοί της ουράνιας και επίγειας σύναξης, έχοντας στη μέση ως πρώτο τον άγιο απόστολο Ιάκωβο των Ιεροσολύμων». Ο κατάλογος κλείνει με «δύο διακόνους γονατιστούς, με την πλάτη προς τον θεατή, και άλλους τρεις αγίους χωρίς όνομα». Στην ίδια σελίδα, ανάμεσα στα μετάλλια του Ιερού Βήματος, ο Ιάκωβος ονομάζεται «ο αδελφός του Κυρίου». ↩
40. Λεύκωμα, σ. 39 (ολόκληρη η σκηνή, με τη λεζάντα «Η θεία Λειτουργία κρατά ακόμη τον κόσμο.») και σ. 43 (ο άγιος Ιωάννης ο Ελεήμων και ο Ουλφίλας, ο ένας δίπλα στον άλλο). Οι επιγραφές των φωτοστεφάνων διαβάζονται στη φωτογραφία της σ. 43. ↩
41. Λεύκωμα, σσ. 27–28, στη «Σύνθεση στον ημικυκλικό τοίχο του αγίου Βήματος»: «“Από την Α΄ οικουμενική σύνοδο το έτος 325, κατά του Αρείου”: Ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος στον θρόνο, ο Άρειος ο αιρετικός, γυμνωμένος στο σώμα και στην ψυχή. Ο άγιος Σπυρίδων πίσω του με το τούβλο από το οποίο ανάβει φωτιά και τρέχει νερό, και ο άγιος Νικόλαος που ετοιμάζεται να ραπίσει τον αιρετικό ο οποίος ράπισε τον Υιό του Θεού Ιησού Χριστό, με την αίρεσή του»· «“Μετά την πέμπτη εξορία του Μεγάλου Αθανασίου”, για τον αγώνα του κατά του αρειανισμού: στον ποταμό Νείλο […] πλέει μια βάρκα με δύο στρατιώτες, σπρωγμένη από τα λόγια: “Ζητούμε τον Αθανάσιο” και μια άλλη βάρκα με τον άγιο Αθανάσιο». «Ο Αλεξανδρείας»: το μετάλλιο του Ιερού Βήματος, Λεύκωμα, σ. 26. ↩
42. Λεύκωμα, σ. 18, στο «Geneza picturii». ↩
43. Λεύκωμα, σ. 176: ένας διάβολος «σέρνει με το δεξί του, πιασμένο στο δίχτυ ενός σακιού, τον Άρειο τον αιρεσιάρχη: “Ο Χριστός είναι κτίσμα”». ↩
44. Λεύκωμα, σ. 163: «Η ΑΝΑΛΗΨΗ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ και η Καθέδρα εκ δεξιών του Πατρός, στον δεξιό τοίχο του κυρίως ναού»· «Το νέφος μαρτύρων» (Προς Εβραίους 12, 1). ↩
45. Η φωτογραφία του λευκώματος, σ. 168: τα μετάλλια του «νέφους μαρτύρων», το καθένα με το όνομα γραμμένο στον φωτοστέφανο. Ο Φραγκίσκος είναι ζωγραφισμένος με κουρά και με καφετί ράσο, με κουκούλα. Ο κατάλογος των αγίων του «νέφους μαρτύρων» δίνεται και στο κείμενο, στη σ. 163, όπου ο Φραγκίσκος βρίσκεται ανάμεσα στον «άγιο Ιερώνυμο» και στον «άγιο Ιωάννη της Ρίλας». ↩
46. Encyclopaedia Britannica, το λήμμα «Saint Francis of Assisi», ηλεκτρονική έκδοση, πρόσβαση στις 31 Οκτωβρίου 2026: «died October 3, 1226»· «canonized July 16, 1228»· «the founder of the Franciscan orders». Στο ίδιο λήμμα, στην ενότητα «Francis’s vision and the stigmata of the Crucified»: «Francis was canonized by his former protector, Pope Gregory IX». Ο Γρηγόριος Θ΄, πάπας από το 1227 ως το 1241: Encyclopaedia Britannica, το λήμμα «Gregory IX» («reigned 1227–41»). ↩
47. Από δεύτερο χέρι: κατά τον Ciocârlan, «Lămuriri…», σημ. 7, που παραθέτει τον Άγ. Ιγνάτιο Μπριαντσανίνοφ, Despre înșelare («Περί πλάνης»), Schitul românesc Lacu, 1999, σ. 60. Ο τίτλος του αγίου: Orthodox Church in America, «Saint Ignatius Brianchaninov, Bishop of the Caucasus and Stavropol» (https://www.oca.org/saints/lives/2026/04/30/101252-saint-ignatius-brianchaninov-bishop-of-the-caucasus-and-stavropo), πρόσβαση στις 31 Οκτωβρίου 2026. ↩
48. Σωκράτης, Εκκλησιαστική ιστορία IV, 33, NPNF II, τόμ. 2 (η ηλεκτρονική έκδοση του ccel.org): ο Ουλφίλας «invented the Gothic letters» και μετέφρασε «the Sacred Scriptures into their own language». Η εποχή του Ουάλη: Θεοδώρητος, Εκκλησιαστική ιστορία IV, 33 (βλ. παρακάτω). ↩
49. Ο μακάριος Θεοδώρητος, Εκκλησιαστική ιστορία IV, 33, NPNF II, τόμ. 3 (η ηλεκτρονική έκδοση του ccel.org): ο τίτλος του κεφαλαίου, «How the Goths became tainted by the Arian error»· «their Bishop Ulphilas was implicitly obeyed by them»· «Eudoxius succeeded in inducing him to persuade the barbarians to embrace communion with the emperor»· «The result is that up to this day the Goths assert that the Father is greater than the Son, but they refuse to describe the Son as a creature, although they are in communion with those who do so.» Δική μας μετάφραση από τα αγγλικά. Η σημείωση του Άγγλου εκδότη, που ονομάζει τον Ουλφίλα «semi-Arian», δεν είναι του Θεοδωρήτου. Ο Θεοδώρητος, γεννημένος γύρω στο 393 και πεθαμένος γύρω στο 458 ή στο 466, ιστορικός της Εκκλησίας: Encyclopaedia Britannica, το λήμμα «Theodoret of Cyrrhus», ηλεκτρονική έκδοση, πρόσβαση στις 31 Οκτωβρίου 2026. ↩
50. Πηδάλιον, σ. 106, για το Σύμβολο της Α΄ Συνόδου: «Στο οποίο τον Υιό και Λόγο του Θεού Τον κήρυξαν Θεό αληθινό, ομοούσιο με τον Πατέρα, δηλαδή που έχει την ίδια ουσία και φύση απαράλλακτα με τον Πατέρα, και κατά συνέπεια την ίδια δόξα, και εξουσία, και κυριότητα, και αιώνια ύπαρξη». Το κείμενο του Συμβόλου, με τον αναθεματισμό κατά εκείνων που λένε ότι ο Υιός «ήταν κάποτε, όταν δεν ήταν», στη σ. 107. ↩
51. Λεύκωμα, σ. 179, στο κείμενο του Αρσενίου Μπόκα για τη «Biserica și lumea», εκεί όπου ερμηνεύει τον σταυρωμένο μοναχό, του οποίου ο φωτοστέφανος φέρει τον μακαρισμό των καθαρών στην καρδιά. Η φράση που ακολουθεί: «Φωτιζόμαστε ή σκοτεινιάζουμε και, μέσω της συνείδησης, γινόμαστε συνειδητοί της κατάστασής μας ενώπιον του Θεού». ↩
52. Λεύκωμα, σ. 175: «Πάνω στον άχρωμο, ξεθωριασμένο ή σβησμένο “φωτοστέφανό” του, που πλαισιώνεται ακανόνιστα από ένα φίδι με ανοιχτό στόμα από το οποίο βγαίνουν γλώσσες φωτιάς, γράφει “Μάγια, ο Πατέρας των ψεμάτων”. Αυτός κρατά το δεξί του χέρι πάνω στο κεφάλι ενός επιστήμονα, εμπνέοντάς του την ψεύτικη ιδέα ότι: “Δεν υπάρχει διάβολος”». ↩
53. Πηδάλιον, σ. 61, ο 45ος κανόνας των Αγίων Αποστόλων, με την ερμηνεία: «όποιος κληρικός και λειτουργήσει (συλλειτουργήσει) με τον καθαιρεμένο (όπως τέτοιοι είναι και οι αιρετικοί, κατά τον 2ο και τον 4ο κανόνα της 3ης συνόδου) καθαιρείται και αυτός μαζί». Ο αφορισμός τοποθετείται δίπλα στον αποκλεισμό από τη Θεία Κοινωνία στην ερμηνεία του 44ου κανόνα, στην ίδια σελίδα: «αφορισμός, και ακοινωνησία». ↩
54. Πηδάλιον, σ. 322, ο 33ος κανόνας της Συνόδου της Λαοδικείας, με την ερμηνεία: «Ορίζει αυτός ο κανόνας να μη συμπροσευχόμαστε ούτε με τους αιρετικούς, δηλαδή με εκείνους που σφάλλουν στην πίστη, ούτε με τους σχισματικούς». ↩
55. Λεύκωμα, σ. 173: «Στο αριστερό μέρος του κυρίως ναού στην είσοδο […] απεικονίζεται και παρουσιάζεται η Εκκλησία σε σχέση με τον κόσμο και ο κόσμος σε σχέση με την Εκκλησία του Χριστού». ↩
56. Η φωτογραφία DSCN6449 (συλλογή 2): ο τίτλος «Biserica și lumea», ο σταυρωμένος Χριστός, με την επιγραφή «Veniți la Mine!» («Ελάτε σε Μένα!»), και, στην κάτω δεξιά γωνία, τα λευκά κτίρια μέσα στον χρυσό νίμβο. Στο λεύκωμα: ολόκληρη η σκηνή στη σ. 181· τα δύο κτίρια, το ένα δίπλα στο άλλο μέσα στον ίδιο νίμβο, στη σ. 187. ↩
57. Λεύκωμα, σ. 176: τα όπλα των στρατιωτών στρέφονται «προς την Εκκλησία του Χριστού ντυμένη στα λευκά: τον Καθεδρικό Ναό της Αγίας Σοφίας της Κωνσταντινουπόλεως και τη Βασιλική του Αγίου Πέτρου της Ρώμης, ενωμένους σε χρυσό νίμβο, φωτεινό και γεμάτο ακτίνες του Αγίου Πνεύματος, που βρίσκονται κάτω από το πόδι του Σταυρού του Κυρίου». ↩
58. Λεύκωμα, σ. 176 («Πάνω από τον νίμβο της αγίας Εκκλησίας, ο πατήρ Αρσένιος μας θυμίζει τα περίφημα λόγια του αγίου Κυπριανού Καρθαγένης (†258) […]. Κάτω από τον Σταυρό του Κυρίου Χριστού, ομολογούμε το άρθρο του Συμβόλου της Πίστεως που αφορά την αγία Εκκλησία»), και η φωτογραφία της σ. 187, στην οποία διαβάζονται και οι δύο επιγραφές. Ο Αρσένιος Μπόκα τις αναφέρει στο κείμενό του, στη σ. 178. ↩
59. Λεύκωμα, σ. 177, στο κείμενο του Αρσενίου Μπόκα για τη «Biserica și lumea». Στο ίδιο σημείο, γράφει ότι το θεμέλιο της Εκκλησίας είναι «η θεότητα του Ιησού Χριστού», «όχι το πρόσωπο του Πέτρου». ↩
60. Pr. Petru Vamvulescu, Părintele Arsenie Boca. Mărturia mea, Arad, 2012, σ. 56 (ελεγμένο στη σάρωση του βιβλίου). Η αναζήτηση στο Ντραγκανέσκου, το 1970: σ. 17 («Ήταν το έτος 1970, όταν τον αναζήτησα στον Άγιο Ναό του Ντραγκανέσκου.»). ↩
61. Encyclopaedia Britannica, το λήμμα «East-West Schism», ηλεκτρονική έκδοση, πρόσβαση στις 31 Οκτωβρίου 2026: το γεγονός που έφερε «the final separation between the Eastern Christian churches» και την Εκκλησία της Δύσεως· «the final break came in 1054». ↩
62. Λεύκωμα, σ. 178, στο κείμενο του Αρσενίου Μπόκα για τη «Biserica și lumea». Ανάμεσα στις δύο φράσεις που παραθέτουμε, ο Αρσένιος Μπόκα γράφει για τη Μεταρρύθμιση του Λουθήρου και για τους νεοπροτεστάντες. ↩
63. Προς Εφεσίους 4, 4–5. ↩
64. Άγ. Κυπριανός Καρθαγένης, Περί της ενότητος της Εκκλησίας, 23, στο Ante-Nicene Fathers, τόμ. 5, ηλεκτρονική έκδοση στο tertullian.org (https://tertullian.org/fathers2/ANF-05/anf05-111.htm), πρόσβαση στις 31 Οκτωβρίου 2026: «God is one, and Christ is one, and His Church is one, and the faith is one». Δική μας μετάφραση από τα αγγλικά. ↩
65. Λεύκωμα, σ. 25: «Στην επάνω ζώνη του τοίχου του αγίου Βήματος, βρίσκονται πολλά μετάλλια, που έχουν στο κέντρο τον Σωτήρα Ιησού Χριστό Αρχιερέα […] περιτριγυρισμένο από δώδεκα αρχιερείς». Στον κατάλογο του λευκώματος, στη σ. 26: «Ο άγιος Νικόλαος Καβάσιλας, αρχιεπίσκοπος Σαλονίκης». ↩
66. Η φωτογραφία του μεταλλίου στο λεύκωμα, σ. 35· η επιγραφή του φωτοστεφάνου διαβάζεται στη φωτογραφία. ↩
67. Η φωτογραφία του λευκώματος, σ. 47· η επιγραφή του φωτοστεφάνου και ο τίτλος του βιβλίου διαβάζονται στη φωτογραφία. Το Λεύκωμα, σ. 26, τοποθετεί τη σκηνή, την οποία ονομάζει «Η Θεολογία της εικόνας», στο δεξί μέρος της αψίδας του Ιερού Βήματος και ονομάζει τον Καβάσιλα «άγ. Νικόλαο Καβάσιλα, επίσκοπο Θεσσαλονίκης». ↩
68. Encyclopaedia Britannica, το λήμμα «Nicholas Cabasilas», ηλεκτρονική έκδοση (https://www.britannica.com/print/article/87486), πρόσβαση στις 31 Οκτωβρίου 2026: «a Greek Orthodox lay theologian and liturgist», γεννημένος γύρω στο 1320 και πεθαμένος γύρω στο 1390. ↩
69. Orthodox Church in America, «Venerable Nicholas Cabasilas», που μνημονεύεται στις 20 Ιουνίου (https://oca.org/saints/lives/2018/06/20/103753-st-nicholas-cabasilas), πρόσβαση στις 31 Οκτωβρίου 2026: «was the nephew of Neilos Cabasilas, who was the Archbishop of Thessaloniki»· «Saint Nicholas seems to have become a monk at Manganon»· «it is possible that he was ordained as a Hieromonk». Το βιβλίο του: «Concerning the Life in Christ». Δική μας μετάφραση από τα αγγλικά. ↩
70. Η φωτογραφία του λευκώματος, σ. 99, με την επιγραφή «Sfântul Ioan Botezătorul» («Ο άγιος Ιωάννης ο Βαπτιστής»). Η θέση και η περιγραφή: Λεύκωμα, σ. 88 («Στην είσοδο του αγίου ναού του Ντραγκανέσκου, στην οροφή του νάρθηκα απεικονίζεται ο άγιος Ιωάννης ο Βαπτιστής και Πρόδρομος του Κυρίου ως ένας νέος»· «Στο αριστερό χέρι κρατά το πινάκιο της Ηρωδιάδας με το ίδιο του το κεφάλι»). ↩
71. Λεύκωμα, σ. 88. Η περιγραφή της αγιογράφησης στο λεύκωμα (σσ. 25–193) φέρει στο τέλος την υπογραφή του επισκόπου Δανιήλ (σ. 193). ↩
72. Οι φωτογραφίες «calugar» και «iad3» (συλλογή 1) και DSCN6449 (συλλογή 2). Οι επιγραφές διαβάζονται στις φωτογραφίες· η κραυγή του διαβόλου είναι γραμμένη «Rabzi ca un prost; Jos, de pe cruce!» («Υπομένεις σαν ανόητος· Κάτω, από τον σταυρό!»). Από την επιγραφή του φωτοστεφάνου, στη φωτογραφία «calugar», διαβάζονται καθαρά μόνο η αρχή, «Fericiți cei cu inim[a]» («Μακάριοι εκείνοι με την καρδ[ιά]»), και το τέλος, «vedea pe Dumnezeu» («θα δουν τον Θεό»)· είναι ο μακαρισμός του Κατά Ματθαίον 5, 8, που στο ελληνικό κείμενο της Καινής Διαθήκης είναι: «μακάριοι οἱ καθαροί τῇ καρδίᾳ, ὅτι αὐτοὶ τὸν Θεὸν ὄψονται.» ↩
73. Λεύκωμα, σ. 178, στο κείμενο του Αρσενίου Μπόκα για τη «Biserica și lumea». Προσθέτει ότι «αυτές οι ψυχικές ιδιότητες», η υπακοή και η αυταπάρνηση, αποτελούν τον σταυρό, και η ταπείνωση και η αγάπη είναι «σαν δύο λαμπάδες που φωτίζουν τη ζωή μας». ↩
74. Λεύκωμα, σ. 174. ↩
75. Vamvulescu, σ. 45 (ελεγμένο στη σάρωση του βιβλίου). Ανάμεσα στις δύο φράσεις, ο Vamvulescu γράφει για την προτροπή του Αρσενίου Μπόκα να είμαστε «περισσότερο Μαρία παρά Μάρθα». ↩
76. Niculescu, σσ. 186–187, χωρίς παραπομπή. Είναι η γνώμη της συγγραφέως, αφού είδε την αγιογράφηση. ↩
77. Οι φωτογραφίες DSCN6410–6412, DSCN6416 και DSCN6428 (συλλογή 2). Στη ζώνη πάνω από τους αγίους είναι γραμμένα τα λόγια «Chipul slavei Tale celei negrăite» («Εικόνα της άρρητης δόξας Σου») και «sînt, deşi port ranele păcatelor» («είμαι, αν και φέρω τα τραύματα των αμαρτιών»), και στο ύφασμα στη μέση της σκηνής «Constantinopol: 19 februarie 843» («Κωνσταντινούπολη: 19 Φεβρουαρίου 843»). Τα σχεδιασμένα πρόσωπα δεν έχουν όνομα. ↩
78. Λεύκωμα, σ. 27: «Από πάνω έχουμε τα λόγια “Εικόνα της άρρητης δόξας Σου είμαι, αν και φέρω τα τραύματα των αμαρτιών” (από τα “Ευλογητάρια των νεκρών”) και πολλές δεκάδες ανθρώπινα πρόσωπα, μερικά με φωτοστέφανο και μεταμορφωμένα, που έφτασαν στην ομοίωση με τον Θεό, άλλα φυσικά, παραμορφωμένα και γελοιογραφημένα από την αμαρτία». ↩
79. Vamvulescu, σσ. 55–56 (ελεγμένο στη σάρωση του βιβλίου): «Στο Άγιο Βήμα έγραψε: “Εικόνα της άρρητης δόξας Σου είμαι, αν και φέρω τα τραύματα των αμαρτιών”. Χρησιμοποίησε και τα πρόσωπα των ανθρώπων με ευθύνη στην κοινωνία και στην Εκκλησία της εποχής εκείνης, λέγοντας, μέσω του Πατριάρχη Ιουστίνου, “να συμφιλιωθούμε με τον Θεό”, όπως γράφει ο Άγιος Παύλος.» ↩
80. Οι φωτογραφίες DSCN6407–6408 (συλλογή 2). Η θέση: Λεύκωμα, σ. 146 («Αριστερά από την Ανάσταση του Κυρίου είναι ζωγραφισμένος ο άγιος αρχάγγελος Γαβριήλ»). ↩
81. Λεύκωμα, σ. 146. Το λεύκωμα δίνει το όνομα του ιερέα που βαπτίζει και του ναού του· δεν τα δίνουμε, όπως ούτε το όνομα του παιδιού, γραμμένο στο νερό της κολυμβήθρας. ↩
82. Niculescu, σ. 186, χωρίς παραπομπή: «Μια άλλη “οικογενειακή” σκηνή, πιο ρεαλιστική και πιο ρητή, έχει ως πηγή έμπνευσης μια βάπτιση στην οικογένεια του Σαβιάν Μπουνέσκου, του ιερέα του ναού και κουνιάδου της Ζουλιέτας»· «Είναι μια οικογενειακή φωτογραφία από την οποία λείπει η Ζουλιέτα.» Η Ζουλιέτα είναι η μοναχή Ζαμφίρα (βλ. τη σημείωση στην αρχή του άρθρου). Δεν δίνουμε τα ονόματα εκείνων της σκηνής που μπορεί να είναι εν ζωή. ↩
83. Λεύκωμα, σ. 190: ο κουμπάρος, «έκπληκτος από την “αρχή των θαυμάτων” (Κατά Ιωάννην 2,11) του Χριστού, ζωγραφισμένος από τον πατέρα Αρσένιο, κατά τη δική του ομολογία, με τη μορφή του πατρός Γκάλα Γκαλάκτιον». Η θέση της σκηνής, «στο κάτω μέρος του Γάμου του Υιού του Βασιλέως»: Λεύκωμα, σ. 190. ↩
84. «Gala Galaction Memorial Exhibition», Ghidul muzeelor din România («Οδηγός των μουσείων της Ρουμανίας»), cIMeC, ηλεκτρονική έκδοση (https://ghidulmuzeelor.cimec.ro/idEN.asp?k=1658), πρόσβαση στις 31 Οκτωβρίου 2026: «writer, priest and professor of theology at the universities of Cernăuţi and Bucharest», «(1879 - 1961)». ↩
85. Λεύκωμα, σ. 146. ↩
86. Encyclopaedia Britannica, «Karl Marx», σύνοψη, ηλεκτρονική έκδοση, πρόσβαση στις 31 Οκτωβρίου 2026: «German political philosopher, economic theorist, and revolutionary», πέθανε στο Λονδίνο το 1883. ↩
87. Λεύκωμα, σ. 190. ↩
88. Λεύκωμα, σ. 191: «ο δρόμος του μοναχισμού με τον γαλήνιο θάνατο του αββά Ζωσιμά, από τα γραπτά του Ντοστογιέφσκι, κατά την ερμηνεία του Νικηφόρου Κράινικ από το μάθημα που αφιέρωσε στα πρόσωπα του μεγάλου Ρώσου ορθόδοξου συγγραφέα». Για τον Κράινικ, βλ. τα συμπεράσματα. ↩
89. Encyclopaedia Britannica, το λήμμα «The Brothers Karamazov», ηλεκτρονική έκδοση, πρόσβαση στις 31 Οκτωβρίου 2026: «the final novel by Fyodor Dostoyevsky, first published as Bratya Karamazovy in 1879–80»· «the monk Zosima»· «his sons Alyosha, Dmitry, and Ivan». ↩
90. Η φωτογραφία του λευκώματος, σ. 199. Λεύκωμα, σ. 191: «Πέρα από το προσκέφαλο του οσίου, ένας άγγελος συνοδεύει και οδηγεί την ψυχή του Αββά Ζωσιμά, σε λευκό νίμβο με φωτοστέφανο»· στο ίδιο σημείο, «Γύρω από τον όσιο στέκονται πέντε πατέρες μοναχοί». ↩
91. Λεύκωμα, σ. 191. ↩
92. Η φωτογραφία DSCN6406 (συλλογή 2). Οι επιγραφές διαβάζονται στη φωτογραφία. Η θέση: Λεύκωμα, σσ. 163–164 («Δεξιά από την Ανάληψη στον ουρανό βρίσκεται ο Άγιος Αρχάγγελος Μιχαήλ»· «Από κάτω βρίσκεται η είσοδος σε ένα σύγχρονο κτίριο»). Η κλήση του αγγέλου, χωρίς το «Sus!» («Επάνω!»), στη Niculescu, σ. 185 («Όλα είναι έτοιμα. Ελάτε στο δείπνο»)· ολόκληρη, στο ρεπορτάζ του Lumea Satului TV του 2016, στο 15:36–15:45. Το Λεύκωμα, σ. 164, τη δίνει «Επάνω όλα είναι έτοιμα, ελάτε στον γάμο...»· στη φωτογραφία είναι γραμμένο «cină» («δείπνο»). ↩
93. Κατά Λουκάν 14, 16–20. ↩
94. Λεύκωμα, σ. 144 («Επάνω στις δύο γωνίες διακρίνεται ο ορίζοντας-σύνορο ανάμεσα στη γη και στον ουρανό […] με φλόγες, καπνό και σεισμό»), και οι φωτογραφίες των γωνιών, στη σ. 160· το ρεπορτάζ του Lumea Satului TV, 2016, τα πλάνα στο 13:40–13:47· η φωτογραφία «invierea1» (συλλογή 1). Ο εφημέριος περιγράφει το σημείο στο ίδιο ρεπορτάζ (13:34–13:50): «επάνω, πίσω από την Ανάσταση, η στρογγυλή γη, στην επιφάνεια της οποίας είναι ζωγραφισμένα σύγχρονα κτίρια, ουρανοξύστες», που εικονίζονται «σε κατάσταση έκρηξης». ↩
95. Πηδάλιον, σ. 242. ↩
96. Η σελίδα τίτλου του λευκώματος: «Părintele Arsenie Boca / Biserica de la Drăgănescu / “Capela Sixtină” a Ortodoxiei românești / (+Daniil)». Τα τρία βιβλία του επισκόπου Δανιήλ για τον Αρσένιο Μπόκα: basilica.ro, «Mănăstirea Prislop: Întrunirea comisiei de canonizare a părintelui Arsenie Boca» («Μονή Πρίσλοπ: Η συνεδρίαση της επιτροπής αγιοκατάταξης του πατρός Αρσενίου Μπόκα»), 2 Νοεμβρίου 2016, ηλεκτρονική έκδοση. ↩
97. Λεύκωμα, σ. 5 («μια μοναδική και ασύγκριτη ορθόδοξη αγιογραφία») και σ. 24, στον εισαγωγικό λόγο που υπογράφει ο επίσκοπος Δανιήλ στις 6 Σεπτεμβρίου 2005. ↩
98. Vamvulescu, σ. 17 (ελεγμένο στη σάρωση του βιβλίου). ↩
99. Το ρεπορτάζ του Lumea Satului TV, 2016, στο 8:18–8:40. Ο αυτόματος υπότιτλος δίνει «Pictești ceea ce văd» («Ζωγραφίζεις αυτό που βλέπω»)· η μεταγραφή από τον ήχο δίνει «Pictez ceea ce văd» («Ζωγραφίζω αυτό που βλέπω»), τη μόνη μορφή που ταιριάζει με το «a și mărturisit» («το ομολόγησε κιόλας»). ↩
100. Vamvulescu, σ. 36 (ελεγμένο στη σάρωση του βιβλίου). ↩
101. Romeo Petrașciuc, Părintele Arsenie Boca: minuni și mărturii, ηλεκτρονική έκδοση «v.0.9», χωρίς στοιχεία έκδοσης, PDF σ. 59. Η μαρτυρία είναι ενός προσκυνητή από το Φαγκαράς, που αρχίζει: «θυμάμαι ένα άλλο περιστατικό»· δεν λέει αν ήταν παρών. Το βιβλίο ονομάζει τον ιερέα που έκανε την ερώτηση, σήμερα εν ζωή ιεράρχη. Δεν δίνουμε το όνομά του, επειδή το περιστατικό το διηγείται κάποιος άλλος και δεν είναι δημόσια πράξη του. ↩
102. Ciocârlan, «Lămuriri…». Η παρουσίαση του συγγραφέα στο βιβλίο του, Calea pocăinței lăuntrice în viața și scrierile Cuviosului Părinte Arsenie Boca («Ο δρόμος της εσωτερικής μετάνοιας στη ζωή και στα γραπτά του Οσίου Πατρός Αρσενίου Μπόκα»), Doxologia, Iași, 2022 (το επίσημο δείγμα του εκδοτικού οίκου, PDF σ. 2): «καθηγητής ρουμανικής γλώσσας και λογοτεχνίας και διαπιστευμένος ερευνητής του CNSAS». Η απόφαση της Ιεράς Συνόδου της 11ης–12ης Ιουλίου 2024: το ανακοινωθέν του Γραφείου Τύπου του Πατριαρχείου της Ρουμανίας της 12ης Ιουλίου 2024, αναδημοσιευμένο στον ιστότοπο της Αρχιεπισκοπής Βουκουρεστίου, ηλεκτρονική έκδοση. Doxologia: «Η πύλη doxologia.ro είναι ένα πρόγραμμα της Μητροπόλεως Μολδαβίας και Βουκοβίνας – Αρχιεπισκοπής Ιασίου» (η σελίδα «Despre noi» («Σχετικά με εμάς»), πρόσβαση στις 31 Οκτωβρίου 2026). ↩
103. Ciocârlan, «Lămuriri…». ↩
104. Daniil Stoenescu, Părintele Arsenie – „Omul îmbrăcat cu haină de in” și „Îngerul cu cădelnița de aur”, 2η έκδ., Charisma, Deva, 2009, σσ. 78–79. Ο Κράινικ πέθανε την επόμενη χρονιά, και η επιστολή έμεινε ημιτελής (Stoenescu, σ. 78). Ο Petcu 2023, II, σ. 26, την αναπαράγει κατά τον Stoenescu. Οι παραδόσεις μυστικής θεολογίας του Κράινικ, που τις παρακολούθησε ο Ζιάν Μπόκα (Zian Boca) στο Βουκουρέστι: Petcu 2023, I, σ. 8, κατά την αυτοβιογραφία του του 1945, ACNSAS, fond Penal, dosar 13928, φ. 19. ↩
105. Noi mărturii despre Părintele Arsenie Boca, επιμέλεια Ioan Cișmileanu, αναθεωρημένη έκδ., Agaton, Făgăraș, 2005 (ανατύπωση του 2012), η μαρτυρία «“Judecata de Apoi” şi “Calea Vieţii şi calea morţii” în pictura Părintelui Arsenie Boca» («Η “Μέλλουσα Κρίση” και “Ο δρόμος της Ζωής και ο δρόμος του θανάτου” στην αγιογραφία του πατρός Αρσενίου Μπόκα»), με την υπογραφή στο τέλος «π. καθ. Λίβιου Στρέζα, Σιμπίου, 1992 – τώρα ο Σεβ. Λαυρέντιος Στρέζα, Μητροπολίτης Τρανσυλβανίας». Η τυπωμένη σελίδα δεν φαίνεται στο κείμενο που έχουμε. ↩
106. Noi mărturii…, η μαρτυρία που υπογράφει ο «π. Βίκτωρ Μπούνεα, Σιμπίου». Η τυπωμένη σελίδα δεν φαίνεται στο κείμενο που έχουμε. ↩
107. Vamvulescu, σ. 56 (ελεγμένο στη σάρωση του βιβλίου). ↩
108. Λεύκωμα, σ. 163, στον κατάλογο των αγίων του «νέφους μαρτύρων» της Αναλήψεως. ↩
109. Λεύκωμα, σ. 176: «Τυλιγμένοι από το χέρι του πατρός Αρσενίου στον ίδιο νίμβο και αύρα σε μια οικουμενική οραματική “περιχώρηση”, η ορθοδοξία και ο καθολικισμός, που παριστάνονται συμβολικά από τους δύο εμβληματικούς καθεδρικούς ναούς - την Αγία Σοφία της Κωνσταντινουπόλεως και τον Άγιο Πέτρο της Ρώμης - θα φτάσουν κάποτε, αργά, ξανά στην “υποστατική ένωση” της πρώτης χριστιανικής χιλιετίας, σύμφωνα με την εικονογραφία του ναού του Ντραγκανέσκου». ↩
110. Ciocârlan, «Lămuriri…», σημ. 4: Arsenie Papacioc, Ne vorbește Părintele Arsenie Papacioc («Μας μιλά ο πατήρ Αρσένιος Παπάτσιοκ»), τόμ. 3, Editura Mănăstirii Sihăstria, 1998, σ. 93· κατά τον Ciocârlan, «στις νεότερες εκδόσεις, από το 2004 και έπειτα, δεν εμφανίζεται πια αυτό το απόσπασμα». Από δεύτερο χέρι: δεν έχουμε δει την έκδοση του 1998. ↩
111. Noi mărturii…, η ίδια μαρτυρία. Η φράση για την κλήση στον γάμο: «σε αυτό το θέμα παίρνεται ως πρότυπο η κλήση στον γάμο». Μετά τη φράση για τη μετάδοση, ο Στρέζα κλείνει: «Αλλά το ιερό δεν μεταδίδεται με εικόνες.» ↩
112. Το ρεπορτάζ του Lumea Satului TV, 2016, στο 16:08–16:33. ↩
113. Daniel Guță, «Explicaţiile celor mai bizare picturi din biserici: scenele explicite din Iad şi mesajele apocaliptice ale lui Arsenie Boca» («Οι εξηγήσεις των πιο παράξενων αγιογραφιών σε ναούς: οι ρητές σκηνές της Κόλασης και τα αποκαλυπτικά μηνύματα του Αρσενίου Μπόκα»), Adevărul, 17 Νοεμβρίου 2017 (https://adevarul.ro/stiri-locale/hunedoara/explicatiile-celor-mai-bizare-picturi-din-1824339.html), ηλεκτρονική έκδοση, πρόσβαση στις 31 Οκτωβρίου 2026. ↩
114. Λεύκωμα, σ. 164. ↩
115. Virginia Alvino Young, «Fifty Years Into “Picturephones”, CMU Revamps Original Machine With Modern Twist», Carnegie Mellon University News, 26 Ιουνίου 2020 (https://www.cmu.edu/news/stories/archives/2020/june/picturephones.html), πρόσβαση στις 31 Οκτωβρίου 2026: «On June 30, 1970, then-Pittsburgh Mayor Pete Flaherty spoke “face-to-face” with the former chairman of Alcoa, John Harper»· «it was the Mod II model that ushered in the first commercial network for video calls»· «The Mod I Picturephone appeared at the 1964 World's Fair». ↩
116. NASA, «Apollo 11» (https://www.nasa.gov/history/apollo-11/), πρόσβαση στις 31 Οκτωβρίου 2026: «20 July 1969—Astronaut Edwin E. Aldrin Jr., lunar module pilot, walks on the surface of the moon». ↩
117. «From “the Brick” to the iPhone, the Cellphone Celebrates 50 Years», Smithsonian Magazine, ηλεκτρονική έκδοση (https://www.smithsonianmag.com/innovation/from-the-brick-to-the-iphone-the-cellphone-celebrates-50-years-180981910/), πρόσβαση στις 31 Οκτωβρίου 2026: «It was April 3, 1973, and Cooper had just placed the world's first cellphone call.» ↩
118. John Uri, «45 Years Ago: Space Shuttle Enterprise Makes Its Public Debut», NASA, 17 Σεπτεμβρίου 2021 (https://www.nasa.gov/history/45-years-ago-space-shuttle-enterprise-makes-its-public-debut), πρόσβαση στις 31 Οκτωβρίου 2026: «The story of Enterprise officially began on Jan. 5, 1972, when President Richard M. Nixon directed NASA to build the partially reusable space transportation system»· «On Sept. 17, 1976, NASA rolled out its first space shuttle, named Enterprise». Η πρώτη πτήση: NASA, «The flight of STS-1» (https://www.nasa.gov/history/sts1/pages/columbia.html), πρόσβαση στις 31 Οκτωβρίου 2026: το Columbia «took off from Cape Canaveral, Florida, on 12 April 1981». Το λεωφορείο που είναι ζωγραφισμένο, με το τροχιακό όχημα, τη δεξαμενή και τους δύο πλευρικούς πυραύλους: η φωτογραφία DSCN6406. ↩
119. Vamvulescu, σ. 55 (ελεγμένο στη σάρωση του βιβλίου)· Niculescu, σ. 185. Η βιογράφος παραθέτει την ίδια φράση, κατά τον Vamvulescu, στη σ. 175. ↩
120. Από δεύτερο χέρι: Niculescu, σ. 184, κατά το ACNSAS, fond Informativ, dosar I 002637, τόμ. I, φ. 175: «Ο Μπόκα είναι της γνώμης ότι οι κοσμικές πτήσεις έχουν σκοπό να ανακαλύψουν ζωή και σε άλλους πλανήτες “και μ’ αυτό να ανατραπεί η θρησκεία που υποστηρίζει ότι ζωή υπάρχει μόνο στη γη, η οποία δημιουργήθηκε ειδικά από τον Θεό γι’ αυτό”». Δεν έχουμε δει το έγγραφο. ↩
121. Πηδάλιον, στο ίδιο, σ. 241. ↩
122. Petcu 2023, II, σ. 25 («ζωγράφισε σκηνές από τη ζωή του Οσίου Στεφάνου του Νέου, με τον οποίο ταυτίστηκε και του οποίου την ημερομηνία της εκδημίας την προφήτευσε για τον εαυτό του») και σ. 19 (ο θάνατος, «την ημέρα που ουσιαστικά την είχε προφητεύσει»). ↩
123. Η φωτογραφία DSCN6427 (συλλογή 2). Η επιγραφή, για το μαρτύριο του αγίου «στα 53 χρόνια της ηλικίας του», διαβάζεται στη φωτογραφία. ↩
124. Petrașciuc, PDF σσ. 58–59. Τα λόγια τα είπε στον προσκυνητή ο ιερέας «που λειτουργεί τώρα» στον ναό, όπως γράφει ο προσκυνητής. Δεν δίνουμε τα ονόματα των προσώπων της μαρτυρίας. ↩
125. Encyclopaedia Britannica, το λήμμα «September 11 attacks», ηλεκτρονική έκδοση, πρόσβαση στις 31 Οκτωβρίου 2026 (η ημερομηνία, «September 11, 2001», και «The attacks against New York City and Washington, D.C.»)· η κατάρρευση των πύργων: National September 11 Memorial & Museum, «World Trade Center Facts and Figures» (βλ. παρακάτω), «the collapse of the Twin Towers». ↩
126. Petrașciuc, PDF σ. 59. Τα λόγια είναι του ιερέα που λειτουργούσε τότε στον ναό, κατά τον προσκυνητή (βλ. παραπάνω). ↩
127. «ARSENIE BOCA. Dezlegarea PROFEŢIILOR de la Biserica Drăgănescu» («ΑΡΣΕΝΙΟΣ ΜΠΟΚΑ. Η λύση των ΠΡΟΦΗΤΕΙΩΝ του ναού του Ντραγκανέσκου»), RomaniaTV.net, 12 Μαρτίου 2018 (https://www.romaniatv.net/arsenie-boca-dezlegarea-profetiilor-de-la-biserica-draganescu_408534.html), ηλεκτρονική έκδοση, πρόσβαση στις 31 Οκτωβρίου 2026. ↩
128. Το ρεπορτάζ του Lumea Satului TV, 2016, στο 13:34–14:47. ↩
129. Guță, Adevărul, 17 Νοεμβρίου 2017: «Οι εκπρόσωποι του ναού εξηγούσαν ότι η σύνδεση της σκηνής που ζωγράφισε ο πατήρ Αρσένιος με εκείνη της τραγωδίας της Νέας Υόρκης […] είναι μόνο μια ερμηνεία που στηρίζεται σε εικασίες.» Το άρθρο δεν δίνει τα ονόματα εκείνων που μίλησαν εκ μέρους του ναού. ↩
130. Το ρεπορτάζ του Lumea Satului TV, 2016, τα πλάνα στο 13:40–13:47: η καμπυλότητα της γης, με μια σειρά από μικρά κτίρια στις φλόγες και στον καπνό. Λεύκωμα, σ. 160: οι φωτογραφίες των δύο γωνιών, με μια πόλη στις φλόγες και στον καπνό και με λευκές γραμμές στον ουρανό. ↩
131. National September 11 Memorial & Museum, «World Trade Center Facts and Figures» (https://911memorial.org/learn/resources/digital-exhibitions/world-trade-center-history/world-trade-center-facts-and-figures), ηλεκτρονική έκδοση, πρόσβαση στις 31 Οκτωβρίου 2026: «The Twin Towers began their vertical climb in 1968»· «The North Tower was completed first in December 1970, followed by the South Tower in July 1971.» ↩
132. Λεύκωμα, σ. 193, στο τελευταίο κείμενο του λευκώματος, που υπογράφει ο επίσκοπος Δανιήλ στις 8 Σεπτεμβρίου 2005. ↩

Στην ίδια σειρά

• Η ζωή του Αρσενίου Μπόκα (Α΄). Ως το Πρίσλοπ (1910–1948)
• Η ζωή του Αρσενίου Μπόκα (Β΄). Από το Πρίσλοπ ως τη Σινάια (1948–1989)
• Αρσένιος Μπόκα (Γ΄). Η διδασκαλία του βιβλίου Cărarea Împărăției
• Αρσένιος Μπόκα (Δ΄). Η διδασκαλία του βιβλίου Cuvinte vii