
Το τέταρτο άρθρο της σειράς για τον ιερομόναχο Αρσένιο Μπόκα (Arsenie Boca, 1910–1989). Τα δύο πρώτα, Η ζωή του Αρσενίου Μπόκα (Α΄). Ως το Πρίσλοπ (1910–1948) και Η ζωή του Αρσενίου Μπόκα (Β΄). Από το Πρίσλοπ ως τη Σινάια (1948–1989), αφηγούνται τη ζωή του. Το τρίτο, Αρσένιος Μπόκα (Γ΄). Η διδασκαλία του βιβλίου Cărarea Împărăției, εξετάζει το βιβλίο του πνευματικής καθοδήγησης, και αυτό εδώ τα κηρύγματά του.
Τα κείμενα του Αρσενίου Μπόκα που εξετάζουμε δίνονται με έντονα γράμματα, και το συμπέρασμά μας για κάθε σφάλμα με έντονα πλάγια. Κάθε παράθεμα και κάθε γεγονός παραπέμπει στην πηγή του.
Το Cuvinte vii («Ζωντανά λόγια») είναι η συλλογή των κηρυγμάτων και των στοχασμών του ιερομονάχου Αρσενίου Μπόκα από τα έτη 1946–1950. Κατά τον επιμελητή, τα έγραψε με το χέρι σε ένα τετράδιο 267 σελίδων, χωρίς τίτλο, που φυλάσσεται στο μοναστικό καθίδρυμα της Σινάια (Sinaia), της πόλης στην κοιλάδα της Πραχόβας (Valea Prahovei) όπου έζησε τα τελευταία του χρόνια. Τον τίτλο τον έδωσε ο επίσκοπος Δανιήλ Στοενέσκου (Daniil Stoenescu), που ετοίμασε το τετράδιο για το τυπογραφείο.1 Είναι 137 λόγοι, γραμμένοι ανάμεσα στις 25 Νοεμβρίου 1946 και στις 27 Μαρτίου 1950, και δύο από αυτούς έχουν προσθήκες από το τέλος του 1950. Ο πρώτος είναι από τη μονή Μπρανκοβεάνου (Brâncoveanu) στη Σάμπατα ντε Σους (Sâmbăta de Sus), στην περιοχή του Φαγκαράς (Țara Făgărașului), και οι περισσότεροι, 111, είναι από τη μονή Πρίσλοπ (Prislop), κοντά στο Χάτσεγκ (Hațeg), όπου ο Αρσένιος Μπόκα μετατέθηκε τον Νοέμβριο του 1948.2 Οι περισσότεροι ερμηνεύουν το Ευαγγέλιο της ημέρας, και σχεδόν όλοι κλείνουν με τον τόπο και την ημερομηνία.3
Η μοναχή Ζαμφίρα Κωνσταντινέσκου (Zamfira Constantinescu), πρώην ηγουμένη του Πρίσλοπ, που επιμελήθηκε μαζί με τον ιερέα Σιμιόν Τοντοράν (Simion Todoran) την έκδοση του Cărarea Împărăției («Ο δρόμος της Βασιλείας»), γράφει ότι ο Αρσένιος Μπόκα έδεσε μόνος του τα κηρύγματά του σε έναν τόμο. Στη Σινάια άφησε τα κηρύγματα, τους στοχασμούς και τα σχέδιά του, «αλλά και την τελευταία επιθυμία να μη δοθούν στη δημοσιότητα».4 Ο επιμελητής λέει ότι τα τύπωσε «σύμφωνα με το μοναδικό, αρχικό και πρωτότυπο χειρόγραφο», επειδή μερικά κυκλοφορούσαν «όχι χωρίς ακρωτηριασμούς, παραμορφώσεις, ανακρίβειες ή ελλείψεις».5 Τα παραθέτουμε κατά τη δεύτερη έκδοση, της Ντέβα (Deva), του 2006.6
Ανάμεσα σε πολλές σελίδες συνηθισμένης καθοδήγησης, λίγο πολύ σωστές, ο Αρσένιος Μπόκα έγραψε στα κηρύγματα και πράγματα που δεν συμφωνούν με τη Γραφή και με τη διδασκαλία των αγίων Πατέρων. Τα συγκεντρώσαμε σε εννέα σημεία:
- Η κτίση του κόσμου τοποθετημένη «στην αιωνιότητα», και η διήγηση της Γενέσεως θεωρημένη μόνο ως «η αντανάκλαση» αυτής της κτίσης «στη συνείδηση του αρχαίου ανθρώπου», σύμφωνα με ένα κείμενο του Μπερντιάγεφ που ο Αρσένιος Μπόκα το κάνει «πλαίσιο» ενός κηρύγματος.
- Ο άνθρωπος που θα είχε χάσει με την πτώση «την ανδρόγυνη εικόνα» και ο Ιησούς «ανδρόγυνος», και ό,τι λένε οι διδάσκαλοι της Εκκλησίας για την αγάπη, «φτωχικό και ανεπαρκές».
- Το σώμα του Κυρίου, με «την αισθησιακή ροπή» που έπρεπε να νικηθεί, το οποίο με τον θάνατο πάνω στον σταυρό «εξαγνίζεται».
- Η αγία Μαρία η Μαγδαληνή, παρουσιασμένη ως «μια μεγάλη διεφθαρμένη της εποχής».
- Η Θεοτόκος, που δεν σε εγκαταλείπει «όταν σε απέρριψε ο Θεός».
- Ο Ινδός Σούνταρ Σινγκ, τοποθετημένος ανάμεσα στους μάρτυρες της Αναστάσεως και ονομασμένος «απόστολος του Ιησού Χριστού».
- Οι άγγελοι που θα μπορούσαν να έρθουν στη γη «σε γήινα σώματα», με αφορμή το ερώτημα αν ο Ιωάννης ο Βαπτιστής ήταν άγγελος.
- Ο Ιησούς, που «είχε μάθει ποιος ήταν Εκείνος» στα δώδεκα χρόνια Του.
- «Το ανθρώπινο πρόσωπο» του Χριστού, χτυπημένο πάνω στον Σταυρό από «τη θεία οργή».
Εκτός από αυτά, στο βιβλίο υπάρχουν και άλλα σημεία που χρειάζονται έρευνα:
- το μακρύ παράθεμα από τον Βεγγαλό ποιητή Ραμπιντρανάθ Ταγκόρ, σύμφωνα με το οποίο «για τον άνθρωπο, η ανακάλυψη του Θεού μέσα του, είναι η δική του ανακάλυψη» (σ. 66)·7
- τα πάθη του Κυρίου, με τα οποία «πειρασμό απαράμιλλο είχε ο Θεός να απλώσει στην ορατή και αόρατη κακία» (σ. 147)·
- το χάρισμα της θεραπείας του σώματος, που ο Ιησούς δεν θα το είχε δώσει πια στους ιερείς: «Το δεύτερο μισό, της οργανικής θεραπείας, δεν μας το έδωσε πια» (σ. 106)·
- ο Ιούδας, που δεν θα είχε χάσει τη σωτηρία του «αν δεν αυτοκτονούσε» (σ. 257)·
- ο φύλακας άγγελος που θα τον χρειαζόταν ο Ιησούς (σ. 301)·
- η λέπρα, «και κάθε λέπρα», διαβασμένη ως «η αμαρτία της ψυχής», με στήριγμα σε «ένα συμπέρασμα της σύγχρονης ιατρικής» (σ. 262).
Εδώ δείχνουμε το ουσιώδες: σε καθένα από τα εννέα σημεία, το κείμενο του Αρσενίου Μπόκα, γιατί είναι λανθασμένο και τι λένε η Γραφή και οι άγιοι Πατέρες. Την αναλυτική έρευνα θα την κάνουμε αργότερα.
Σε αυτό το άρθρο
1. Η κτίση του κόσμου «στην αιωνιότητα»
Την Κυριακή της Ορθοδοξίας του 1949, στο Πρίσλοπ, ο Αρσένιος Μπόκα ερμηνεύει το Ευαγγέλιο για την κλήση του Ναθαναήλ και το κλείνει με ένα απλό ερώτημα: «Εσύ ποιον κάλεσες στον Ιησού;» Έπειτα στρέφεται σε άλλους ακροατές: «Αλλά, επειδή έχω και ακροατές πολύ πιο ταραγμένους στον νου, που αναζητούν τον Ιησού, γράφω και για σας τα ακόλουθα».8 Για «τους αγαπημένους μου νέους, με το μέτωπο σκεπτικό» φέρνει, μέσα σε εισαγωγικά, ένα μακρύ κείμενο από το βιβλίο Esprit et liberté («Πνεύμα και ελευθερία») του Ρώσου θρησκευτικού φιλοσόφου Νικολάι Μπερντιάγεφ (1874–1948), που είχε εγκατασταθεί στη Γαλλία.9 Σε αυτό είναι γραμμένο:
«Η δημιουργία του κόσμου δεν μπορούσε να συντελεστεί στον δικό μας χρόνο, γιατί αυτός είναι ένας χρόνος ξεπεσμένος, είναι το παιδί της αμαρτίας. Η δημιουργία έγινε στην αιωνιότητα, ως εσωτερική πράξη του θείου μυστηρίου της ζωής. Η βιβλική αντίληψη της δημιουργίας δεν είναι παρά η αντανάκλαση αυτής της εσωτερικής πράξης της δημιουργίας στη συνείδηση του αρχαίου ανθρώπου.»10
Μετά το παράθεμα, ο Αρσένιος Μπόκα γράφει με δικά του λόγια:
«Αυτό ας είναι το ευρύτερο πλαίσιο, των βεβαιοτήτων του Πνεύματος, που έκανε τους ανθρώπους Αποστόλους του Θεού.»11
Σύμφωνα με αυτό το κείμενο, ο κόσμος δεν κτίστηκε μέσα στον χρόνο, αλλά «στην αιωνιότητα», ως «εσωτερική πράξη» της ζωής του Θεού. Ο χρόνος στον οποίο ζούμε θα ήταν «το παιδί της αμαρτίας». Και η διήγηση της Γενέσεως δεν θα ήταν αποκάλυψη του Θεού, αλλά μόνο «η αντανάκλαση» εκείνης της πράξης «στη συνείδηση του αρχαίου ανθρώπου». Ο Αρσένιος Μπόκα δίνει στους νέους αυτά τα τρία πράγματα ως «πλαίσιο» της πίστης, χωρίς ούτε μια λέξη διόρθωσης.
Οι άγιοι Πατέρες διακρίνουν με προσοχή όσα ανακατεύει αυτό το κείμενο. Ο Υιός γεννιέται από τον Πατέρα προαιωνίως, από την ουσία Του. Τον κόσμο ο Θεός τον έκανε από το μηδέν, με τη θέλησή Του, και ο κόσμος έχει αρχή. Ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, που συγκέντρωσε τη διδασκαλία των Πατέρων στην Έκδοσις ακριβής της ορθοδόξου πίστεως, γράφει ότι το γεννώ σημαίνει να παράγει κανείς «από την ουσία του» ένα γέννημα της ίδιας ουσίας, ενώ το κτίζω σημαίνει να παράγει «από ό,τι είναι έξω, και όχι από τη δική του ουσία, ένα κτίσμα εντελώς ανόμοιας φύσης». Γι’ αυτό η γέννηση του Υιού είναι «χωρίς αρχή και αιώνια», ενώ η κτίση, «επειδή είναι έργο της θέλησης, δεν είναι συναιώνια με τον Θεό».12 Ο Μπερντιάγεφ κάνει την κτίση εσωτερική πράξη της θείας ζωής και την τοποθετεί στην αιωνιότητα, δηλαδή εκεί όπου οι Πατέρες βάζουν τη γέννηση του Υιού.
Αιώνια είναι η σκέψη του Θεού για τον κόσμο, όχι ο ίδιος ο κόσμος. Ο ίδιος Πατέρας λέει ότι ο Θεός «τα είδε όλα πριν υπάρξουν, κρατώντας τα άχρονα στις σκέψεις Του», και κάθε πράγμα «έρχεται στην ύπαρξη στον προκαθορισμένο καιρό».13
Ούτε ο χρόνος είναι «το παιδί της αμαρτίας». Ο Μέγας Βασίλειος λέει ότι αυτός ο κόσμος έγινε ως «σχολείο» για τις ψυχές των ανθρώπων και ότι μαζί του «δημιουργήθηκε [...] η διαδοχή του χρόνου».14 Τα λόγια «Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν» (Γένεση 1, 1)15 τα ερμηνεύει έτσι: «δηλαδή στην αρχή του χρόνου».16 Ο χρόνος είναι κτίσμα του Θεού και υπήρχε πριν από την αμαρτία. Για όλα όσα είχε κάνει η Γραφή λέει: «καὶ εἶδεν ὁ θεὸς τὰ πάντα, ὅσα ἐποίησεν, καὶ ἰδοὺ καλὰ λίαν» (Γένεση 1, 31).
Ο πιο βαρύς από τους τρεις ισχυρισμούς είναι ο τελευταίος. Αν η διήγηση της Γενέσεως δεν είναι παρά «η αντανάκλαση» μιας εσωτερικής πράξης στον νου των ανθρώπων του παλαιού καιρού, τότε δεν είναι πια λόγος του Θεού, αλλά γνώμη εκείνων. Ο Μέγας Βασίλειος λέει για τον Μωυσή, που έγραψε το βιβλίο της Γενέσεως, ότι «μας μεταδίδει όσα έμαθε από τον Θεό» και ότι έγραψε «με την παρακίνηση του Αγίου Πνεύματος».17
Ο Αρσένιος Μπόκα γνώριζε τη διδασκαλία της Εκκλησίας. Σε ένα κήρυγμα του Νοεμβρίου 1949 γράφει με δικά του λόγια: «Πρώτα δημιούργησε τον κόσμο από το μηδέν.»18 Παρ’ όλα αυτά, την Κυριακή της Ορθοδοξίας έδωσε στους νέους, ως «το ευρύτερο πλαίσιο, των βεβαιοτήτων του Πνεύματος», ένα κείμενο που την αντικρούει.
Την Κυριακή της Ορθοδοξίας ο Αρσένιος Μπόκα δίνει στους νέους, ως πλαίσιο της πίστης, ένα κείμενο σύμφωνα με το οποίο ο κόσμος κτίστηκε «στην αιωνιότητα», ως εσωτερική πράξη της ζωής του Θεού, ο χρόνος είναι «το παιδί της αμαρτίας», και η διήγηση της Γενέσεως δεν είναι παρά «η αντανάκλαση» αυτής της πράξης «στη συνείδηση του αρχαίου ανθρώπου». Οι άγιοι Πατέρες διδάσκουν ότι ο κόσμος έγινε από το μηδέν, με τη θέληση του Θεού, ότι δεν είναι συναιώνιος με Αυτόν, ότι ο χρόνος είναι κτίσμα Του και ότι ο Μωυσής έγραψε όσα έμαθε από τον Θεό.
2. «Η ανδρόγυνη εικόνα»
Τον Ευαγγελισμό του 1949, ο Αρσένιος Μπόκα φέρνει στο κήρυγμα ένα παράθεμα που το αποδίδει στον Γερμανό μυστικό Γιάκομπ Μπέμε (1575–1624), σύμφωνα με τον Μπερντιάγεφ:19
«Η άλλοτε αποκόλληση του ανθρώπου από τον Θεό σημαίνει για τον άνθρωπο την απώλεια της ακεραιότητας, της αγνότητας, την απώλεια της ανδρόγυνης εικόνας, που αποτελεί την ουράνια εικόνα του, ειρηνευμένη από τους εσωτερικούς πειρασμούς.
Ο Χριστός γεννιέται από την Παρθένο, για να αγιάσει πάλι τη γυναικεία σύσταση και να την ενώσει με την ανδρική αρχή, ώστε ο άνδρας και η γυναίκα να γίνουν ανδρόγυνοι, όπως ήταν ο Ιησούς».20
Ανδρόγυνος λέγεται ο άνθρωπος στον οποίο το αρσενικό και το θηλυκό είναι ένα. Σύμφωνα με το παράθεμα, η ουράνια εικόνα του ανθρώπου ήταν ανδρόγυνη, η πτώση σήμανε την απώλειά της, και ο Χριστός γεννήθηκε από την Παρθένο για να κάνει τον άνδρα και τη γυναίκα πάλι ανδρόγυνους, «όπως ήταν ο Ιησούς». Αμέσως μετά το παράθεμα, ο Αρσένιος Μπόκα γράφει με δικά του λόγια: «Ο Γερμανός μυστικός έχει την εξής θαυμάσια έκφραση». Η «έκφραση» είναι ότι, μετά την πτώση, «η Παρθένος, η Σοφία, εγκατέλειψε τους ανθρώπους και αποσύρθηκε στον Ουρανό».21 Ακολουθεί ένα κείμενο του Μπερντιάγεφ για την αγάπη ανάμεσα στον άνδρα και στη γυναίκα:
«Το μυστικό νόημα της αγάπης δογματικά δεν έχει αναπτυχθεί, και ό,τι βρίσκουμε πάνω σε αυτό το θέμα στους διδασκάλους της Εκκλησίας είναι φτωχικό και ανεπαρκές. Ο χριστιανισμός των Πατέρων μάς διδάσκει να αποκτήσουμε την παρθενία με την άσκηση, αλλά δεν μας αποκαλύπτει καθόλου το μυστικό νόημα της αγάπης [...].»22
Πάνω σε αυτά τα θεμέλια χτίζει ο Αρσένιος Μπόκα την προτροπή του τέλους: «Ο Ευαγγελισμός θα έπρεπε να σημαίνει για τους ανθρώπους μια πραγματική, όχι μόνο δογματική, ανύψωση του γάμου στη θέση του μυστηρίου».23
Η Γραφή δεν γνωρίζει έναν ανδρόγυνο άνθρωπο χαμένο με την πτώση. Λέει: «καὶ ἐποίησεν ὁ θεὸς τὸν ἄνθρωπον, κατ᾽ εἰκόνα θεοῦ ἐποίησεν αὐτόν, ἄρσεν καὶ θῆλυ ἐποίησεν αὐτούς» (Γένεση 1, 27). Η γυναίκα πλάστηκε πριν από την πτώση: «καὶ ᾠκοδόμησεν κύριος ὁ θεὸς τὴν πλευράν, ἣν ἔλαβεν ἀπὸ τοῦ Αδαμ, εἰς γυναῖκα καὶ ἤγαγεν αὐτὴν πρὸς τὸν Αδαμ» (Γένεση 2, 22). Για όλα αυτά η Γραφή λέει ότι ήταν «καλὰ λίαν» (Γένεση 1, 31). Ο Σωτήρας παραπέμπει στην ίδια αρχή: «οὐκ ἀνέγνωτε ὅτι ὁ ποιήσας ἀπ᾿ ἀρχῆς ἄρσεν καὶ θῆλυ ἐποίησεν αὐτοὺς» (Κατά Ματθαίον 19, 4). Ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός λέει ότι ο Θεός, γνωρίζοντας από πριν ότι οι άνθρωποι θα έπεφταν, τους έκανε «ἄρσεν καὶ θῆλυ».24 Η διάκριση είναι λοιπόν έργο του Θεού, που έγινε πριν από την πτώση. Η πτώση δεν έσπασε στα δύο έναν ανδρόγυνο άνθρωπο.
Όταν ο Απόστολος γράφει ότι «οὐκ ἔνι ἄρσεν καὶ θῆλυ· πάντες γὰρ ὑμεῖς εἷς ἐστε ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ» (Προς Γαλάτας 3, 28), μιλά για την ενότητα όλων όσοι ανήκουν στον Χριστό. Δεν λέει ότι οι άνδρες και οι γυναίκες γίνονται ανδρόγυνοι.
Ο Χριστός δεν ήταν «ανδρόγυνος». Το Ευαγγέλιο λέει ότι το Βρέφος περιτμήθηκε στις οκτώ ημέρες (Κατά Λουκάν 2, 21) και αφιερώθηκε στον Κύριο κατά τον Νόμο, ως «πᾶν ἄρσεν διανοῖγον μήτραν» (Κατά Λουκάν 2, 23). Ο απόστολος Πέτρος κηρύττει την Πεντηκοστή «Ἰησοῦν τὸν Ναζωραῖον, ἄνδρα ἀπὸ τοῦ Θεοῦ ἀποδεδειγμένον εἰς ὑμᾶς» (Πράξεις των Αποστόλων 2, 22), και ο απόστολος Παύλος λέει ότι ο Θεός θα κρίνει τον κόσμο «ἐν ἀνδρὶ ᾧ ὥρισε» (Πράξεις των Αποστόλων 17, 31). Ούτε ο σκοπός της γέννησής Του από την Παρθένο είναι η ένωση δύο αρχών. Ο απόστολος Ιωάννης λέει ότι ο Θεός «ἠγάπησεν ἡμᾶς καὶ ἀπέστειλε τὸν υἱὸν αὐτοῦ ἱλασμὸν περὶ τῶν ἁμαρτιῶν ἡμῶν» (Α΄ Ιωάννου 4, 10).
Η Σοφία που στον Μπέμε «αποσύρθηκε στον Ουρανό» είναι για τον Απόστολο ο ίδιος ο Χριστός: «Χριστὸν Θεοῦ δύναμιν καὶ Θεοῦ σοφίαν» (Α΄ Προς Κορινθίους 1, 24). Δεν εγκατέλειψε τους ανθρώπους μετά την πτώση, αλλά έγινε άνθρωπος για χάρη τους.
Η κρίση του Μπερντιάγεφ για τους Πατέρες είναι άδικη, και ο Αρσένιος Μπόκα την αφήνει να στέκεται μπροστά στους πιστούς. Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως, γράφει για τους συζύγους που γίνονται ένα σώμα: «Να πάλι ένα μυστήριο αγάπης!»25 Ερμηνεύοντας τον λόγο του Αποστόλου «τὸ μυστήριον τοῦτο μέγα ἐστίν» (Προς Εφεσίους 5, 32), λέει για τον άνθρωπο που αφήνει τους γονείς του και ενώνεται με τη γυναίκα του: «Μυστήριο είναι πράγματι».26 Για τους Πατέρες ο γάμος είναι μυστήριο στην πράξη, όχι μόνο στη διδασκαλία.
Τον Ευαγγελισμό ο Αρσένιος Μπόκα δίνει στους πιστούς, χωρίς ούτε μια λέξη διόρθωσης, τη διδασκαλία του Μπέμε για έναν ανδρόγυνο άνθρωπο χαμένο με την πτώση και για έναν Ιησού «ανδρόγυνο», την ονομάζει «θαυμάσια» και αφήνει να στέκεται η κρίση του Μπερντιάγεφ ότι ό,τι λένε οι διδάσκαλοι της Εκκλησίας για την αγάπη είναι «φτωχικό και ανεπαρκές». Η Γραφή λέει ότι ο Θεός έκανε τους ανθρώπους από την αρχή άνδρα και γυναίκα και ονομάζει τον Ιησού άνδρα. Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος ονομάζει την ένωση των συζύγων μυστήριο αγάπης.
3. Το σώμα του Κυρίου που «εξαγνίζεται»
Τη Δευτέρα της Διακαινησίμου του 1949, ο Αρσένιος Μπόκα γράφει για την Ενανθρώπηση και για τον θάνατο του Κυρίου:
«Γινόμενος άνθρωπος γίνεται σάρκα, με όλες τις ροπές της. Αλλά ο Ιησούς δεν τις υπάκουσε όλες. Η αισθησιακή ροπή νικήθηκε, για να πρέπει να νικηθεί και από εμάς. [...] Με τον θάνατο πάνω στον σταυρό το σώμα εξαγνίζεται και γίνεται έκφραση και άμεσο μέσο του θείου Πνεύματος, γίνεται αληθινό πνευματικό σώμα του Θεανθρώπου, αναστημένο.»27
Η επόμενη παράγραφος αρχίζει: «Έτσι κι εμείς, προσευχόμαστε στον Θεό να καθαρίσει τη ζωή μας από τον μολυσμό.»27
Ο Αρσένιος Μπόκα βάζει εδώ στο σώμα του Κυρίου δύο πράγματα που η Εκκλησία δεν τα γνωρίζει σε Αυτόν. Πρώτα, «την αισθησιακή ροπή», δηλαδή την ορμή του σώματος προς την ηδονή, που ο Χριστός θα την είχε και θα έπρεπε να τη νικήσει. Έπειτα, έναν καθαρισμό του σώματος μέσω του θανάτου, που τον κάνει παράδειγμα για τον δικό μας καθαρισμό «από τον μολυσμό».
Ο Κύριος προσέλαβε ολόκληρη τη φύση μας, αλλά χωρίς αμαρτία. Ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός ομολογεί ότι προσέλαβε «όλα τα φυσικά και αδιάβλητα πάθη του ανθρώπου», επειδή «προσέλαβε ολόκληρο τον άνθρωπο και όλες τις ιδιότητες του ανθρώπου, εκτός από την αμαρτία». Αυτά τα αδιάβλητα πάθη είναι, λέει, «η πείνα, η δίψα, η κούραση, ο κόπος, τα δάκρυα, η φθορά, η αποστροφή του θανάτου, ο φόβος». Η αμαρτία δεν είναι ανάμεσά τους, επειδή «δεν είναι φυσική ούτε φυτεύτηκε μέσα μας από τον Δημιουργό». Γι’ αυτό ο πειρασμός δεν άγγιξε τον Κύριο από μέσα: ο πονηρός Τον προσέβαλε «από έξω, όχι με λογισμούς που υποκινούνταν από μέσα», και «το φυσικό δεν κυριαρχούσε στον Κύριο πάνω στη θέληση».28 Ο ίδιος Πατέρας λέει ότι ο Κύριος, όντας και Θεός, «από τη φύση Του έκανε δικό Του κάθε καλό και ξένο προς Αυτόν κάθε κακό».29 Η «αισθησιακή ροπή» που θα έπρεπε να νικηθεί δεν έχει θέση στο σώμα Του.
Ούτε καθαρισμό είχε να δεχτεί το σώμα του Κυρίου. Η Προς Εβραίους επιστολή λέει ότι τέτοιος Αρχιερέας μάς έπρεπε, «ὅσιος, ἄκακος, ἀμίαντος, κεχωρισμένος ἀπὸ τῶν ἁμαρτωλῶν» (Προς Εβραίους 7, 26), και ότι έκανε τον καθαρισμό των δικών μας αμαρτιών, όχι των δικών Του: «καθαρισμὸν ποιησάμενος τῶν ἁμαρτιῶν ἡμῶν» (Προς Εβραίους 1, 3). Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος γράφει ότι ο Χριστός «δεν είχε σάρκα αμαρτωλή, αλλά όμοια με τη δική μας αμαρτωλή σάρκα, όμως αναμάρτητη».30 Στην ανάσταση, το σώμα του Κυρίου έγινε άφθαρτο, δηλαδή ελεύθερο από την πείνα, τη δίψα, την κούραση και τον θάνατο.31 Από μολυσμό δεν είχε τίποτε να καθαριστεί.
Ο Αρσένιος Μπόκα τα γνώριζε όλα αυτά. Στην επόμενη σελίδα ονομάζει τον άγιο Μάξιμο τον Ομολογητή, και στο Cărarea Împărăției είχε γράψει ότι ο Κύριος γεννήθηκε «έξω από τον δρόμο της αμαρτίας» και, σύμφωνα με τον ίδιο Πατέρα, ότι έμεινε «άφταστος και ανέγγιχτος» από τους πειρασμούς της ηδονής.32 Στο κήρυγμα λείπουν αυτά τα λόγια, και στη θέση τους στέκονται η νικημένη «αισθησιακή ροπή» και ένα σώμα που «εξαγνίζεται».
Ο Αρσένιος Μπόκα βάζει στο σώμα του Κυρίου «την αισθησιακή ροπή», που ο Χριστός θα έπρεπε να τη νικήσει, και έναν καθαρισμό μέσω του θανάτου, που τον κάνει παράδειγμα για τον δικό μας καθαρισμό από τον μολυσμό. Η Εκκλησία ομολογεί ότι ο Κύριος προσέλαβε τη φύση μας χωρίς αμαρτία, ότι ο πειρασμός Τον προσέβαλε μόνο από έξω και ότι Εκείνος, ο «ἀμίαντος», δεν είχε τίποτε να καθαρίσει στο σώμα Του. Ο άγιος Μάξιμος, τον οποίο παραθέτει ο Αρσένιος Μπόκα, λέει ότι έμεινε ανέγγιχτος από τους πειρασμούς της ηδονής.
4. Η αγία Μαρία η Μαγδαληνή, «μια μεγάλη διεφθαρμένη της εποχής»
Την Κυριακή των Μυροφόρων του 1949, ο Αρσένιος Μπόκα διηγείται τη ζωή της αγίας Μαρίας της Μαγδαληνής, μιας από τις γυναίκες που ήρθαν με αρώματα στον τάφο του Κυρίου:
«Ήταν μια μεγάλη διεφθαρμένη της εποχής. Κανείς δεν της αντιστεκόταν. Ωραία ήταν· ένα χρυσό φίδι, τυλιγμένο στο γυμνό μπράτσο, της μεγάλωνε τη γοητεία· και πλούσια ήταν. Με τον μεγάλο κόσμο τα πήγαινε καλά· όλοι έπεσαν στα πόδια της. Άκουσε για τον Ιησού πράγματα διαφορετικά από όσα για τους άλλους άνδρες του κόσμου. Μια υπερήφανη λαχτάρα να Τον γνωρίσει φύτρωσε στην καρδιά της. Θέλησε να βάλει σε πειρασμό τον Ιησού.»33
Παρακάτω γράφει ότι οι δαίμονες «την εγκαταλείπουν ένας ένας, ως τους επτά — λέει το Ευαγγέλιο. Ήταν τα επτά κεφαλαιώδη αμαρτήματα, που διαφθείρουν την ανθρώπινη φύση». Έπειτα την ταυτίζει με την αμαρτωλή γυναίκα που έβρεξε με δάκρυα τα πόδια του Κυρίου, «στη Βηθανία, το χωριό των αδελφών του Λαζάρου, στο σπίτι του Σίμωνα του Φαρισαίου».34 Κλείνει λέγοντας ότι η αγάπη του Ιησού «τη μεταμόρφωσε από μια βεβηλωμένη της εποχής σε μια μυροφόρο, πρότυπο για όλες τις εποχές».35
Ο Αρσένιος Μπόκα κάνει την αγία Μαρία τη Μαγδαληνή, που η Εκκλησία την τιμά ως μυροφόρο και ισαπόστολο, μια ξακουστή πόρνη, που θα είχε αναζητήσει τον Χριστό για να Τον βάλει σε πειρασμό. Το Ευαγγέλιο δεν λέει τίποτε από όλα αυτά.
Για το παρελθόν της το Ευαγγέλιο λέει ένα μόνο πράγμα: ότι ο Κύριος είχε βγάλει από αυτήν επτά δαιμόνια. Ο άγιος Λουκάς την απαριθμεί ανάμεσα στις γυναίκες «αἳ ἦσαν τεθεραπευμέναι ἀπὸ νόσων καὶ μαστίγων καὶ πνευμάτων πονηρῶν καὶ ἀσθενειῶν» (Κατά Λουκάν 8, 2). Ο άγιος Μάρκος γράφει ότι ο αναστημένος Χριστός «ἐφάνη πρῶτον Μαρίᾳ τῇ Μαγδαληνῇ, ἀφ᾿ ἧς ἐκβεβλήκει ἑπτὰ δαιμόνια» (Κατά Μάρκον 16, 9). Ο άγιος Λουκάς βάζει τα δαιμόνια δίπλα στις ασθένειες και μιλά για θεραπεία, όχι για άφεση αμαρτιών. Το Ευαγγέλιο δεν λέει ότι οι δαίμονες βγήκαν «ένας ένας» και δεν τους ονομάζει αμαρτήματα.
Ο ρουμανικός Βίος της λέει ότι βασανιζόταν από επτά ακάθαρτα πνεύματα «κατά τις ανεξιχνίαστες κρίσεις του Θεού – για να φανερωθούν τα έργα του Υιού του Θεού σε αυτήν, όπως λέει ο ίδιος για τον εκ γενετής τυφλό».36 Για εκείνον τον τυφλό ο Σωτήρας είχε πει: «οὔτε οὗτος ἥμαρτεν οὔτε οἱ γονεῖς αὐτοῦ, ἀλλ’ ἵνα φανερωθῇ τὰ ἔργα τοῦ Θεοῦ ἐν αὐτῷ» (Κατά Ιωάννην 9, 3). Το βάσανο της Μαρίας της Μαγδαληνής δεν ήταν ο μισθός της πορνείας.
Η Μαρία η Μαγδαληνή δεν ήταν πόρνη. Ο άγιος Μόδεστος, αρχιεπίσκοπος Ιεροσολύμων, που κοιμήθηκε το 634, γράφει στον λόγο του για τις μυροφόρες γυναίκες ότι «αἱ ἱστορίαι τὴν Μαγδαληνὴν ταύτην διὰ βίου παρθένον διδάσκουσι». Ο ίδιος μνημονεύει και το μαρτύριό της, «ἐν ᾧ λέγεται διὰ τὴν ἄκραν αὐτῆς παρθενίαν [...] ὡς ὕαλον αὐτὴν καθαρὸν τοῖς βασανισταῖς φαίνεσθαι». Τον λόγο του μάς τον διέσωσε ο άγιος Φώτιος, πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως τον 9ο αιώνα, στο βιβλίο που ονομάζεται Βιβλιοθήκη.37 Ο Αρσένιος Μπόκα κάνει λοιπόν μια παρθένο «βεβηλωμένη της εποχής».
Η γνώμη ότι η Μαρία η Μαγδαληνή θα ήταν η αμαρτωλή γυναίκα στο σπίτι του Φαρισαίου προέρχεται από τον άγιο Γρηγόριο τον Διάλογο, πάπα Ρώμης. Εκείνος γράφει: «Αυτήν, που ο Λουκάς την ονομάζει αμαρτωλή γυναίκα και ο Ιωάννης Μαρία, πιστεύουμε ότι είναι εκείνη η Μαρία από την οποία, όπως μαρτυρεί ο Μάρκος, είχαν εκβληθεί επτά δαιμόνια.» Και ρωτά: «Και τι δηλώνεται με τα επτά δαιμόνια, παρά όλες οι κακίες;»38 Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος όμως ξεχωρίζει τη Μαρία, την αδελφή του Λαζάρου, από τη γυναίκα που άλειψε τον Κύριο στο σπίτι του Σίμωνα, και αυτήν δεν την ονομάζει Μαρία Μαγδαληνή.39 Η Εκκλησία τις εορτάζει χωριστά. Τη γυναίκα που ήταν πόρνη και άλειψε τον Κύριο με μύρο τη μνημονεύει τη Μεγάλη Τετάρτη, και το συναξάριο της ημέρας δεν την ονομάζει Μαρία Μαγδαληνή.40 Την αγία Μαρία τη Μαγδαληνή την εορτάζει στις 22 Ιουλίου, ως μυροφόρο και ισαπόστολο.
Ο Αρσένιος Μπόκα έχει την ίδια ταύτιση και την ίδια ερμηνεία των επτά δαιμονίων και προσθέτει όσα δεν γράφει το Ευαγγέλιο: τη γυναίκα που «κανείς δεν της αντιστεκόταν», το χρυσό φίδι στο «γυμνό μπράτσο», τη σκέψη να βάλει σε πειρασμό τον Ιησού και τους δαίμονες που βγαίνουν «ένας ένας». Και για τους δαίμονες που βγαίνουν «ένας ένας» παραπέμπει στο Ευαγγέλιο: «λέει το Ευαγγέλιο».
Ο Αρσένιος Μπόκα κάνει την αγία Μαρία τη Μαγδαληνή, μυροφόρο και ισαπόστολο, «μια μεγάλη διεφθαρμένη της εποχής», που θα ήθελε να βάλει σε πειρασμό τον Χριστό, και μια παρθένο «βεβηλωμένη της εποχής». Το Ευαγγέλιο λέει μόνο ότι ο Κύριος είχε βγάλει από αυτήν επτά δαιμόνια και την απαριθμεί ανάμεσα στις γυναίκες που θεραπεύτηκαν. Ο Βίος της συνδέει αυτό το βάσανο με τις ανεξιχνίαστες κρίσεις του Θεού, όπως στον εκ γενετής τυφλό, και ο άγιος Μόδεστος Ιεροσολύμων λέει ότι ήταν παρθένος όλη της τη ζωή και ότι μαρτύρησε. Ο Αρσένιος Μπόκα δεν κατάλαβε τη ζωή της αγίας και έριξε μια κηλίδα επάνω της.
5. Η Θεοτόκος, που δεν σε εγκαταλείπει «όταν σε απέρριψε ο Θεός»
Την Κοίμηση της Θεοτόκου του 1949, σε ένα κήρυγμα γραμμένο στο Άραντ (Arad), την πόλη της επισκοπής στην οποία υπαγόταν τότε το Πρίσλοπ, ο Αρσένιος Μπόκα λέει:
«Ο Θεός μάς εγκαταλείπει μερικές φορές· οι άγιοι δεν εισακούονται, αλλά η μητρική αγάπη στρέφει πάλι την αυστηρότητα της Δικαιοσύνης του Θεού σε αγάπη.»41
Φέρνει το παράδειγμα του Μωυσή, που σταμάτησε με την προσευχή του την οργή του Θεού πάνω στον λαό που είχε προσκυνήσει τα είδωλα, και ρωτά: «Ποιος είναι ο Μωυσής και ποια είναι η Θεοτόκος;» Έπειτα απαντά:
«Όταν σε απέρριψε ο Θεός και ούτε οι άγιοι δεν προσεύχονται πια για σένα, έμεινε ακόμη κάποιος που δεν σε εγκατέλειψε: είναι η Θεοτόκος, και η Θεοτόκος εισακούεται.»41
Ο Αρσένιος Μπόκα βάζει εδώ τη Θεοτόκο αντιμέτωπη με τον Θεό. Ο Θεός «μάς εγκαταλείπει», «σε απέρριψε», και η δικαιοσύνη Του έχει μια «αυστηρότητα» που μόνο «η μητρική αγάπη» τη στρέφει ακόμη «σε αγάπη». Οι άγιοι σωπαίνουν, και η Θεοτόκος μόνη «δεν σε εγκατέλειψε». Από τα λόγια αυτά προκύπτει ότι στη Θεοτόκο θα υπήρχε περισσότερο έλεος απ’ ό,τι στον Θεό και ότι ο απορριμμένος θα σωζόταν με το έλεός της, ενάντια στην αυστηρότητά Του.
Η Γραφή λέει ότι η αγάπη του Θεού είναι μεγαλύτερη από την αγάπη κάθε μητέρας: «μὴ ἐπιλήσεται γυνὴ τοῦ παιδίου αὐτῆς τοῦ μὴ ἐλεῆσαι τὰ ἔκγονα τῆς κοιλίας αὐτῆς; εἰ δὲ καὶ ἐπιλάθοιτο ταῦτα γυνή, ἀλλ᾽ ἐγὼ οὐκ ἐπιλήσομαί σου» (Ησαΐας 49, 15). Ο Ψαλμωδός λέει το ίδιο: «ὅτι ὁ πατήρ μου καὶ ἡ μήτηρ μου ἐγκατέλιπόν με, ὁ δὲ κύριος προσελάβετό με» (Ψαλμός 26, 10). Και ο απόστολος Ιωάννης δείχνει από πού ξεκινά όλο το έλεος: «ἐν τούτῳ ἐστὶν ἡ ἀγάπη, οὐχ ὅτι ἡμεῖς ἠγαπήσαμεν τὸν Θεόν, ἀλλ᾿ ὅτι αὐτὸς ἠγάπησεν ἡμᾶς καὶ ἀπέστειλε τὸν υἱὸν αὐτοῦ ἱλασμὸν περὶ τῶν ἁμαρτιῶν ἡμῶν» (Α΄ Ιωάννου 4, 10).
Η Εκκλησία επικαλείται με εμπιστοσύνη τη Θεοτόκο ως «ἡ τῶν ἀπηλπισμένων μόνη ἐλπὶς».42 Της ζητεί όμως να παρακαλέσει τον Υιό της, επειδή Εκείνος είναι ελεήμων. Στην Έκτη Ώρα, μία από τις σύντομες ακολουθίες της ημέρας στο Ωρολόγιον, προσευχόμαστε: «Ὅτι οὐκ ἔχομεν παρρησίαν διὰ τὰ πολλὰ ἡμῶν ἁμαρτήματα, σὺ τὸν ἐκ σοῦ γεννηθέντα δυσώπησον, Θεοτόκε Παρθένε· πολλὰ γὰρ ἰσχύει δέησις Μητρὸς πρὸς εὐμένειαν Δεσπότου. Μὴ παρίδῃς ἁμαρτωλῶν ἱκεσίας ἡ πάνσεμνος, ὅτι ἐλεήμων ἐστί, καὶ σῴζειν δυνάμενος, ὁ καὶ παθεῖν ὑπὲρ ἡμῶν καταδεξάμενος.»43 Η έλλειψη παρρησίας είναι δική μας, εξαιτίας των αμαρτιών. Η Θεοτόκος παρακαλεί τον Υιό της επειδή Εκείνος είναι «ἐλεήμων» και καταδέχτηκε να πάθει για εμάς. Στον Αρσένιο Μπόκα, ο Θεός «σε απέρριψε», και το έλεος έμεινε μόνο στη Μητέρα Του.
Και τους αγίους ο Αρσένιος Μπόκα τους παραμερίζει: «ούτε οι άγιοι δεν προσεύχονται πια για σένα». Στο Cărarea Împărăției είχε γράψει αλλιώς: «Η σύναξη των Αγίων με επικεφαλής τη Θεοτόκο μεσιτεύει με μεγάλη προθυμία για τον φωτισμό μας, των επιγείων».44 Εκεί η Θεοτόκος στέκεται επικεφαλής των αγίων και προσεύχεται μαζί τους.
Ο Αρσένιος Μπόκα βάζει τη Θεοτόκο αντιμέτωπη με τον Θεό: Εκείνος «σε απέρριψε», οι άγιοι δεν προσεύχονται πια, και αυτή μόνη «δεν σε εγκατέλειψε» και στρέφει «την αυστηρότητα της Δικαιοσύνης του Θεού» σε αγάπη. Η Εκκλησία παρακαλεί τη Θεοτόκο να παρακαλέσει τον Υιό της, επειδή Εκείνος είναι ελεήμων και έπαθε για εμάς. Η Γραφή λέει ότι ο Θεός δεν ξεχνά τον άνθρωπο ούτε τότε που θα τον ξεχνούσε η μητέρα του και ότι όλη η αγάπη ξεκινά από Αυτόν.
6. Ο Σούνταρ Σινγκ ανάμεσα στους μάρτυρες της Αναστάσεως
Ο Σούνταρ Σινγκ (1889–1929) ήταν ένας Ινδός που έγινε χριστιανός το 1904 και βαπτίστηκε το 1905 σε μια αγγλική εκκλησία στη Σίμλα, στην Ινδία. Εξαφανίστηκε το 1929, σε ένα ταξίδι προς το Θιβέτ.45 Τον Φεβρουάριο του 1949, ο Αρσένιος Μπόκα διηγείται πώς του εμφανίστηκε ο Ιησούς και γράφει ότι ο Σούνταρ Σινγκ «έγινε “Shadou”, δηλαδή διδάσκαλος ή απόστολος του Ιησού Χριστού, τώρα στον αιώνα μας».46 Τον Οκτώβριο του 1949, μιλώντας για όσους αναρωτιούνταν ποιος είναι ο Ιησούς, γράφει:
«Μετά όμως την απόδειξη της Αναστάσεώς Του, την απόδειξη της θεότητας, μετά την εμφάνισή Του και την υπερφυσική είσοδο από τις κλειστές πόρτες, μετά την αόρατη διαμονή Του κοντά στους ανθρώπινους λογισμούς, μετά τις εμφανίσεις Του στον δρόμο προς Εμμαούς, στον Λουκά και στον Κλεόπα, στον δρόμο της Δαμασκού, στον διώκτη Σαύλο, σε έναν άλλο διώκτη του αιώνα μας, στον Ινδό Σούνταρ Σινγκ, — με σχεδόν ένα νέφος μαρτύρων, εμείς δεν μπορούμε πια να είμαστε χωρίς απάντηση.»47
Ο Αρσένιος Μπόκα βάζει το όραμα του Σούνταρ Σινγκ στη σειρά των εμφανίσεων του αναστημένου Χριστού, ως «απόδειξη» της θεότητάς Του, δίπλα στον δρόμο προς Εμμαούς και στον δρόμο της Δαμασκού. Οκτώ μήνες πριν τον είχε ονομάσει «απόστολο του Ιησού Χριστού».
Η πίστη της Εκκλησίας στην Ανάσταση στηρίζεται στη μαρτυρία των Αποστόλων. Ο απόστολος Πέτρος λέει ότι ο αναστημένος Χριστός φανερώθηκε «οὐ παντὶ τῷ λαῷ, ἀλλὰ μάρτυσι τοῖς προκεχειροτονημένοις ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, ἡμῖν, οἵτινες συνεφάγομεν καὶ συνεπίομεν αὐτῷ μετὰ τὸ ἀναστῆναι αὐτὸν ἐκ νεκρῶν» (Πράξεις των Αποστόλων 10, 41). Οι εμφανίσεις στον δρόμο προς Εμμαούς και στον δρόμο της Δαμασκού είναι γραμμένες στη Γραφή. Το όραμα ενός ανθρώπου του 20ού αιώνα, βαπτισμένου έξω από την Ορθόδοξη Εκκλησία, δεν μπορεί να σταθεί στη σειρά τους ούτε να είναι «η απόδειξη της θεότητας» του Χριστού.
Ούτε η τιμή του «αποστόλου» τού αρμόζει. Η λέξη που ο Αρσένιος Μπόκα τη γράφει «Shadou» και την ερμηνεύει «διδάσκαλος ή απόστολος» είναι το «sadhu», που σημαίνει ένας ασκητής επαίτης, συνήθως ινδουιστής.48 Ο Αρσένιος Μπόκα δίνει την τιμή του «αποστόλου του Ιησού Χριστού» σε έναν άνθρωπο έξω από την Ορθόδοξη Εκκλησία.
Ο Αρσένιος Μπόκα γνώριζε το μέτρο με το οποίο γίνονται δεκτά τα οράματα. Τρεις μέρες πριν είχε γράψει ότι η Ανατολή «και τα πραγματικά οράματα τα αρνείται — όχι από κακή πίστη ή από πνεύμα αντίστασης, αλλά από τη φροντίδα να μη σφάλλει δεχόμενη οτιδήποτε».49 Στο Cărarea Împărăției είχε δείξει ότι και ο απόστολος Παύλος, μετά το φως στον δρόμο της Δαμασκού, στάλθηκε στον δούλο του Κυρίου στη Δαμασκό και πήγε έπειτα στους άλλους Αποστόλους, «μήπως τυχόν βρίσκεται σε πλάνη». Και είχε προσθέσει: «Η Αποκάλυψη είναι πλήρης, και όσα λείπουν ακόμη τα περιμένουμε στη δεύτερη έλευση.»50 Το όραμα του Σούνταρ Σινγκ δεν το εξετάζει με κανένα μέτρο και ωστόσο το κάνει απόδειξη της πίστης.
Ο Αρσένιος Μπόκα βάζει το όραμα του Σούνταρ Σινγκ, ενός Ινδού βαπτισμένου έξω από την Ορθόδοξη Εκκλησία, ανάμεσα στις εμφανίσεις του αναστημένου Χριστού, ως απόδειξη της θεότητάς Του, και τον ονομάζει «απόστολο του Ιησού Χριστού». Η πίστη της Εκκλησίας στην Ανάσταση στηρίζεται στη μαρτυρία των Αποστόλων, που ο Θεός τούς όρισε από πριν. Ο ίδιος ο Αρσένιος Μπόκα είχε γράψει ότι η Ανατολή αρνείται και τα αληθινά οράματα και ότι η αποκάλυψη είναι πλήρης.
7. Οι άγγελοι «σε γήινα σώματα»
Τον Δεκέμβριο του 1949, ο Αρσένιος Μπόκα ερμηνεύει τον λόγο του Σωτήρα για τον Ιωάννη τον Βαπτιστή: «ἰδοὺ ἐγὼ ἀποστέλλω τὸν ἄγγελόν μου πρὸ προσώπου σου» (Κατά Ματθαίον 11, 10). Γνωρίζει τις δύο σημασίες της λέξης «άγγελος»: το ουράνιο πλάσμα και τον «“απεσταλμένο” του Θεού — με μια αποστολή». Για τον Ιωάννη όμως γράφει:
«Όσον αφορά όμως τον Ιωάννη τον Βαπτιστή, η ισοδυναμία Άγγελος = απεσταλμένος αρχίζει να μην είναι πια ικανοποιητική.»51
Τα φτερά με τα οποία ζωγραφίζεται ο Ιωάννης στις εικόνες τα διαβάζει ως «τα σημεία της αγγελικής φύσης». Έπειτα ρωτά:
«Λοιπόν οι άγγελοι μπορούν να επανέλθουν στη γη σε γήινα σώματα, όποτε στέλνονται; Η μετενσάρκωσή τους [...] δεν είναι πια κυριολεκτικά η ινδική διδασκαλία της μετενσάρκωσης.»52
Ο Αρσένιος Μπόκα αφήνει εδώ κατά μέρος την ερμηνεία σύμφωνα με την οποία ο Ιωάννης ονομάζεται «άγγελος» επειδή στάλθηκε από τον Θεό. Στη θέση της, διαβάζει τα φτερά της εικόνας ως σημείο της αγγελικής φύσης και ρωτά αν οι άγγελοι μπορούν να έρθουν στη γη «σε γήινα σώματα», όποτε στέλνονται. Μια τέτοια έλευση την ονομάζει «μετενσάρκωση» των αγγέλων, διαφορετική από την ινδική. Στο τέλος ονομάζει τις ερωτήσεις του μάταιες, αλλά τις έχει ήδη θέσει μπροστά στους πιστούς.53
Οι άγγελοι δεν έχουν σώμα και δεν γεννιούνται από γυναίκα. Ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός λέει ότι ο άγγελος είναι «μια ουσία νοερή, αεικίνητη, αυτεξούσια, ασώματη». Όταν φανερώνονται στους ανθρώπους, οι άγγελοι δεν φανερώνονται «όπως πραγματικά είναι», αλλά «με μια αλλαγμένη μορφή», και «παίρνουν διάφορες μορφές με την προσταγή του Δεσπότη τους, του Θεού».54 Ένας άγγελος δεν μπορεί λοιπόν να «επανέλθει στη γη» σε ένα γήινο σώμα, γεννημένο από γυναίκα.
Ο Ιωάννης ήταν άνθρωπος. Το Ευαγγέλιο λέει: «Ἐγένετο ἄνθρωπος ἀπεσταλμένος παρὰ Θεοῦ, ὄνομα αὐτῷ Ἰωάννης» (Κατά Ιωάννην 1, 6). Ο Σωτήρας τον συγκαταλέγει «ἐν γεννητοῖς γυναικῶν» (Κατά Ματθαίον 11, 11). Όταν τον ρώτησαν αν είναι ο Ηλίας, ο Ιωάννης απάντησε: «οὐκ εἰμί» (Κατά Ιωάννην 1, 21). Ο άγγελος που προανήγγειλε τη γέννησή του είπε ότι θα πορευτεί μπροστά στον Κύριο «ἐν πνεύματι καὶ δυνάμει Ἠλιού» (Κατά Λουκάν 1, 17).
Η ερμηνεία που ο Αρσένιος Μπόκα τη θεωρεί μη ικανοποιητική είναι των Πατέρων. Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος λέει ότι ο Ιωάννης ονομάζεται Ηλίας «όχι επειδή ήταν ο Ηλίας, αλλά επειδή εκπλήρωνε τη διακονία εκείνου του προφήτη».55 Ο Βέδας ο Σεβάσμιος, Αγγλοσάξονας θεολόγος του 8ου αιώνα, γράφει ότι ο Ιωάννης ονομάζεται άγγελος «όχι λόγω κοινότητας φύσης [με τους αγγέλους], κατά την αίρεση του Ωριγένη, αλλά λόγω του αξιώματος της διακονίας του».56 Ο Ωριγένης, θεολόγος από την Αλεξάνδρεια του 3ου αιώνα, θεωρούσε ότι ο Βαπτιστής «ενδέχεται να ήταν ένας άγγελος που έγινε άνθρωπος».57 Το ερώτημα του Αρσενίου Μπόκα είναι λοιπόν το ερώτημα του Ωριγένη.
Ο Αρσένιος Μπόκα υποστηρίζει ότι «οι άγγελοι και οι άνθρωποι είναι διακριτές τάξεις» και απορρίπτει τη μετενσάρκωση των ανθρώπων.53 Τόσο πιο δύσκολα γίνεται δεκτό το ερώτημα που αφήνει πίσω του, για αγγέλους που θα έρχονταν «σε γήινα σώματα».
Ο Αρσένιος Μπόκα θεωρεί μη ικανοποιητική την ερμηνεία των Πατέρων, σύμφωνα με την οποία ο Ιωάννης ονομάζεται άγγελος για τη διακονία του ως απεσταλμένου, και ρωτά αν οι άγγελοι μπορούν να έρθουν στη γη «σε γήινα σώματα». Οι άγγελοι είναι ασώματοι και φανερώνονται στους ανθρώπους μόνο με μορφές που παίρνουν με την προσταγή του Θεού. Ο Ιωάννης ήταν «ἄνθρωπος ἀπεσταλμένος παρὰ Θεοῦ», γεννημένος από γυναίκα, και η γνώμη ότι θα ήταν ένας άγγελος που έγινε άνθρωπος είναι του Ωριγένη, την οποία ο Βέδας ο Σεβάσμιος ονομάζει αίρεση.
8. Ο Ιησούς, που «είχε μάθει ποιος ήταν Εκείνος»
Την Πρωτοχρονιά του 1950, ο Αρσένιος Μπόκα ερμηνεύει το Ευαγγέλιο για τον δωδεκαετή Ιησού στον Ναό. Διηγείται ότι το Παιδί, βλέποντας τη θυσία ενός αρνιού, «ταυτίστηκε με τον πόνο του αρνιού και ξαφνικά Του ανοίχτηκε το μυστήριο που προεικόνιζε αυτή η θυσία». Έπειτα καταλήγει:
«Ο Ιησούς είχε μάθει ποιος ήταν Εκείνος και τι είχε να κάνει στον κόσμο. Να ένα πεπρωμένο κατανοημένο στα 12 χρόνια. Η συνάντηση με τη θυσία του Ναού και με τους ραβίνους υπήρξε για τον Ιησού αποκαλυπτική του πεπρωμένου.»58
Στον λόγο για τη Βάπτιση του Κυρίου γράφει ότι «Η επιβεβαίωση της φωνής του Θεού στήριξε τον Ιησού για το πεπρωμένο Του στον κόσμο». Ένα μήνα αργότερα γράφει ότι ο Ιησούς είχε το πεπρωμένο Του «ξεκαθαρισμένο, ήδη από τα 12 χρόνια» και «επιβεβαιωμένο στην έρημο του Ιορδάνη στα 30 χρόνια».59
Ο Αρσένιος Μπόκα παρουσιάζει εδώ έναν Ιησού που δεν ήξερε ποιος είναι και τι έχει να κάνει, ώσπου, στα δώδεκα χρόνια, Του ανοίχτηκε «ξαφνικά» το μυστήριο, βλέποντας ένα σφαγμένο αρνί και συνομιλώντας με τους ραβίνους. Η φωνή στον Ιορδάνη θα Τον είχε έπειτα «επιβεβαιώσει» και «στηρίξει» σε αυτή την κλήση. Είναι η εικόνα ενός ανθρώπου που ανακαλύπτει σταδιακά τον προορισμό του, όχι του Υιού του Θεού που έγινε άνθρωπος.
Η αφήγηση ακολουθεί, στις λεπτομέρειες και μερικές φορές φράση προς φράση, το βιβλίο The Desire of Ages («Ο πόθος των αιώνων», 1898) της Αμερικανίδας Έλεν Γουάιτ (1827–1915), μιας από τις ιδρύτριες της Εκκλησίας των Αντβεντιστών της Εβδόμης Ημέρας. Σε αυτήν, το Παιδί βλέπει το θύμα που αιμορραγούσε πάνω στο θυσιαστήριο, και «το μυστήριο της αποστολής Του ανοιγόταν στον Σωτήρα». Ο Αρσένιος Μπόκα την ονομάζει σε ένα κήρυγμα της 12ης Ιανουαρίου 1950.60
Στον Χριστό υπάρχει ένα μόνο Πρόσωπο, του Υιού του Θεού. Το Παιδί που μεγάλωνε στη Ναζαρέτ ήταν ο ίδιος ο Λόγος του Θεού, που γνωρίζει τον Εαυτό Του προαιωνίως και δεν είχε τίποτε να μάθει για τον Εαυτό Του. Ο άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας γράφει για το Παιδί που μεγάλωνε: «Γεμίζει από σοφία Εκείνος που είναι ο ίδιος όλη η σοφία.» Όταν το Ευαγγέλιο λέει ότι προέκοπτε στη σοφία, ο άγιος Κύριλλος ερμηνεύει ότι προέκοπτε «όχι σαν να δεχόταν νέες προσθήκες σοφίας», αλλά «επειδή ο Θεός Λόγος φανέρωνε σταδιακά τη σοφία Του, ανάλογα με την ηλικία στην οποία είχε φτάσει το σώμα».61 Η προκοπή ανήκει στην ανθρώπινη φύση που προσέλαβε. Ο Μέγας Αθανάσιος, αρχιεπίσκοπος Αλεξανδρείας, λέει ότι «η ανθρωπότητα προόδευε στη Σοφία, υπερβαίνοντας σταδιακά την ανθρώπινη φύση και θεούμενη».62 Και ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός λέει ότι η ψυχή του Κυρίου πλουτίστηκε με τη γνώση των μελλοντικών «εξαιτίας της ταυτότητας της υπόστασης και της αχώριστης ένωσης», δηλαδή επειδή είναι η ψυχή του Υιού του Θεού, ενωμένη μαζί Του σε ένα πρόσωπο. Όσοι θεωρούν ότι ο Κύριος θα είχε δεχτεί «κάποια προσθήκη» σοφίας, λέει, «δίνουν προσοχή στον ανόητο Νεστόριο», που χώριζε τον ένα Χριστό στα δύο.63
Στο Ευαγγέλιο εκείνης της ημέρας, το Παιδί λέει στη Μητέρα Του και στον Ιωσήφ: «οὐκ ᾔδειτε ὅτι ἐν τοῖς τοῦ πατρός μου δεῖ εἶναί με;» (Κατά Λουκάν 2, 49). Όποιος μιλά έτσι για τον Πατέρα Του δεν έμαθε μόλις τότε ποιος είναι. Ο ίδιος ο Αρσένιος Μπόκα διαβάζει σε αυτά τα λόγια ότι Εκείνος «δεν είναι ο γιος του Ιωσήφ, αλλά ο Υιός του Θεού», τα βάζει όμως μετά από όσα «έμαθε» στη θυσία του αρνιού.60
Ούτε η φωνή στον Ιορδάνη ήρθε για να στηρίξει τον Ιησού. Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος λέει ότι ήρθε για να μη θεωρήσει το πλήθος τον Ιωάννη μεγαλύτερο από τον Ιησού. Το Πνεύμα, με μορφή περιστεριού, έδειξε σε όλους ότι το «Αυτός» ειπώθηκε «για τον Ιησού, που βαπτιζόταν».64 Για μια άλλη φωνή που ήρθε από τον ουρανό ο ίδιος ο Κύριος είπε: «οὐ δι’ ἐμὲ αὕτη ἡ φωνὴ γέγονεν, ἀλλὰ δι’ ὑμᾶς» (Κατά Ιωάννην 12, 30).
Ο Αρσένιος Μπόκα γνώριζε κι αυτός κάτι άλλο. Στο Cărarea Împărăției είχε γράψει για «το γεγονός της διαύγειας συνείδησης της θείας υιότητάς Του» στα δώδεκα χρόνια, και τον Νοέμβριο του 1949 έγραφε: «Στον Ιησού η γνώση του ανθρώπου διπλασιαζόταν από τη θεία γνώση.»65 Τον Ιανουάριο του 1950 τα άφησε αυτά για την αφήγηση της Έλεν Γουάιτ.
Ο Αρσένιος Μπόκα κηρύττει στους πιστούς, σύμφωνα με ένα βιβλίο της Έλεν Γουάιτ, έναν Ιησού που έμαθε στα δώδεκα χρόνια ποιος είναι και τι έχει να κάνει, από τη θυσία ενός αρνιού και από τη συνομιλία με τους ραβίνους, και που «επιβεβαιώθηκε» έπειτα στο πεπρωμένο Του με τη φωνή στον Ιορδάνη. Η Εκκλησία ομολογεί ότι το Παιδί που προέκοπτε ήταν ο ίδιος ο Λόγος του Θεού, που φανέρωνε σταδιακά τη σοφία Του, και το Ευαγγέλιο εκείνης της ημέρας Τον δείχνει να μιλά για τον Πατέρα Του. Η φωνή στον Ιορδάνη, λέει ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, ήταν για το πλήθος.
9. «Στόχος της θείας οργής»
Το τελευταίο κήρυγμα του βιβλίου, ο λόγος 137, είναι της 27ης Μαρτίου 1950 και ερμηνεύει τον λόγο του Σωτήρα για το ποτήριο που επρόκειτο να πιει (Κατά Μάρκον 10, 38). Ο Αρσένιος Μπόκα γράφει ότι ο Ιησούς έπρεπε «να πάρει Εκείνος, ο αθώος, την τιμωρία της αμαρτίας από τον Θεό».66 Την εγκατάλειψη πάνω στον Σταυρό την ονομάζει «τη βαρύτερη δυνατή δοκιμασία» και «αυτή τη φοβερή καταδίκη». Έπειτα γράφει:
«Ο Ιησούς, από φιλανθρωπία, είχε πάρει επάνω Του όλο το βάρος της αμαρτίας, — που από έναν άνθρωπο μπήκε στον κόσμο —, και έτσι ο Υιός του Ανθρώπου έγινε στόχος της θείας οργής, εκείνης που στρεφόταν κατά της αμαρτίας, η οποία χτυπούσε θανάσιμα και το ανθρώπινο πρόσωπο που την είχε αναλάβει, αλλά λύτρωνε τους άλλους ανθρώπους από την ίδια καταδίκη και οργή.»67
Σε αυτή τη φράση, πάνω στον Σταυρό δεν πάσχει πια ο Υιός του Θεού, αλλά ένα «ανθρώπινο πρόσωπο», που η οργή του Θεού το χτυπά θανάσιμα. Και η εγκατάλειψη πάνω στον Σταυρό γίνεται μια καταδίκη που ήρθε από τον Θεό πάνω στον Υιό. Και τα δύο είναι ξένα προς την πίστη της Εκκλησίας.
Στον Χριστό δεν υπάρχει κανένα ανθρώπινο πρόσωπο. Υπάρχει ένα μόνο Πρόσωπο, του Υιού του Θεού, που προσέλαβε ολόκληρη την ανθρώπινη φύση, με σώμα και ψυχή. Η Δ΄ Οικουμενική Σύνοδος, που συνήλθε στη Χαλκηδόνα το 451, ομολογεί ότι ο Κύριος είναι «ένας και ο αυτός», με τις δύο φύσεις ενωμένες «σε ένα πρόσωπο και μία υπόσταση», δηλαδή σε ένα μόνο πρόσωπο, «όχι χωρισμένος ή διαιρεμένος σε δύο πρόσωπα».68 Ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός λέει ότι η σάρκα του Θεού Λόγου «δεν υπήρξε ως αυτοτελής υπόσταση, ούτε προέκυψε άλλη υπόσταση εκτός από εκείνη του Θεού Λόγου».69 Η Ε΄ Οικουμενική Σύνοδος, που συνήλθε στην Κωνσταντινούπολη το 553, λέει ότι, αφού ο Ένας της Αγίας Τριάδος έγινε άνθρωπος, «η Αγία Τριάδα δεν αυξήθηκε με την προσθήκη άλλου προσώπου ή άλλης υπόστασης».70
Γι’ αυτό η Εκκλησία ομολογεί ότι πάνω στον Σταυρό έπαθε με τη σάρκα ο ίδιος ο Υιός του Θεού. Ο άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας ζητεί, στον δωδέκατο από τους αναθεματισμούς του, κεφάλαια πίστεως που κλείνουν με την καταδίκη εκείνου που δεν τα δέχεται, να ομολογείται «ότι ο Λόγος του Θεού έπαθε με τη σάρκα, σταυρώθηκε με τη σάρκα και γεύτηκε τον θάνατο με την ίδια σάρκα».71 Ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός γράφει: «Ο ίδιος λοιπόν ο Λόγος του Θεού υπέμεινε τα πάντα με τη σάρκα, ενώ η θεία φύση Του, η μόνη απαθής, έμεινε χωρίς πάθος.»72 Ένα «ανθρώπινο πρόσωπο» χτυπημένο από την οργή κάνει τον Σταυρωμένο κάποιον άλλον από τον Υιό του Θεού.
Ο Αρσένιος Μπόκα γνώριζε τα ορθά λόγια. Τον Ευαγγελισμό του 1949 είχε γράψει: «Ο Θεός ενώθηκε με την ανθρώπινη φύση στο πρόσωπο του Ιησού».73 Τον Νοέμβριο του 1949 μιλούσε για «το θείο Του πρόσωπο».74 Στο τελευταίο κήρυγμα του βιβλίου γράφει όμως «το ανθρώπινο πρόσωπο».
Ούτε η οργή και η εγκατάλειψη είναι του Υιού. Ο Πατέρας και ο Υιός έχουν μία θέληση, λέει ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος: «όπως έχουμε μία θεότητα, έτσι έχουμε μία θέληση».75 Ο Υιός πήγε στον Σταυρό με τη θέλησή Του: «οὐδεὶς αἴρει αὐτὴν ἀπ’ ἐμοῦ, ἀλλ’ ἐγὼ τίθημι αὐτὴν ἀπ’ ἐμαυτοῦ» (Κατά Ιωάννην 10, 18). Το βράδυ του Πάθους λέει: «καὶ οὐκ εἰμὶ μόνος, ὅτι ὁ πατὴρ μετ’ ἐμοῦ ἐστι» (Κατά Ιωάννην 16, 32), και πάνω στον Σταυρό παραδίδει το πνεύμα Του στα χέρια του Πατέρα: «πάτερ, εἰς χεῖράς σου παρατίθεμαι τὸ πνεῦμά μου» (Κατά Λουκάν 23, 46). Ο απόστολος Παύλος γράφει ότι «Θεὸς ἦν ἐν Χριστῷ κόσμον καταλλάσσων ἑαυτῷ» (Β΄ Προς Κορινθίους 5, 19).
Για την κραυγή πάνω στον Σταυρό, «Θεέ μου Θεέ μου, ἱνατί με ἐγκατέλιπες;» (Κατά Ματθαίον 27, 46), ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος λέει: «Δεν ήταν Εκείνος που εγκαταλείφθηκε, ούτε από τον Πατέρα ούτε από τη δική Του θεότητα, όπως νόμισαν μερικοί». Ο Κύριος «μας αντιπροσώπευε στο δικό Του Πρόσωπο. Γιατί εμείς ήμασταν οι εγκαταλειμμένοι».76 Ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός γράφει ότι ο Κύριος «έκανε δικά Του και την κατάρα μας και την εγκατάλειψή μας», «όχι επειδή ο Ίδιος ήταν ή έγινε τέτοιος», αλλά επειδή πήρε επάνω Του «το πρόσωπό μας».77 Αυτό που ο Αρσένιος Μπόκα ονομάζει «φοβερή καταδίκη» του Υιού, οι Πατέρες το ονομάζουν δική μας εγκατάλειψη, που Εκείνος την πήρε επάνω Του.
Ότι ο Αθώος πήρε επάνω Του τη δική μας τιμωρία είναι λόγος της Γραφής: «παιδεία εἰρήνης ἡμῶν ἐπ᾽ αὐτόν, τῷ μώλωπι αὐτοῦ ἡμεῖς ἰάθημεν» (Ησαΐας 53, 5). Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος γράφει ότι ο Θεός «επέτρεψε να τιμωρηθεί Εκείνος που δεν είχε κάνει καμία αδικία για εκείνους που είχαν αδικήσει».78 Αλλά ο ίδιος, ερμηνεύοντας τον λόγο του Αποστόλου στο Προς Ρωμαίους 8, 3, λέει ότι «δεν καταδικάστηκε ούτε χάθηκε η σάρκα που χτυπήθηκε, αλλά η αμαρτία που χτυπούσε».79 Η οργή του Θεού καταδίκασε την αμαρτία, όχι τον Υιό.
Στο τελευταίο κήρυγμα του βιβλίου, ο Αρσένιος Μπόκα γράφει ότι πάνω στον Σταυρό η οργή του Θεού χτυπούσε θανάσιμα «το ανθρώπινο πρόσωπο» του Χριστού και ονομάζει την εγκατάλειψη πάνω στον Σταυρό «φοβερή καταδίκη». Η Εκκλησία ομολογεί ότι στον Χριστό υπάρχει ένα μόνο Πρόσωπο, του Υιού του Θεού, και ότι πάνω στον Σταυρό έπαθε με τη σάρκα ο ίδιος ο Λόγος του Θεού. Ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος λέει ότι ο Υιός δεν εγκαταλείφθηκε από τον Πατέρα, και ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός ότι η κατάρα και η εγκατάλειψη ήταν δικές μας και ότι ο Κύριος τις πήρε επάνω Του.
Σημειώσεις
- Cuvinte vii, σ. 6, στον πρόλογο του επισκόπου Δανιήλ Στοενέσκου, «“Cazaniile” de la Prislop» («Οι “Διδαχές” του Πρίσλοπ», σσ. 5–8): «Το χειρόγραφο 267 σελίδων της Οσιότητός του, χωρίς τίτλο, που βρίσκεται στο Μοναστικό Καθίδρυμα της Σινάια και περιέχει 137 κηρύγματα κυριακάτικα και για τις άγιες εορτές, ευαγγελικούς στοχασμούς και πνευματικούς λόγους σε φιλοκαλικό πνεύμα, τα οποία με ταπείνωση και με μετριοφροσύνη τόλμησα να τα ονομάσω, ετοιμάζοντάς τα για το τυπογραφείο, “CUVINTE VII” (Πράξεις των Αποστόλων 7,38 βρετ. έκδ.)». Για τα χρόνια του Αρσενίου Μπόκα στη Σινάια, βλ. το δεύτερο άρθρο της σειράς. ↩
- Cuvinte vii, σ. 6 (τα έτη: «ανάμεσα στις 25 Νοεμβρίου 1946 και στις 27 Μαρτίου 1950») και σ. 7 (οι τόποι: «από τους 137 πνευματικούς λόγους ή στοχασμούς, μόνο 26 δεν γράφτηκαν στο Πρίσλοπ, όπως οι άλλοι 111 τίτλοι»). Ο πρώτος λόγος, από τη Σάμπατα ντε Σους, της 25ης Νοεμβρίου 1946, είναι μια περίληψη: «Rezumat după omilia I.P.S. Mitropolit Nicolae Bălan» («Περίληψη κατά την ομιλία του Σεβ. Μητροπολίτη Νικολάου Μπαλάν», σ. 11). Δύο προσθήκες φέρουν τις ημερομηνίες 19 Νοεμβρίου και 11 Δεκεμβρίου 1950 (λόγοι 82 και 88, σσ. 211 και 223), μετά την ημερομηνία λήξης που δίνει ο επιμελητής. Η μετάθεση στο Πρίσλοπ, τον Νοέμβριο του 1948: το δεύτερο άρθρο της σειράς. Το Cărarea Împărăției το παραθέτουμε όπως στο προηγούμενο άρθρο, κατά την 4η έκδοση, σε επιμέλεια του ιερέα Σιμιόν Τοντοράν και της μοναχής Ζαμφίρα Κωνσταντινέσκου, Arad, Editura Sfintei Episcopii Ortodoxe Române a Aradului, 2003· όπου οι σελίδες της έκδοσης του 1995 διαφέρουν, δίνουμε και αυτές («έκδ. 1995, σ. …»). ↩
- Οι ημερομηνίες είναι εκείνες των γραμμών στο τέλος των λόγων· ο λόγος 5 έχει μόνο τον τόπο, χωρίς ημερομηνία (σ. 19). Πολλές γραμμές δίνουν και την ημέρα του εκκλησιαστικού έτους, και η ημερομηνία πέφτει τις περισσότερες φορές την παραμονή της. Όπου η γραμμή δεν τη δίνει, όπως στους λόγους 13, 20 και 22, η ημέρα του εκκλησιαστικού έτους που αναφέρουμε στο άρθρο (Κυριακή της Ορθοδοξίας, Δευτέρα της Διακαινησίμου, Κυριακή των Μυροφόρων) είναι δικός μας υπολογισμός με βάση την ημερομηνία του Πάσχα του 1949, 24 Απριλίου. ↩
- Cărarea Împărăției, σ. 342 (έκδ. 1995, σ. 343), στο «Notă asupra ediției I» («Σημείωμα για την Α΄ έκδοση»): «Εδώ άφησε σε τέλεια τάξη και κηρύγματα και στοχασμούς και σχέδια, αλλά και την τελευταία επιθυμία να μη δοθούν στη δημοσιότητα.» Το «Εδώ» είναι το καθίδρυμα της Σινάια. Στην ίδια σελίδα το σημείωμα αναγγέλλει ότι μετά το Cărarea «θα ακολουθήσουν τα κηρύγματα — που κι αυτά κυκλοφορούν σε ποιος ξέρει πόσες παραλλαγές -, τα οποία τα έδεσε μόνος του σε έναν τόμο». Το σημείωμα το υπογράφει η μοναχή Ζαμφίρα Κωνσταντινέσκου (έκδ. 1995, σ. 346· η σελίδα με την υπογραφή στην έκδ. 2003 λείπει από τη σάρωσή μας). Γράφει για τον εαυτό της ότι ήταν, το 1959, «τότε ηγουμένη της Μονής Πρίσλοπ» (σ. 340· έκδ. 1995, σ. 341). ↩
- Cuvinte vii, σ. 6: «Μερικά είναι γνωστά, καθώς κυκλοφορούν εδώ και δεκαετίες στον λαό, όχι χωρίς ακρωτηριασμούς, παραμορφώσεις, ανακρίβειες ή ελλείψεις»· «Γι’ αυτό θεωρήσαμε πρέπον “να δώσουμε στο τυπογραφείο τα του τυπογραφείου”, αλλά όχι όπως όπως, παρά σύμφωνα με το μοναδικό, αρχικό και πρωτότυπο χειρόγραφο, γραμμένο με πολλή προσοχή, ομορφιά και αγάπη από τον ίδιο τον π. Αρσένιο με τη μικρογραφική γραφή της Οσιότητός του». Ο πρόλογος δεν λέει ποιος έβαλε τους τίτλους των λόγων, την αρίθμηση και τις παραπομπές στη Γραφή. ↩
- Părintele Arsenie Boca, Cuvinte vii, επιμέλεια επισκόπου δρ Daniil Stoenescu, 2η έκδοση, αναθεωρημένη, Deva, Editura Charisma, 2006, ISBN 978-973-88006-1-8 (στο εξής: Cuvinte vii)· τα στοιχεία κατά την περιγραφή CIP της σ. 2 και τη σελίδα τίτλου, σ. 3. Την πρώτη έκδοση δεν την έχουμε δει, και ο πρόλογος δεν λέει τι αναθεωρήθηκε στη δεύτερη. Τα παραθέματα έχουν αντιπαραβληθεί με το αναγνωρισμένο κείμενο των σαρωμένων σελίδων και, όπου το αναγνωρισμένο κείμενο είναι αβέβαιο, με την εικόνα της σελίδας. Τα κείμενα του Αρσενίου Μπόκα μεταφράζονται από αυτή την έκδοση· το «[...]» δείχνει λέξεις που παραλείφθηκαν από ένα παράθεμα. Σε κάθε λόγο δίνουμε τον αριθμό του στο βιβλίο, τον τίτλο, τον τόπο και την ημερομηνία που σημειώνονται στο τέλος του. ↩
- Λόγος 16, «Marele examen» («Η μεγάλη εξέταση»), Πρίσλοπ, 27 Μαρτίου 1949, σσ. 64–71· το παράθεμα από τον Ταγκόρ, σσ. 65–67. Για τον Ταγκόρ: το δελτίο του βραβευμένου με το Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας του 1913, στο nobelprize.org. ↩
- Λόγος 13, «Chemări la apostolie» («Κλήσεις στην αποστολή»), Πρίσλοπ, 13 Μαρτίου 1949, σ. 47. «Αγαπημένοι μου νέοι»: σ. 48. ↩
- Το παράθεμα εκτείνεται από τη σ. 48 ως τη σ. 50 και κλείνει με την παραπομπή του Αρσενίου Μπόκα: «(N. Berdiaeff, “Ésprit et liberté” pp. 211-216)» (σ. 50· «Ésprit», έτσι στην έκδοση). Για τον Μπερντιάγεφ: Encyclopaedia Britannica, «Nikolay Aleksandrovich Berdyayev», και το δελτίο καθιερωμένου ονόματος της Bibliothèque nationale de France. Η παλαιότερη γαλλική έκδοση του βιβλίου στον κατάλογο της BnF είναι εκείνη του Παρισιού, Éditions «Je sers», 1933· ποια έκδοση χρησιμοποίησε ο Αρσένιος Μπόκα δεν το λέει. Ότι οι φράσεις είναι του Μπερντιάγεφ φαίνεται και στο ρωσικό πρωτότυπο, Философия свободного духа («Η φιλοσοφία του ελεύθερου πνεύματος»), μέρος Β΄, κεφ. VI, «Бог, человек и богочеловек» («Θεός, άνθρωπος και Θεάνθρωπος»), στο azbyka.ru (https://azbyka.ru/otechnik/Nikolaj_Berdyaev/filosofija-svobodnogo-duha/4_2), ηλεκτρονική έκδοση χωρίς σελίδες· εκεί, στην αρχή του παραθέματος, γίνεται λόγος για «τους μεγάλους χριστιανούς μυστικούς», ενώ στον Αρσένιο Μπόκα λείπει η λέξη «χριστιανούς». ↩
- Λόγος 13, σ. 49. ↩
- Λόγος 13, σ. 50. ↩
- Άγ. Ιωάννης ο Δαμασκηνός, Έκδοσις, I, 8, NPNF II, τόμ. 9, δεύτερο μέρος, σ. 7 (https://ccel.org/ccel/schaff/npnf209/npnf209.iii.iv.i.viii.html): «For generation means that the begetter produces out of his essence offspring similar in essence. But creation and making mean that the creator and maker produces from that which is external, and not out of his own essence, a creation of an absolutely dissimilar nature.» Και: «But generation in Him is without beginning and everlasting, being the work of nature and producing out of His own essence [...]: while creation in the case of God, being the work of will, is not co-eternal with God. For it is not natural that that which is brought into existence out of nothing should be co-eternal with what is without beginning and everlasting.» ↩
- Άγ. Ιωάννης ο Δαμασκηνός, Έκδοσις ακριβής της ορθοδόξου πίστεως, I, 9, στο Nicene and Post-Nicene Fathers, δεύτερη σειρά (στο εξής: NPNF II), τόμ. 9, επιμ. Philip Schaff και Henry Wace, αγγλ. μτφρ. S. D. F. Salmond, δεύτερο μέρος, σ. 12, κατά το κείμενο του ccel.org (https://ccel.org/ccel/schaff/npnf209/npnf209.iii.iv.i.ix.html), που διατηρεί τη σελιδαρίθμηση του έντυπου τόμου: «For He saw all things before they were, holding them timelessly in His thoughts; and each one conformably to His voluntary and timeless thought, which constitutes predetermination and image and pattern, comes into existence at the predetermined time.» Τα κείμενα των Πατέρων δίνονται σε δική μας μετάφραση από τις αγγλικές εκδόσεις που αναφέρονται στις σημειώσεις, ώσπου να αντιπαραβληθούν με έντυπη έκδοση. ↩
- Μέγας Βασίλειος, Ομιλίες στην Εξαήμερο, ομιλία 1, 5, NPNF II, τόμ. 8, επιμ. Philip Schaff και Henry Wace, μτφρ. Blomfield Jackson, σ. 54, κατά το κείμενο του ccel.org (https://ccel.org/ccel/schaff/npnf208/npnf208.viii.ii.html): «To this world at last it was necessary to add a new world, both a school and training place where the souls of men should be taught and a home for beings destined to be born and to die. Thus was created, of a nature analogous to that of this world and the animals and plants which live thereon, the succession of time, for ever pressing on and passing away and never stopping in its course.» Πριν από τον ορατό κόσμο ο Μέγας Βασίλειος τοποθετεί τον αόρατο κόσμο των ουράνιων δυνάμεων, σε μια κατάσταση «outstripping the limits of time, eternal and infinite» (επίσης σ. 54)· ο χρόνος αρχίζει μαζί με τον ορατό κόσμο. ↩
- Οι στίχοι της Αγίας Γραφής παρατίθενται στο ελληνικό πρωτότυπο, στο πολυτονικό σύστημα, όπως τους δίνουν οι πηγές. Η Καινή Διαθήκη κατά το κείμενο του Οικουμενικού Πατριαρχείου (1904/1912), με τις διορθώσεις τυπογραφικών σφαλμάτων της Εκκλησίας της Ελλάδος, όπως δίνεται στον ιστότοπο Elpenor (https://www.ellopos.net/elpenor/greek-texts/new-testament/default.asp). Η Παλαιά Διαθήκη κατά τους Εβδομήκοντα, στην έκδοση Septuaginta, επιμ. Alfred Rahlfs, 2η βελτιωμένη έκδοση, επιμ. Robert Hanhart, Stuttgart, Deutsche Bibelgesellschaft, 2006, όπως δίνεται στον ιστότοπο της Deutsche Bibelgesellschaft (https://www.die-bibel.de/en/bible/LXX/GEN.1). Και οι δύο ιστότοποι συμβουλεύτηκαν στις 31 Οκτωβρίου 2026· είναι ηλεκτρονικές εκδόσεις, χωρίς σελίδες. Τα ονόματα των βιβλίων και η αρίθμηση των στίχων είναι εκείνα της ελληνικής Βίβλου· στους Ψαλμούς η αρίθμηση είναι της έκδοσης Rahlfs, και ο στίχος του Ψαλμού 26 που παραθέτουμε είναι ο 10 (στη ρουμανική Συνοδική Βίβλο αριθμείται 16). ↩
- Μέγας Βασίλειος, Ομιλίες στην Εξαήμερο, ομιλία 1, 5, NPNF II, τόμ. 8, σ. 55, στην ίδια διεύθυνση: «Thus the writer who wisely tells us of the birth of the Universe does not fail to put these words at the head of the narrative. “In the beginning God created;” that is to say, in the beginning of time.» Και: «after the invisible and intellectual world, the visible world, the world of the senses, began to exist.» ↩
- Μέγας Βασίλειος, Ομιλίες στην Εξαήμερο, ομιλία 1, 1, NPNF II, τόμ. 8, σ. 52, στην ίδια διεύθυνση: «It is this man, whom God judged worthy to behold Him, face to face, like the angels, who imparts to us what he has learnt from God. Let us listen then to these words of truth written without the help of the “enticing words of man’s wisdom” by the dictation of the Holy Spirit». Το «με την παρακίνηση του Αγίου Πνεύματος» αποδίδει, πιο ελεύθερα, το «by the dictation of the Holy Spirit». ↩
- Λόγος 63, «În fața haosului...» («Μπροστά στο χάος...»), Σιμπίου (Sibiu), 3 Νοεμβρίου 1949, σ. 180: «Πρώτα δημιούργησε τον κόσμο από το μηδέν. Το μηδέν άρθρωσε το σύμπαν.» Το ίδιο στο Cărarea Împărăției, σ. 300: «από το μηδέν ο Θεός έκανε την κτίση». ↩
- Για τον Μπέμε: Encyclopaedia Britannica, «Jakob Böhme», και το δελτίο καθιερωμένου ονόματος της Bibliothèque nationale de France. Η παραπομπή του Αρσενίου Μπόκα, στο τέλος του παραθέματος: «(I. Böehme, “Misterium magnum” C.v. παρατ. από Berdiaeff.)» (σ. 61). Στο ρωσικό πρωτότυπο του βιβλίου του Μπερντιάγεφ (κεφ. VI, στο azbyka.ru), οι πρώτες φράσεις του παραθέματος είναι του Μπερντιάγεφ, και μόνο η φράση για τον Χριστό την παραθέτει εκείνος από τον Μπέμε. Στο ίδιο σημείο ο Μπερντιάγεφ ονομάζει τη διδασκαλία του Μπέμε για την Παρθένο-Σοφία «μεγαλοφυή»· ο Αρσένιος Μπόκα την ονομάζει «θαυμάσια», με δικά του λόγια. ↩
- Λόγος 15, σ. 61. ↩
- Λόγος 15, σ. 61: «Ο Γερμανός μυστικός έχει την εξής θαυμάσια έκφραση, σχετικά με τη νέα κατάσταση του ανθρώπινου γένους μετά την αμαρτία: “με την πτώση από την αρχική καθαρότητα, η Παρθένος, η Σοφία, εγκατέλειψε τους ανθρώπους και αποσύρθηκε στον Ουρανό”, αφήνοντας τους ανθρώπους να γίνουν “μόνο σάρκα” (Γένεση 6,3) και από εκεί να φτάσουν στον κατακλυσμό.» ↩
- Λόγος 15, σ. 62· η παραπομπή του Αρσενίου Μπόκα, στο τέλος του παραθέματος: «(N. Berdiaeff, “Ésprit et liberté”, pp. 220-222)». Στο ρωσικό πρωτότυπο (κεφ. VI, στο azbyka.ru), η φράση για «τους διδασκάλους της Εκκλησίας» είναι του Μπερντιάγεφ. ↩
- Λόγος 15, σ. 63. Αλλού ο Αρσένιος Μπόκα ακολουθεί τους Πατέρες: «Ο γνωστός τρόπος της γέννησης των σωμάτων ήρθε στον άνθρωπο ακριβώς εξαιτίας της πτώσης· γιατί, κατά τους αγίους Πατέρες, και προπάντων κατά τον άγιο Μάξιμο τον Ομολογητή, τον οποίο ακολουθούμε, θα ήταν δυνατός και ένας άλλος τρόπος πολλαπλασιασμού, απαθής και αναμάρτητος» (Cărarea Împărăției, σ. 212). ↩
- Άγ. Ιωάννης ο Δαμασκηνός, Έκδοσις, IV, 24, NPNF II, τόμ. 9, δεύτερο μέρος, σ. 97 (https://ccel.org/ccel/schaff/npnf209/npnf209.iii.iv.iv.xxiv.html): «But God, Who knoweth all things before they have existence, knowing in His foreknowledge that they would fall into transgression in the future and be condemned to death, anticipated this and made “male and female,” and bade them “be fruitful and multiply”.» Οι στίχοι από τη Γένεση και από το Κατά Ματθαίον δίνονται κατά τα ίδια κείμενα της Βίβλου όπως όλοι οι άλλοι· βλ. τη σημείωση για τη Γραφή. ↩
- Άγ. Ιωάννης ο Χρυσόστομος, Ομιλίες στην Προς Κολοσσαείς επιστολή, ομιλία 12, NPNF I, τόμ. 13, επιμ. Philip Schaff, σ. 318, κατά το κείμενο του ccel.org (https://ccel.org/ccel/schaff/npnf113/npnf113.iv.iv.xii.html): «They come, about to be made one body. See again a mystery of love!» NPNF I σημαίνει Nicene and Post-Nicene Fathers, πρώτη σειρά. Για τον άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο: ο βίος του στον ιστότοπο της Ορθόδοξης Εκκλησίας της Αμερικής (https://www.oca.org/saints/id/lives/103292). ↩
- Άγ. Ιωάννης ο Χρυσόστομος, Ομιλίες στην Προς Εφεσίους επιστολή, ομιλία 20, NPNF I, τόμ. 13, σ. 146, κατά το κείμενο του ccel.org (https://ccel.org/ccel/schaff/npnf113/npnf113.iii.iv.xxi.html): «For indeed, in very deed, a mystery it is, yea, a great mystery, that a man should leave him that gave him being, him that begat him, and that brought him up [...] and be joined to one who was never even seen by him and who has nothing in common with him, and should honor her before all others. A mystery it is indeed.» Στην αρχή της ομιλίας (σ. 143): «there is a certain love deeply seated in our nature, which imperceptibly to ourselves knits together these bodies of ours.» ↩
- Λόγος 20, «Moartea care dobândește învierea» («Ο θάνατος που αποκτά την ανάσταση»), Πρίσλοπ, 25 Απριλίου 1949, σ. 79. Το Πάσχα του 1949 έπεσε στις 24 Απριλίου· ο υπολογισμός είναι δικός μας. ↩ ↩2
- Άγ. Ιωάννης ο Δαμασκηνός, Έκδοσις, III, 20, NPNF II, τόμ. 9, δεύτερο μέρος, σσ. 68–69 (https://ccel.org/ccel/schaff/npnf209/npnf209.iii.iv.iii.xx.html): «We confess, then, that He assumed all the natural and innocent passions of man. For He assumed the whole man and all man’s attributes save sin. For that is not natural, nor is it implanted in us by the Creator, but arises voluntarily in our mode of life as the result of a further implantation by the devil, though it cannot prevail over us by force. For the natural and innocent passions are those which are not in our power, but which have entered into the life of man owing to the condemnation by reason of the transgression; such as hunger, thirst, weariness, labour, the tears, the corruption, the shrinking from death, the fear [...]» (σ. 68)· «The wicked one, then, made his assault from without, not by thoughts prompted inwardly, just as it was with Adam.» (σ. 68)· «but they were above nature because that which was natural did not in the Lord assume command over the will.» (σ. 69). ↩
- Άγ. Ιωάννης ο Δαμασκηνός, Έκδοσις, III, 14, NPNF II, τόμ. 9, δεύτερο μέρος, σ. 60 (https://ccel.org/ccel/schaff/npnf209/npnf209.iii.iv.iii.xiv.html): «But the Lord being not mere man but also God, and knowing all things, had no need of inquiry, and investigation, and counsel, and decision, and by nature made whatever is good His own and whatever is bad foreign to Him.» ↩
- Άγ. Ιωάννης ο Χρυσόστομος, Ομιλίες στην Προς Ρωμαίους επιστολή, ομιλία 13 (στο Προς Ρωμαίους 8, 3), NPNF I, τόμ. 11, σσ. 432–433, κατά το κείμενο του ccel.org (https://ccel.org/ccel/schaff/npnf111/npnf111.vii.xv.html): «For sinful flesh it was not that Christ had, but like indeed to our sinful flesh, yet sinless, and in nature the same with us.» ↩
- Άγ. Ιωάννης ο Δαμασκηνός, Έκδοσις, III, 28, NPNF II, τόμ. 9, δεύτερο μέρος, σ. 72 (https://ccel.org/ccel/schaff/npnf209/npnf209.iii.iv.iii.xxviii.html): η φθορά σημαίνει πρώτα «all the human sufferings, such as hunger, thirst, weariness, the piercing with nails, death»· «Indeed, after the resurrection of our Saviour from the dead, we say that our Lord’s body is incorruptible even in the first sense of the word.» ↩
- Cuvinte vii, σ. 80: «χρησιμοποιώ τη διδασκαλία του εν αγίοις Πατέρα μας Μαξίμου του Ομολογητή». Cărarea Împărăției, σ. 26: «Ο Ιησούς Χριστός δεν είχε ανάγκη από τη σωτηρία Του, αλλά χωρίς την κάθοδό Του, σε σώμα ανθρώπου αναδημιουργημένο, γεννημένο έξω από τον δρόμο της αμαρτίας, η σωτηρία μας θα ήταν αδύνατη»· σ. 139, κατά τον άγιο Μάξιμο (Προς Θαλάσσιον, κατά τη ρουμανική Filocalia, τόμ. 3, όπως παραπέμπει ο Αρσένιος Μπόκα· το κείμενο δεν το έχουμε αντιπαραβάλει με τη Filocalia): ο Κύριος άφησε τους πειρασμούς να Τον δοκιμάσουν «μέσω της ηδονής», και αυτοί πιάστηκαν στις δικές τους πανουργίες, «αφού έμεινε άφταστος και ανέγγιχτος από αυτούς». ↩
- Λόγος 22, «Mironosițele» («Οι Μυροφόρες»), Πρίσλοπ, 8 Μαΐου 1949, σ. 89. ↩
- Λόγος 22, σ. 90: «Μπροστά στην αγιότητα οι δαίμονές της δεν μπορούν τίποτε. Την εγκαταλείπουν ένας ένας, ως τους επτά — λέει το Ευαγγέλιο. Ήταν τα επτά κεφαλαιώδη αμαρτήματα, που διαφθείρουν την ανθρώπινη φύση.» Και: «Ο Ιησούς συναντήθηκε έπειτα με αυτή τη Μαρία Μαγδαληνή στη Βηθανία, το χωριό των αδελφών του Λαζάρου, στο σπίτι του Σίμωνα του Φαρισαίου.» ↩
- Λόγος 22, σ. 91: «Αυτή η δύναμη του Ιησού, αυτή η εμπιστοσύνη που της έδωσε Εκείνος: η καθαρή Του αγάπη για το πλάσμα Του, τη μεταμόρφωσε από μια βεβηλωμένη της εποχής σε μια μυροφόρο, πρότυπο για όλες τις εποχές.» ↩
- «Viața Sfintei Mironosițe, întocmai cu Apostolii, Maria Magdalena» («Ο Βίος της αγίας Μυροφόρου και Ισαποστόλου Μαρίας της Μαγδαληνής»), στο doxologia.ro (https://doxologia.ro/viata-sfintei-mironosite-intocmai-cu-apostolii-maria-magdalena), ηλεκτρονική έκδοση, χωρίς συγγραφέα και χωρίς παραπομπή σε έντυπο βιβλίο, που συμβουλευτήκαμε στις 30 Οκτωβρίου 2026: «Αυτή έζησε στον καιρό της έλευσης στη γη του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, και από τη νεότητά της, είτε κατά τις ανεξιχνίαστες κρίσεις του Θεού – για να φανερωθούν τα έργα του Υιού του Θεού σε αυτήν, όπως λέει ο ίδιος για τον εκ γενετής τυφλό –, είτε με θεία παραχώρηση για κάποια ψυχική ωφέλεια, βασανιζόταν και ταλαιπωρούνταν από επτά ακάθαρτα πνεύματα.» Πιο κάτω, ο Κύριος «έδιωξε από αυτήν εκείνους τους επτά διαβόλους, τους φοβερούς βασανιστές». Ο Βίος δεν αναφέρει το άλειμμα των ποδιών του Κυρίου. Στον ίδιο ιστότοπο, η ακολουθία της τοποθετείται «Αυτόν τον μήνα, την εικοστή δεύτερη ημέρα» (https://doxologia.ro/slujba-sfintei-mironosite-maria-magdalena). ↩
- Άγ. Φώτιος, Βιβλιοθήκη, κώδικας 275, όπου συνοψίζεται ο λόγος του αγίου Μοδέστου, αρχιεπισκόπου Ιεροσολύμων, για τις μυροφόρες γυναίκες («Μοδέστου ἀρχιεπισκόπου Ἱεροσολύμων εἰς τὰς μυροφόρους»), κατά το ελληνικό κείμενο και τη γαλλική μετάφραση του remacle.org (https://remacle.org/bloodwolf/erudits/photius/hesychius2.htm), ηλεκτρονική έκδοση, χωρίς το όνομα του εκδότη του ελληνικού κειμένου και του μεταφραστή: «Ὅτι φησίν, αἱ ἱστορίαι τὴν Μαγδαληνὴν ταύτην διὰ βίου παρθένον διδάσκουσι.» («Λέει ότι οι ιστορίες παρουσιάζουν αυτή τη Μαγδαληνή παρθένο σε όλη της τη ζωή.»)· «Καὶ μαρτύριον δὲ αὐτῆς φέρεται, ἐν ᾧ λέγεται διὰ τὴν ἄκραν αὐτῆς παρθενίαν [...] ὡς ὕαλον αὐτὴν καθαρὸν τοῖς βασανισταῖς φαίνεσθαι.» («Σώζεται και μια διήγηση του μαρτυρίου της, όπου λέγεται ότι, για την άκρα παρθενία της, [...] φαινόταν στους βασανιστές σαν καθαρό κρύσταλλο.»)· «ἐκεῖσε τὸν δρόμον τὸν ἀποστολικὸν διὰ τοῦ μαρτυρίου ἡ μυροφόρος Μαρία ἐτελείωσε» («εκεί η μυροφόρος Μαρία τελείωσε, με το μαρτύριο, τον αποστολικό δρόμο»). Οι μεταφράσεις στη νέα ελληνική είναι δικές μας. Ο άγιος Μόδεστος κοιμήθηκε το 634, κατά τον βίο του στον ιστότοπο της Ορθόδοξης Εκκλησίας της Αμερικής, στις 18 Δεκεμβρίου (https://www.oca.org/saints/all-lives/2026/12/18). Ο άγιος Φώτιος, πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, έζησε τον 9ο αιώνα, κατά τον ίδιο ιστότοπο, στις 6 Φεβρουαρίου (https://www.oca.org/saints/all-lives/2026/02/06). ↩
- Άγ. Γρηγόριος ο Διάλογος, Ομιλίες στα Ευαγγέλια, ομιλία 33, κατά το λατινικό κείμενο της Patrologia Latina, τόμ. 76, επιμ. J.-P. Migne, Paris, 1849, που αναπαράγεται στο thesermonarchive.org (https://thesermonarchive.org/sermons/gregory-the-great/homiliae-in-evangelia-33-33/) κατά το Corpus Corporum του Πανεπιστημίου της Ζυρίχης, ηλεκτρονική έκδοση χωρίς στήλες: «Hanc vero quam Lucas peccatricem mulierem, Joannes Mariam nominat, illam esse Mariam credimus de qua Marcus septem daemonia ejecta fuisse testatur.» Και: «Et quid per septem daemonia, nisi universa vitia designantur?» Η μετάφραση είναι δική μας. Τα ίδια χωρία, σε αγγλική μετάφραση, στην Catena Aurea, τη συλλογή πατερικών ερμηνειών που συνέταξε ο Θωμάς Ακινάτης (Oxford, J. G. F. και J. Rivington, 1842), τόμ. I, σ. 878 (https://ccel.org/ccel/aquinas/catena1.ii.xxvi.html), και τόμ. II, σ. 341 (https://ccel.org/ccel/aquinas/catena2.iii.xvi.html). Ο βίος του αγίου Γρηγορίου, που εορτάζεται στις 12 Μαρτίου: ο ιστότοπος της Ορθόδοξης Εκκλησίας της Αμερικής (https://www.oca.org/saints/all-lives/2026/03/12). ↩
- Άγ. Ιωάννης ο Χρυσόστομος, Ομιλίες στο Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο, ομιλία 80 (στο Κατά Ματθαίον 26, 6–7), NPNF I, τόμ. 10, επιμ. Philip Schaff, μτφρ. George Prevost, αναθεώρηση M. B. Riddle, σ. 461, κατά το κείμενο του ccel.org (https://ccel.org/ccel/schaff/npnf110/npnf110.iii.LXXVI.html): «This woman seems indeed to be one and the same with all the evangelists, yet she is not so; but though with the three she doth seem to me to be one and the same, yet not so with John, but another person, one much to be admired, the sister of Lazarus.» ↩
- «Synaxarion: Holy and Great Wednesday», στο orthochristian.com (https://orthochristian.com/46062.html), 20 Απριλίου 2011, κατά το synaxis.info, χωρίς όνομα μεταφραστή, ηλεκτρονική έκδοση: «On Holy and Great Wednesday the divine Fathers ordained a commemoration to be kept of the woman who was a harlot [...]»· και: «Let it be known that there are two women who anointed the Lord with myrrh, as the divine Chrysostom says.» Το όνομα της Μαρίας της Μαγδαληνής δεν εμφανίζεται στο συναξάριο. Συναξάριο είναι το κείμενο που διηγείται την εορτή της ημέρας ή τον βίο του αγίου που εορτάζεται. ↩
- Λόγος 32, «Maica Domnului» («Η Θεοτόκος»), Άραντ, 15 Αυγούστου 1949, σ. 122. Το Πρίσλοπ είχε περάσει στην Επισκοπή του Άραντ την άνοιξη του 1949· βλ. το δεύτερο άρθρο της σειράς. ↩ ↩2
- Ευχή στην Υπεραγία Θεοτόκο «Ἄσπιλε, ἀμόλυντε, ἄφθορε, ἄχραντε, ἁγνὴ Παρθένε, Θεόνυμφε Δέσποινα», στο Μικρό Απόδειπνο, την ακολουθία της νύχτας στο Ωρολόγιον, κατά το Ὡρολόγιον σε πολυτονικό σύστημα στην ορθόδοξη πύλη «Азбука веры» (azbyka.ru), κεφάλαιο «ΑΚΟΛΟΥΘΙΑ ΤΟΥ ΑΠΟΔΕΙΠΝΟΥ» (https://azbyka.ru/otechnik/greek/chasoslov-na-grecheskom-jazyke/3), ηλεκτρονική έκδοση, χωρίς παραπομπή σε έντυπη έκδοση, που συμβουλευτήκαμε στις 31 Οκτωβρίου 2026. Η ευχή ονομάζει τη Θεοτόκο «ἡ τῶν ἀπηλπισμένων μόνη ἐλπὶς». ↩
- Έκτη Ώρα, το θεοτοκίον μετά το «Καὶ νῦν...», κατά το Ὡρολόγιον σε πολυτονικό σύστημα στην ορθόδοξη πύλη «Азбука веры» (azbyka.ru), κεφάλαιο «ΑΚΟΛΟΥΘΙΑ τῆς ΣΤˊ ΩΡΑΣ» (https://azbyka.ru/otechnik/greek/chasoslov-na-grecheskom-jazyke/6_3), ηλεκτρονική έκδοση, χωρίς παραπομπή σε έντυπη έκδοση, που συμβουλευτήκαμε στις 31 Οκτωβρίου 2026. ↩
- Cărarea Împărăției, σ. 317: «Για εκείνους που θα βγουν από τα βάσανα προσεύχεται και η στρατευομένη Εκκλησία πάνω στη γη και μεσιτεύει προς τον Θεό και η θριαμβεύουσα Εκκλησία στους Ουρανούς. Η σύναξη των Αγίων με επικεφαλής τη Θεοτόκο μεσιτεύει με μεγάλη προθυμία για τον φωτισμό μας, των επιγείων». ↩
- Το δελτίο καθιερωμένου ονόματος της Bibliothèque nationale de France (https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb121145098), που δίνει τα έτη του, τη μεταστροφή του στον χριστιανισμό το 1904 και την εξαφάνισή του το 1929, σε ένα ταξίδι προς το Θιβέτ. Για το βάπτισμα, η σελίδα συγγραφέα του ccel.org (https://ccel.org/ccel/singh), ηλεκτρονική έκδοση: «Against great opposition, he was baptized on his birthday in 1905, in an English church in Simla.» Σε ένα βιβλίο που φέρει το όνομά του, ο Αρσένιος Μπόκα έγραψε: «Τι ωραία γράφει ο Σούνταρ Σινγκ και τι κακής ποιότητας είναι αυτό το απόκρυφο, ενός φανατικού, αγράμματου και ψεύτη» (Cărarea Împărăției, σ. 343, φακσίμιλε· έκδ. 1995, σ. 344). ↩
- Λόγος 9, «Vameșul și fariseul» («Ο τελώνης και ο Φαρισαίος»), Πρίσλοπ, 13 Φεβρουαρίου 1949, σ. 30. ↩
- Λόγος 39, «Cine e Iisus?» («Ποιος είναι ο Ιησούς;»), Πρίσλοπ, 13 Οκτωβρίου 1949, σ. 134. ↩
- «Sadhu», στο Merriam-Webster Dictionary, ηλεκτρονική έκδοση (https://www.merriam-webster.com/dictionary/sadhu): «a usually Hindu mendicant ascetic». ↩
- Λόγος 37, «Dincolo de chip» («Πέρα από την εικόνα»), Πρίσλοπ, 10 Οκτωβρίου 1949, σ. 130: «Η Ανατολή στοχάζεται χωρίς εικόνες, ακόμη και ενάντια στις εικόνες, και μάλιστα και τα πραγματικά οράματα τα αρνείται — όχι από κακή πίστη ή από πνεύμα αντίστασης, αλλά από τη φροντίδα να μη σφάλλει δεχόμενη οτιδήποτε.» ↩
- Cărarea Împărăției, σσ. 194–195 (έκδ. 1995, σ. 195): ο Σωτήρας έστειλε τον Σαύλο «τυφλό στον δούλο Του στη Δαμασκό», και ο Παύλος, «ύστερα από άλλα οράματα, σημεία και αρπαγή στον Παράδεισο, πήγε ωστόσο στην Ιερουσαλήμ, να συναντηθεί με τους άλλους Αποστόλους και να τους πει κι αυτούς το Ευαγγέλιο που κήρυττε ο ίδιος, μήπως τυχόν βρίσκεται σε πλάνη». Στην επόμενη σελίδα: «Η Παράδοση της Ανατολικής Εκκλησίας φυλάγεται από τα οράματα» και «Η Αποκάλυψη είναι πλήρης, και όσα λείπουν ακόμη τα περιμένουμε στη δεύτερη έλευση» (σ. 196· έκδ. 1995, σ. 197). ↩
- Λόγος 108, «Taina lui Ilie și Ioan» («Το μυστήριο του Ηλία και του Ιωάννη»), Πρίσλοπ, 14 Δεκεμβρίου 1949, σ. 272. Στην ίδια σελίδα: η λέξη «άγγελος» σημαίνει και «τα ουράνια πλάσματα» και «“απεσταλμένος” του Θεού — με μια αποστολή»· τα φτερά στις εικόνες, «τα σημεία της αγγελικής φύσης». ↩
- Λόγος 108, σ. 272. Η φράση ολόκληρη: «Η μετενσάρκωσή τους (αν και μόνο ένας, ο Ηλίας ή ο Ιωάννης, θέτει το “πρόβλημα” έτσι, — για να μη γενικεύουμε), δεν είναι πια κυριολεκτικά η ινδική διδασκαλία της μετενσάρκωσης.» ↩
- Λόγος 108, σ. 272 («Οι άγγελοι και οι άνθρωποι είναι διακριτές τάξεις. Δογματικά.») και σ. 273 (η μετενσάρκωση «δεν έχει καμία βάση στην Αποκάλυψη», με το Προς Εβραίους 9, 27, που το παραθέτει ο Αρσένιος Μπόκα· η κατάληξη: «Άφησα τις ερωτήσεις να συγκρουστούν με όλα τα φράγματα του μυστηρίου και να αποδείξουν τη ματαιότητά τους, χτυπώντας στα όρια του επιτρεπτού»). ↩ ↩2
- Άγ. Ιωάννης ο Δαμασκηνός, Έκδοσις, II, 3, NPNF II, τόμ. 9, δεύτερο μέρος, σσ. 19–20 (https://ccel.org/ccel/schaff/npnf209/npnf209.iii.iv.ii.iii.html): «an intelligent essence, in perpetual motion, with free-will, incorporeal» (σ. 19)· «it is not as they really are that they reveal themselves to the worthy men to whom God wishes them to appear, but in a changed form which the beholders are capable of seeing» (σ. 19)· «They take different forms at the bidding of their Master, God, and thus reveal themselves to men and unveil the divine mysteries to them.» (σ. 20). ↩
- Άγ. Ιωάννης ο Χρυσόστομος, Ομιλίες στο Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο, ομιλία 57 (στο Κατά Ματθαίον 17, 10–13), NPNF I, τόμ. 10, σ. 337, κατά το κείμενο του ccel.org (https://ccel.org/ccel/schaff/npnf110/npnf110.iii.LV.html): «not because he was Elias, but because he was fulfilling the ministry of that prophet». ↩
- Βέδας ο Σεβάσμιος, στο Κατά Μάρκον 1, 2, μέσω της Catena Aurea, της συλλογής πατερικών ερμηνειών που συνέταξε ο Θωμάς Ακινάτης, στην αγγλική μετάφραση της Οξφόρδης (J. G. F. και J. Rivington, 1842), τόμ. II, Άγ. Μάρκος, σ. 8 (https://ccel.org/ccel/aquinas/catena2.iii.i.html): «But John is called an angel not by community of nature, according to the heresy of Origen [...] but by the dignity of his office; for angel in Greek is in Latin, nuntius [...], by which name that man is rightly called, who was sent by God, that he might bear witness of the light». Για τον Βέδα (672/673–735), Αγγλοσάξονα θεολόγο και ιστορικό: Encyclopaedia Britannica, «Saint Bede the Venerable». ↩
- Ωριγένης, Υπόμνημα στο Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, βιβλίο 2, κεφ. 25, στο Ante-Nicene Fathers, τόμ. 9, σ. 341, κατά το κείμενο του ccel.org (https://www.ccel.org/ccel/schaff/anf09.xv.iii.ii.xxv.html): ο τίτλος του κεφαλαίου, «Argument from the Prayer of Joseph, to Show that the Baptist May Have Been an Angel Who Became a Man.» Για τον Ωριγένη (π. 185 – π. 254), που γεννήθηκε πιθανώς στην Αλεξάνδρεια: Encyclopaedia Britannica, «Origen». ↩
- Λόγος 128, «Un destin înțeles» («Ένα πεπρωμένο κατανοημένο»), Πρίσλοπ, 1 Ιανουαρίου 1950, σσ. 318 («ξαφνικά Του ανοίχτηκε το μυστήριο») και 319. ↩
- Λόγος 130, «Botezul lui Iisus» («Η Βάπτιση του Ιησού»), Πρίσλοπ, 12 Ιανουαρίου 1950, σ. 325· λόγος 132, «În pustia Carantaniei» («Στην έρημο της Καραντανίας»), Πρίσλοπ, με ημερομηνία στο τέλος «5.II.950; 24.III.50», σ. 328: «Αν και ο Ιησούς είχε ένα πεπρωμένο ξεκαθαρισμένο, ήδη από τα 12 χρόνια στον Ναό της Ιερουσαλήμ, και επιβεβαιωμένο στην έρημο του Ιορδάνη στα 30 χρόνια, ωστόσο δεν απαλλάχτηκε από τη δοκιμασία του στην έρημο της Καραντανίας.» ↩
- Για την Έλεν Γουάιτ: Ellen G. White Estate, «Ellen G. White – A Brief Biography» (whiteestate.org/about/egwbio/), και Encyclopaedia Britannica, «Ellen Gould Harmon White». Αντιπαραβάλαμε το κείμενο με την ηλεκτρονική έκδοση του egwwritings.org, που αριθμεί τις παραγράφους κατά τις σελίδες της έντυπης έκδοσης: η 78.1 είναι η πρώτη παράγραφος της σ. 78. Μερικές αντιστοιχίες: «Όταν είδε το παιδάκι ο Ιησούς τη θυσία και την καύση του αρνιού [...] ξαφνικά Του ανοίχτηκε το μυστήριο που προεικόνιζε αυτή η θυσία» (Cuvinte vii, σ. 318) – «He beheld the bleeding victim upon the altar of sacrifice. [...] The mystery of His mission was opening to the Saviour.» (The Desire of Ages, κεφ. 8, παράγραφος 78.1)· «Αυτοί δεν δέχονταν να τους διδάξει κανείς» (σ. 319) – «they would have scorned to admit that they could receive instruction from anyone» (παράγραφος 80.2)· «Τι τους απαντούσε, με άλλα λόγια; — Ότι Εκείνος δεν είναι ο γιος του Ιωσήφ, αλλά ο Υιός του Θεού» (σ. 319) – «He had disclaimed kinship to Joseph, and had declared His Sonship to God» (παράγραφος 81.6). Το παράθεμα με την υπογραφή «(White)» βρίσκεται στον λόγο 131, «Ioan, capătul proorocilor» («Ο Ιωάννης, το τέλος των προφητών»), Πρίσλοπ, 12 Ιανουαρίου 1950, σ. 326, και είναι το The Desire of Ages, κεφ. 10, παράγραφος 104.1. Στον Αρσένιο Μπόκα, ο Ιωσήφ και η Μαρία αναζητούν τον Ιησού «τέσσερις μέρες» (σ. 319)· το Ευαγγέλιο λέει ότι Τον βρήκαν «μεθ᾿ ἡμέρας τρεῖς» (Κατά Λουκάν 2, 46). Δεν γνωρίζουμε σε ποια γλώσσα διάβασε ο Αρσένιος Μπόκα το βιβλίο. ↩ ↩2
- Άγ. Κύριλλος Αλεξανδρείας, Υπόμνημα στο Κατά Λουκάν Ευαγγέλιο, ομιλία 5 (στο Κατά Λουκάν 2, 40–52), αγγλ. μτφρ. R. Payne Smith, A Commentary upon the Gospel according to S. Luke, by S. Cyril, Patriarch of Alexandria, μέρος I, Oxford, University Press, 1859, σσ. 29–30, κατά τη μεταγραφή του tertullian.org (https://www.tertullian.org/fathers/cyril_on_luke_01_sermons_01_11.htm): «He is filled with wisdom Who is Himself all wisdom.» (σ. 29, στην πρώτη παράγραφο της ομιλίας)· «And so He is said also to have increased in wisdom, not as receiving fresh supplies of wisdom [...] but because God the Word gradually manifested His wisdom proportionably to the age which the body had attained.» (σ. 30). Η παράγραφος προέρχεται, κατά τη σημείωση της μεταγραφής, από τη συριακή εκδοχή του υπομνήματος. ↩
- Μέγας Αθανάσιος, Κατά Αρειανών λόγος Γ΄, 53, NPNF II, τόμ. 4, επιμ. Philip Schaff και Henry Wace, σ. 422, κατά το κείμενο του ccel.org (https://ccel.org/ccel/schaff/npnf204/npnf204.xxi.ii.iv.vi.html): «not Wisdom, as Wisdom, advanced in respect of Itself; but the manhood advanced in Wisdom, transcending by degrees human nature, and being deified, and becoming and appearing to all as the organ of Wisdom for the operation and the shining forth of the Godhead.» ↩
- Άγ. Ιωάννης ο Δαμασκηνός, Έκδοσις, III, 22, NPNF II, τόμ. 9, δεύτερο μέρος, σσ. 69–70 (https://ccel.org/ccel/schaff/npnf209/npnf209.iii.iv.iii.xxii.html): «But those who hold that He progressed in wisdom and grace in the sense of receiving some addition to these attributes [...] giving heed to the foolish Nestorius they imagine some strange relative union and mere indwelling». Για τη γνώση της ψυχής του Κυρίου, III, 21, σ. 69 (https://ccel.org/ccel/schaff/npnf209/npnf209.iii.iv.iii.xxi.html): «on account of the identity of subsistence and the inseparable union the soul of the Lord was enriched with the knowledge of the future as also with the other miraculous powers». Για τον Νεστόριο, που «χωρίζει τον ένα Χριστό στα δύο»: επίσης III, 21, σ. 69. ↩
- Άγ. Ιωάννης ο Χρυσόστομος, Ομιλίες στο Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο, ομιλία 12, NPNF I, τόμ. 10, σ. 73, κατά το κείμενο του ccel.org (https://ccel.org/ccel/schaff/npnf110/npnf110.iii.XII.html): η φωνή ήρθε «in order therefore that this opinion might not prevail with the multitude» (η γνώμη ότι ο Ιωάννης θα ήταν μεγαλύτερος), και το Πνεύμα με μορφή περιστεριού ήρθε «drawing the voice towards Jesus, and making it evident to all, that This was not spoken of John that baptized, but of Jesus who was baptized.» ↩
- Cărarea Împărăției, σ. 148: «Αξίζει όμως να κρατήσουμε το γεγονός της διαύγειας συνείδησης της θείας υιότητάς Του, σε μια ηλικία όπου τα παιδιά των ανθρώπων δεν έχουν ακόμη τελειώσει με το παιχνίδι.» Cuvinte vii, λόγος 79, «Respinși, chemați și trimiși» («Απορριμμένοι, καλεσμένοι και σταλμένοι»), Πρίσλοπ, 18 Νοεμβρίου 1949, σ. 203. Επίσης στο Cărarea, σ. 282, ο Αρσένιος Μπόκα δίνει τον δωδεκαετή Ιησού ως παράδειγμα εκείνων που «μαθαίνουν γρηγορότερα ποιοι είναι και τι αποστολή έχουν από τον Θεό», αλλά λέει γι’ Αυτόν ότι, «ως αληθινός άνθρωπος, δεν είχε κανένα διαχωριστικό πέπλο». ↩
- Λόγος 137, «Paharul și Botezul» («Το ποτήριο και το Βάπτισμα»), Πρίσλοπ, 27 Μαρτίου 1950, σ. 341: «τα οποία έπρεπε ο Ιησούς να τα πιει με την Αγία Ψυχή και το Σώμα Του και να “γίνει για εμάς αμαρτία” (Β΄ Προς Κορινθίους 5,21) και να πάρει Εκείνος, ο αθώος, την τιμωρία της αμαρτίας από τον Θεό, για να μας κερδίσει μ’ αυτό και την εξαγορά ή τη σωτηρία.» ↩
- Λόγος 137, σ. 342. Τα αποσπάσματα που προηγούνται, στην ίδια σελίδα: «Ήρθε έπειτα και η βαρύτερη δυνατή δοκιμασία, η εγκατάλειψη του Θεού»· «Σκοτείνιασε και ο ήλιος και σείστηκε και η γη σε αυτή τη φοβερή καταδίκη. Αυτό ήταν το βάπτισμα του πνεύματος, — αφού στον Ιησού υπήρχε και ανθρώπινη ψυχή αληθινή.» Ο Αρσένιος Μπόκα γράφει «από τον Θεό» και «της θείας οργής»· ο Πατέρας δεν κατονομάζεται. ↩
- Δ΄ Οικουμενική Σύνοδος, «Όρος πίστεως», NPNF II, τόμ. 14, επιμ. Henry R. Percival, σσ. 264–265, κατά το κείμενο του ccel.org (https://ccel.org/ccel/schaff/npnf214/npnf214.xi.xiii.html, κατά τους Labbe και Cossart, Concilia, τόμ. 4, στήλη 562): «the Son [of God] and our Lord Jesus Christ is to be confessed as one and the same [Person] [...] and being united in one Person and subsistence, not separated or divided into two persons, but one and the same Son and only-begotten, God the Word, our Lord Jesus Christ». ↩
- Άγ. Ιωάννης ο Δαμασκηνός, Έκδοσις, III, 9, NPNF II, τόμ. 9, δεύτερο μέρος, σ. 53 (https://ccel.org/ccel/schaff/npnf209/npnf209.iii.iv.iii.ix.html): «For the flesh of God the Word did not subsist as an independent subsistence, nor did there arise another subsistence besides that of God the Word»· και III, 27, σ. 72: «So that the subsistence of Christ is always one.» Το «subsistence» αποδίδει στην αγγλική μετάφραση την ελληνική λέξη υπόσταση. ↩
- Ε΄ Οικουμενική Σύνοδος (Κωνσταντινούπολη, 553), κεφάλαιο V, NPNF II, τόμ. 14, επιμ. Henry R. Percival, σ. 313 (https://ccel.org/ccel/schaff/npnf214/npnf214.xii.vii.html): «For since one of the Holy Trinity has been made man, viz.: God the Word, the Holy Trinity has not been increased by the addition of another person or hypostasis.» Και κεφάλαιο X, σ. 314: «If anyone does not confess that our Lord Jesus Christ who was crucified in the flesh is true God and the Lord of Glory and one of the Holy Trinity: let him be anathema.» ↩
- Άγ. Κύριλλος Αλεξανδρείας, ο ΙΒ΄ αναθεματισμός, NPNF II, τόμ. 14, σ. 217, κατά το κείμενο του ccel.org (https://ccel.org/ccel/schaff/npnf214/npnf214.x.ix.xiv.html): «Whosoever shall not recognize that the Word of God suffered in the flesh, that he was crucified in the flesh, and that likewise in that same flesh he tasted death and that he is become the first-begotten of the dead, for, as he is God, he is the life and it is he that giveth life: let him be anathema.» ↩
- Άγ. Ιωάννης ο Δαμασκηνός, Έκδοσις, III, 26, NPNF II, τόμ. 9, δεύτερο μέρος, σ. 71 (https://ccel.org/ccel/schaff/npnf209/npnf209.iii.iv.iii.xxvi.html): «The Word of God then itself endured all in the flesh, while His divine nature which alone was passionless remained void of passion.» ↩
- Λόγος 15, «Buna-Vestire» («Ο Ευαγγελισμός»), Πρίσλοπ, 25 Μαρτίου 1949, σ. 60. ↩
- Λόγος 62, «Fățărnicia la răspundere» («Η υποκρισία σε λογοδοσία»), Πρίσλοπ, 2 Νοεμβρίου 1949, σ. 178: «Να η Αλήθεια στο θείο Του πρόσωπο, υποβιβασμένο σε μια χαοτική εκτίμηση του δρόμου.» Στον λόγο 130, της 12ης Ιανουαρίου 1950, Εκείνος που παίρνει «το βάρος των αμαρτιών και των ανθρώπινων καταρών» είναι Εκείνος που «είχε δώσει τον Νόμο του Μωυσή στο Σινά» (σ. 324). ↩
- Άγ. Γρηγόριος ο Θεολόγος, Λόγος 30 (ο τέταρτος θεολογικός λόγος), 12, NPNF II, τόμ. 7, επιμ. Philip Schaff και Henry Wace, μτφρ. Charles Gordon Browne και James Edward Swallow, σ. 314, κατά το κείμενο του ccel.org (https://ccel.org/ccel/schaff/npnf207/npnf207.iii.xvi.html): «for as We have one Godhead, so We have one Will.» ↩
- Άγ. Γρηγόριος ο Θεολόγος, Λόγος 30 (ο τέταρτος θεολογικός λόγος), 5, NPNF II, τόμ. 7, επιμ. Philip Schaff και Henry Wace, μτφρ. Charles Gordon Browne και James Edward Swallow, σ. 311, κατά το κείμενο του ccel.org (https://ccel.org/ccel/schaff/npnf207/npnf207.iii.xvi.html): «It was not He who was forsaken either by the Father, or by His own Godhead, as some have thought [...]. But as I said, He was in His own Person representing us. For we were the forsaken and despised before, but now by the Sufferings of Him Who could not suffer, we were taken up and saved.» ↩
- Άγ. Ιωάννης ο Δαμασκηνός, Έκδοσις, III, 25, NPNF II, τόμ. 9, δεύτερο μέρος, σ. 71 (https://ccel.org/ccel/schaff/npnf209/npnf209.iii.iv.iii.xxv.html): «And it was in this way that our Lord appropriated both our curse and our desertion, and such other things as are not natural: not that He Himself was or became such, but that He took upon Himself our personality and ranked Himself as one of us.» Το ίδιο, III, 24 (σ. 71): «nor was He ever forsaken by His divinity: nay, it was we who were forsaken and disregarded». ↩
- Άγ. Ιωάννης ο Χρυσόστομος, Ομιλίες στη Β΄ Προς Κορινθίους επιστολή, ομιλία 11 (στο Β΄ Προς Κορινθίους 5, 21), NPNF I, τόμ. 12, σ. 334, κατά το κείμενο του ccel.org (https://ccel.org/ccel/schaff/npnf112/npnf112.v.xi.html): «But now He hath both well achieved mighty things, and besides, hath suffered Him that did no wrong to be punished for those who had done wrong.» ↩
- Άγ. Ιωάννης ο Χρυσόστομος, Ομιλίες στην Προς Ρωμαίους επιστολή, ομιλία 13 (στο Προς Ρωμαίους 8, 3), NPNF I, τόμ. 11, σ. 432, στη διεύθυνση της σημείωσης για την ίδια ομιλία: «it was not the smitten flesh which was condemned and perished, but the sin which had been smiting»· και: «So you see it is sin that getteth condemned everywhere, and not the flesh, for this is even crowned with honor». ↩