Αρσένιος Μπόκα (Γ΄). Η διδασκαλία του βιβλίου Cărarea Împărăției

Το τρίτο άρθρο της σειράς για τον ιερομόναχο Αρσένιο Μπόκα (Arsenie Boca, 1910–1989). Τα δύο πρώτα, Η ζωή του Αρσενίου Μπόκα (Α΄). Ως το Πρίσλοπ (1910–1948) και Η ζωή του Αρσενίου Μπόκα (Β΄). Από το Πρίσλοπ ως τη Σινάια (1948–1989), αφηγούνται τη ζωή του. Αυτό και το επόμενο εξετάζουν όσα έγραψε.

Τα κείμενα του Αρσενίου Μπόκα που εξετάζουμε δίνονται με έντονα γράμματα, και το συμπέρασμά μας για κάθε σφάλμα με έντονα πλάγια. Κάθε παράθεμα και κάθε γεγονός παραπέμπει στην πηγή του.

Το Cărarea Împărăției («Ο δρόμος της Βασιλείας») είναι το βιβλίο όπου ο ιερομόναχος Αρσένιος Μπόκα συγκέντρωσε τις οδηγίες του για τους νέους, κυρίως τους φοιτητές, που έρχονταν σε αυτόν στη μονή Μπρανκοβεάνου (Brâncoveanu) στη Σάμπατα ντε Σους (Sâmbăta de Sus), στην περιοχή του Φαγκαράς (Țara Făgărașului), στη νότια Τρανσυλβανία.¹ Στον πρόλογο ο Αρσένιος Μπόκα λέει ότι συγκέντρωσε σε αυτό «απαντήσεις σε τόσα δάκρυα», και ότι τα δάκρυα και οι απαντήσεις «μαζεύονταν στο τραπεζάκι της αγίας εξομολόγησης».² Το δούλεψε σαν βιβλίο. Στις 13 Ιουνίου 1946, όταν χάρισε στον πρωτοπρεσβύτερο Νίστορ (Nistor) από το Μπρασόβ (Brașov) τα τέσσερα πρώτα κεφάλαια, τα ονόμασε κεφάλαια «πιθανώς ενός μελλοντικού βιβλίου» και του ζήτησε να μην αφήσει να αντιγραφούν, «εξαιτίας των επανειλημμένων αναθεωρήσεων».³ Το λείαινε ως τον Νοέμβριο του 1948.¹ Τις τελευταίες διορθώσεις τις έκανε στη μονή Πρίσλοπ (Prislop), κοντά στο Χάτσεγκ (Hațeg), στη νοτιοδυτική Τρανσυλβανία. Οι επιμελητές, ο ιερέας Σιμιόν Τοντοράν (Simion Todoran) και η μοναχή Ζαμφίρα Κωνσταντινέσκου (Zamfira Constantinescu), πρώην ηγουμένη του Πρίσλοπ, το τύπωσαν το 1995, «όπως το σκέφτηκε και όπως το άφησε το 1949».⁴ Το παραθέτουμε κατά την τέταρτη έκδοση, του 2003.⁵

Στο Cărarea Împărăției, ανάμεσα σε πολλές σελίδες συνηθισμένης καθοδήγησης, λίγο πολύ σωστές, ο Αρσένιος Μπόκα έγραψε και πράγματα που δεν συμφωνούν με τη Γραφή, με τους κανόνες της Εκκλησίας και με τη διδασκαλία των αγίων Πατέρων. Τα συγκεντρώσαμε σε εννέα σημεία:

1. Ένας νόμος της δικαιοσύνης σύμφωνα με τον οποίο «όλες οι θλίψεις μάς έρχονται από τα σφάλματα».
2. Οι συνέπειες του πνευματισμού, εξηγημένες μέσω των αποκρυφιστών, και η ψυχή που φεύγει «σε ποιος ξέρει ποιες αστρικές εκδρομές».
3. «Μια αδιάκοπη σταύρωση», την οποία υπομένει ο αναστημένος Χριστός.
4. Ένας ολόκληρος λαός υπό κατάρα, «από τότε ως σήμερα».
5. Η γενετική «δοσμένη σε πυρήνα στον Μωυσή», η αμαρτία των γονέων γραμμένη στο σπέρμα των παιδιών, και ο λόγος του Ιεζεκιήλ που αφήνει χώρο μόνο «για μερικές εξαιρέσεις».
6. Οι ψυχές «σταλμένες προσωρινά σε μια φυλακή από σάρκα και οστά».
7. Ο καρκίνος εκείνων «που δεν νηστεύουν ποτέ».
8. Η δύναμη της σκέψης και της κατάρας, με βάση τη «σύγχρονη φυσική».
9. Η αγιότητα ως μέτρο «κληρονομημένο από τους γονείς».

Εκτός από αυτά, στο βιβλίο υπάρχουν και άλλα σημεία που χρειάζονται έρευνα:

• ο αγώνας με τους λογισμούς, που εξηγείται με τον εγκέφαλο, τις ορμόνες και το υποσυνείδητο (σσ. 153–155, 255–257)·
• η ένωση των χριστιανών (σ. 123)·
• οι αμαρτωλοί χωρίς θλίψεις, για τους οποίους ο Αρσένιος Μπόκα γράφει: «Αυτούς τους απέρριψε ο Θεός» (σ. 55)·
• το «πεπρωμένο» του καθενός, που το ανακαλύπτει ο πνευματικός (σσ. 200, 287, 297)·
• μερικές διατυπώσεις για την κόλαση και για τη βοήθεια προς τους κεκοιμημένους (σσ. 100, 313–317)·
• η φιλοσοφία και η επιστήμη της εποχής, στις οποίες στηρίζει πολλές σελίδες: το L’Action του Μορίς Μπλοντέλ (σσ. 159–168) και το Ο άνθρωπος αυτός ο άγνωστος (Omul, ființă necunoscută) του γιατρού Αλέξις Καρέλ (σσ. 235, 269, 285).

Εδώ δείχνουμε το ουσιώδες: σε καθένα από τα εννέα σημεία, το κείμενο του Αρσενίου Μπόκα, όσα λέει ο ίδιος ακριβώς γύρω από αυτό, και την απάντηση της Γραφής και των αγίων Πατέρων. Την αναλυτική έρευνα θα την κάνουμε αργότερα.

Για το Cuvinte vii («Ζωντανά λόγια»), τη συλλογή των κηρυγμάτων του, γράφουμε στο επόμενο άρθρο. Τους άλλους δύο τόμους του, το Scrieri inedite («Ανέκδοτα κείμενα») και το Practica vieții monahale («Η πράξη του μοναχικού βίου»), δεν τους εξετάζουμε προς το παρόν.⁶ Άλλα κείμενα που αποδίδονται σε αυτόν κυκλοφορούν αλλοιωμένα ή δεν είναι δικά του, και μερικά τα αποκήρυξε ο ίδιος.⁷

1. «Όλες οι θλίψεις μάς έρχονται από τα σφάλματα»

Ξεκινώντας από την αμαρτία του βασιλιά Δαβίδ και από τις συνέπειες που του προανήγγειλε ο προφήτης Νάθαν, ο Αρσένιος Μπόκα γράφει για τον «αμετάθετο νόμο της δικαιοσύνης του Θεού»: «Ό,τι έκανες θα σου γίνει· ό,τι είπες θα σου ειπωθεί· ό,τι φορτώνεις στον άλλον θα το σηκώσεις κι εσύ.» Τη διαφώτιση του μαθητή «στα των αόρατων νόμων, από όπου έρχονται επάνω στους ανθρώπους όλα τα ορατά», λέει στην ίδια σελίδα, μπορεί να την κάνει μόνο ο πνευματικός.⁸ Και η Γραφή γνωρίζει μια δικαιοσύνη που στρέφει την πράξη επάνω σε εκείνον που την έκανε (Κατά Ματθαίον 7, 2).⁹ Για τον μετανοημένο Δαβίδ ο Αρσένιος Μπόκα προσθέτει αμέσως: «Να πόσο γρήγορα αλλάζει ο Θεός από φιλανθρωπία!»¹⁰

Παρακάτω, το κεφάλαιο «Cei ce n-au necazuri» («Όσοι δεν έχουν θλίψεις») αρχίζει έτσι:

«Σε εμάς, όλες οι θλίψεις μάς έρχονται από τα σφάλματα, όχι από τον Θεό. Εκείνος μόνο τις παραχωρεί και ξεπλένει με αυτές τις ενοχές μας.»¹¹

Το «Σε εμάς» αφορά εμάς, που, όπως γράφει ο Αρσένιος Μπόκα αμέσως πριν από τον τίτλο, «βαδίζουμε στον δρόμο των αμαρτιών».¹² Τη θλίψη του δικαίου τη λογαριάζει αλλιώς: εκείνον ο Θεός τον αφήνει να ονειδίζεται για να τον αγιάσει, γιατί «δεν υπάρχει άλλος δρόμος αγιασμού».¹³ Ως συμβουλή ταπείνωσης, η φράση είναι καλή: δέξου τη θλίψη σαν να ήρθε για τις αμαρτίες σου. Η λέξη «όλες» όμως κάνει τη συμβουλή νόμο των αιτιών, που ο πνευματικός θα μπορούσε να τον διαβάσει στη ζωή οποιουδήποτε.

Οι μαθητές ρώτησαν τον Σωτήρα για έναν άνθρωπο τυφλό εκ γενετής: «τίς ἥμαρτεν, οὗτος ἢ οἱ γονεῖς αὐτοῦ, ἵνα τυφλὸς γεννηθῇ;» Εκείνος τους απάντησε: «οὔτε οὗτος ἥμαρτεν οὔτε οἱ γονεῖς αὐτοῦ, ἀλλ’ ἵνα φανερωθῇ τὰ ἔργα τοῦ Θεοῦ ἐν αὐτῷ» (Κατά Ιωάννην 9, 2–3). Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως, εξηγεί ότι ο Χριστός δεν τους θεωρεί αναμάρτητους: «Γιατί και αυτός αμάρτησε και οι γονείς του, αλλά η τύφλωσή του δεν προέρχεται από αυτό.»¹⁴

Όποιος δέχεται τον νόμο του Αρσενίου Μπόκα μπορεί να κοιτάζει τη θλίψη του άλλου και να ψάχνει μέσα της το σφάλμα που θα την είχε φέρει. Έτσι έκριναν οι φίλοι του τον δίκαιο Ιώβ, όταν τον χτύπησαν οι συμφορές. Ένας από αυτούς, ο Ελιφάζ, του είπε: «μνήσθητι οὖν τίς καθαρὸς ὢν ἀπώλετο […]» (Ιώβ 4, 7). Στο τέλος του βιβλίου ο Θεός είπε στον Ελιφάζ: «Ἥμαρτες σὺ καὶ οἱ δύο φίλοι σου· οὐ γὰρ ἐλαλήσατε ἐνώπιόν μου ἀληθὲς οὐδὲν ὥσπερ ὁ θεράπων μου Ιωβ» (Ιώβ 42, 7).

Ο Αρσένιος Μπόκα ήξερε τον λόγο του Σωτήρα για τον τυφλό. Σε ένα κήρυγμα της 27ης Μαΐου 1949 τον ονόμασε «ένα μυστήριο του Θεού» και είπε για τον τυφλό ότι «βάσταξε με υπομονή την τύφλωση χωρίς να φταίει».¹⁵

Ο Αρσένιος Μπόκα αποδίδει όλες τις θλίψεις μας στα σφάλματα, όμως για τον εκ γενετής τυφλό είπε ο ίδιος, σύμφωνα με τον λόγο του Σωτήρα, ότι η τύφλωσή του δεν προερχόταν από αμαρτία. Έτσι αντιφάσκει στον δικό του λόγο.

2. Οι συνέπειες του πνευματισμού, εξηγημένες μέσω των αποκρυφιστών

Ο πνευματισμός είναι η απόπειρα να μιλήσει κανείς με τις ψυχές των νεκρών, σε συναθροίσεις που λέγονται συνεδρίες (σεάνς). Το κεφάλαιο που του αφιερώνει ο Αρσένιος Μπόκα ξεκινά από τον βασιλιά Σαούλ, ο οποίος, εγκαταλειμμένος από τον Θεό, πήγε σε μια μάγισσα στην Ενδώρ για να καλέσει από τους νεκρούς τον προφήτη Σαμουήλ. Σύμφωνα με τον άγιο Γρηγόριο, επίσκοπο Νύσσης, ο Αρσένιος Μπόκα λέει ότι τότε «δεν βγήκε από τον άδη το πνεύμα του Σαμουήλ», αλλά «το πονηρό πνεύμα, με το οποίο εργαζόταν η μάγισσα, και το οποίο πήρε τη μορφή του Σαμουήλ, για να εξαπατήσει τέλεια τον Σαούλ».¹⁶ Γράφει ότι «η Εκκλησία δεν αρνείται τον πνευματισμό, αλλά τον απαγορεύει». Για τις συνεδρίες λέει ότι σε αυτές συντελείται «η πιο επιτήδεια υποκατάσταση του προσώπου».¹⁷ Ως εδώ, ο Αρσένιος Μπόκα μιλά όπως η Εκκλησία.

Μια άλλη αιτία της απαγόρευσης, λέει ο Αρσένιος Μπόκα, είναι η τρέλα στην οποία οδηγεί ο πνευματισμός. Την εξηγεί με μια «ορισμένη νευρική δύναμη, αναγκαία στο πνεύμα του επέκεινα», που οι παρόντες τη δανείζουν για να μπορέσει το πνεύμα να γράψει ή να μιλήσει μέσω ενός από αυτούς. Ο νους και τα νεύρα τους, «ληστεμένα από τα πνεύματα», εξασθενούν σιγά σιγά.¹⁸ Η εξήγηση αυτή δεν μιλά πια για πλάνη και για αμαρτία. Ο Αρσένιος Μπόκα λέει ο ίδιος από πού την έχει: «φέρνουμε προς υποστήριξη το βιβλίο ενός γιατρού για τις Απόκρυφες επιστήμες και τη διανοητική ανισορροπία», ένα βιβλίο που «φέρνει και τις απαντήσεις των αποκρυφιστών, των πνευματιστών και μερικών διακεκριμένων ανατολιστών».¹⁹ Αποκρυφιστές είναι όσοι ασχολούνται με τη μαγεία και με άλλες μυστικές διδασκαλίες. Ο γιατρός είναι ο Γάλλος Φιλίπ Ανκός, γιος του αποκρυφιστή Παπύς. Μέσα από το βιβλίο του μπαίνουν στο Cărarea Împărăției, με μακριά παραθέματα, η Έλενα Μπλαβάτσκι, μία από τις ιδρύτριες της Θεοσοφικής Εταιρείας, και ο Αλλάν Καρντέκ, από τον οποίο ξεκινά η πνευματιστική διδασκαλία.²⁰

Ο Αρσένιος Μπόκα τους φέρνει ως μάρτυρες κατά του πνευματισμού: «Όλες οι συμβουλές τους δεν είναι παρά κραυγές συναγερμού ενάντια στην ορμή του πλήθους προς τη διανοητική ανισορροπία.» Η Μπλαβάτσκι γράφει ότι «τα καλύτερα, τα πιο ισχυρά μέντιουμ» υπέφεραν «στην ψυχή και στο σώμα τους» και καταλήγει: «Η επιστήμη του καλού και του κακού είναι γεμάτη κινδύνους και γεμάτη παγίδες.» Ο Καρντέκ λέει ότι ένας από τους μεγαλύτερους κινδύνους της διαμεσότητας, δηλαδή της επικοινωνίας με τα πνεύματα, «είναι η εμμονή, δηλαδή η κυριαρχία που μπορούν να ασκήσουν ορισμένα πνεύματα πάνω στα μέντιουμ». «Την πιο καθαρή κραυγή συναγερμού» τη βρίσκει ο Αρσένιος Μπόκα σε «έναν Άγγλο μάγο και ανατολιστή», τον Τσ. Γ. Λέντμπιτερ, που γράφει ότι «η ιστορία με τον μάγο που τον κατασπάραξαν οι δαίμονες που είχε καλέσει δεν είναι μόνο ιστορία, αλλά μπορεί να έχει μια βάση αλήθειας».²¹ Δεν είναι λάθος να παραθέτεις εκείνον που ασκεί ένα πράγμα, όταν ο ίδιος λέει ότι το πράγμα είναι επικίνδυνο. Το σφάλμα είναι ότι ο Αρσένιος Μπόκα στηρίζεται σε αυτούς και όταν εξηγεί τις συνέπειες.

Ένας άλλος συγγραφέας, που ο Αρσένιος Μπόκα τον φέρνει μέσα από το ίδιο βιβλίο και τον ονομάζει «έμπειρο πνευματιστή», λέει ότι ο άνθρωπος που άφησε το σώμα του μπορεί να το βρει, όταν επιστρέψει, «κατειλημμένο από μια λάρβα», δηλαδή από ένα φάντασμα. Ο Αρσένιος Μπόκα γράφει: «Η απάντηση αυτή παρακινεί σε έναν συσχετισμό.» Ο συσχετισμός είναι με την παραβολή του Σωτήρα για το ακάθαρτο πνεύμα που επιστρέφει στο σπίτι από το οποίο βγήκε:

«Λοιπόν, αν βρει το σπίτι καθαρό, αλλά ο νοικοκύρης — ο νους, η ψυχή — γυρίζει έρημος, φευγάτος από το σπίτι σε ποιος ξέρει ποιες αστρικές εκδρομές για πληροφορίες, αφήνοντας παράθυρα και πόρτες ανοιχτές — αφού δεν μπορούν να μείνουν αλλιώς — σίγουρα τα έσχατα του ανθρώπου εκείνου θα γίνουν χειρότερα από τα πρώτα.»²²

Η παραβολή δεν λέει τίποτε για έναν νοικοκύρη που έφυγε από το σπίτι. Το ακάθαρτο πνεύμα επιστρέφει, βρίσκει τον οίκο «σχολάζοντα καὶ σεσαρωμένον καὶ κεκοσμημένον» και παίρνει μαζί του άλλα επτά πνεύματα πονηρότερα από αυτό, «καὶ γίνεται τὰ ἔσχατα τοῦ ἀνθρώπου ἐκείνου χείρονα τῶν πρώτων» (Κατά Ματθαίον 12, 44–45). Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος την ερμηνεύει έτσι: «όταν ο άνθρωπος, αφού ελευθερωθεί μία φορά από τα κακά του, δεν διορθωθεί, θα πάθει πολύ χειρότερα από πριν».²³ Στην απαγόρευση του πνευματισμού η Γραφή δίνει άλλο θεμέλιο από τη δύναμη των νεύρων, όταν απαριθμεί όσους δεν πρέπει να βρεθούν στον λαό του Θεού: «ἐπαείδων ἐπαοιδήν, ἐγγαστρίμυθος καὶ τερατοσκόπος, ἐπερωτῶν τοὺς νεκρούς. ἔστιν γὰρ βδέλυγμα κυρίῳ τῷ θεῷ σου πᾶς ποιῶν ταῦτα» (Δευτερονόμιο 18, 11–12).

Ο Αρσένιος Μπόκα απορρίπτει τον πνευματισμό με τα θεμέλια της Εκκλησίας, αλλά στηρίζεται στους αποκρυφιστές όταν εξηγεί τις συνέπειές του. Ακολουθώντας την ιστορία ενός αποκρυφιστή για τον άνθρωπο που αφήνει το σώμα του και, όταν επιστρέφει, το βρίσκει κατειλημμένο από ένα φάντασμα, ο Αρσένιος Μπόκα προσθέτει στην παραβολή του Σωτήρα έναν νοικοκύρη που έφυγε από το σπίτι «σε ποιος ξέρει ποιες αστρικές εκδρομές».

3. «Μια αδιάκοπη σταύρωση»

Το κεφάλαιο «Sfânta Liturghie mai ține lumea» («Η Θεία Λειτουργία κρατά ακόμη τον κόσμο») ξεκινά από κάτι αληθινό. Η Θεία Λειτουργία είναι «η παντοτινή Θυσία». Ο κόσμος, που για τις ανομίες του θα έπρεπε από καιρό να έχει τελειώσει, μένει επειδή ο Υιός «προσφέρει πάντοτε τον Εαυτό Του Θυσία αγία ενώπιον του Θεού Πατέρα, μεσιτεύοντας για το έλεος από Εκείνον».²⁴ Η μεσιτεία έχει θεμέλιο στη Γραφή: ο Χριστός είναι «ἐν δεξιᾷ τοῦ Θεοῦ, ὃς καὶ ἐντυγχάνει ὑπὲρ ἡμῶν» (Προς Ρωμαίους 8, 34) και «πάντοτε ζῶν εἰς τὸ ἐντυγχάνειν ὑπὲρ αὐτῶν» (Προς Εβραίους 7, 25). Έπειτα ο Αρσένιος Μπόκα γράφει:

«Υπομένει ο Υιός του Θεού για εμάς μια αδιάκοπη σταύρωση· ο Αμνός-Βασιλεύς στέκεται πάντοτε εγγυητής ενώπιον του Πατέρα, προσφερόμενος σε Θυσία ακατάπαυστη, παράκληση μεσιτείας για τον δύστυχο κόσμο.»²⁵

Δεν πρόκειται για αβλεψία μιας σελίδας. Νωρίτερα στο βιβλίο ο Αρσένιος Μπόκα γράφει για έναν σταυρό «τον οποίο σηκώνει και επάνω στον οποίο καρφώνεται ο Σωτήρας με την καθεμιά από τις κακίες μας ως το τέλος του κόσμου».²⁶

Όμως ο Χριστός σταυρώθηκε μία φορά και αναστήθηκε. Ο απόστολος Παύλος γράφει ότι «Χριστὸς ἐγερθεὶς ἐκ νεκρῶν οὐκέτι ἀποθνήσκει» (Προς Ρωμαίους 6, 9). Η Προς Εβραίους επιστολή λέει ότι η θυσία δεν επαναλαμβάνεται, γιατί αλλιώς ο Χριστός θα έπρεπε να πάθει πολλές φορές: «οὐδ’ ἵνα πολλάκις προσφέρῃ ἑαυτόν, […]· ἐπεὶ ἔδει αὐτὸν πολλάκις παθεῖν ἀπὸ καταβολῆς κόσμου· νῦν δὲ ἅπαξ ἐπὶ συντελείᾳ τῶν αἰώνων εἰς ἀθέτησιν ἁμαρτίας διὰ τῆς θυσίας αὐτοῦ πεφανέρωται» (Προς Εβραίους 9, 25–26).

Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος εξηγεί τι προσφέρει η Εκκλησία σε κάθε Λειτουργία: «Δεν προσφέρουμε άραγε [θυσία] κάθε μέρα; Προσφέρουμε, αλλά κάνοντας ανάμνηση του θανάτου Του, και αυτή [η ανάμνηση] είναι μία και όχι πολλές.» Η ανάμνηση αυτή δεν είναι μια απλή θύμηση: «Προσφέρουμε και τώρα εκείνο που προσφέρθηκε τότε, εκείνο που δεν μπορεί να εξαντληθεί.»²⁷ Το λέει κι ο Αρσένιος Μπόκα, σε άλλο κεφάλαιο: οι ιερείς «επαναπραγματώνουν, με την αναίμακτη θυσία, με τη Θεία Κοινωνία, τη μονιμότητα αυτής της μεσιτείας».²⁸

Όποιος θέλει να υπερασπιστεί τη φράση μπορεί να επικαλεστεί την Προς Εβραίους επιστολή, που μιλά για όσους έπεσαν αφού φωτίστηκαν, «ἀνασταυροῦντας ἑαυτοῖς τὸν υἱὸν τοῦ Θεοῦ καὶ παραδειγματίζοντας» (Προς Εβραίους 6, 6). Εκεί πρόκειται για τον εξευτελισμό που ο αμαρτωλός προξενεί στον Χριστό, για τη δική του απώλεια. Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, ερμηνεύοντας το χωρίο, λέει ότι «δεν είναι δυνατόν να σταυρωθεί ο Χριστός δεύτερη φορά».²⁹ Στη φράση του Αρσενίου Μπόκα, η σταύρωση είναι η θυσία που ο Υιός υπομένει «για εμάς» και την προσφέρει στον Πατέρα.

Σε κάθε Λειτουργία η Εκκλησία προσφέρει τη μία θυσία του αναστημένου Χριστού, ενώ ο Αρσένιος Μπόκα την παρουσιάζει σαν ένα πάθος που δεν σταματά.

4. Ένας ολόκληρος λαός υπό κατάρα

Στο κεφάλαιο «Crinul de pe cruce» («Ο κρίνος πάνω στον σταυρό») ο Αρσένιος Μπόκα γράφει για τους Ιουδαίους που σταύρωσαν τον Χριστό:

«Ως το πλήρωμα του καιρού κρέμεται επάνω τους η κατάρα που τη ζήτησαν για τον εαυτό τους στην αυλή του Πιλάτου […]. Γι’ αυτό είναι μισητοί σε όλα τα έθνη — γιατί αυτό είναι το όνειδος της κατάρας, που μόνοι τους τη ζήτησαν επάνω στους απογόνους.»³⁰

Στο κεφάλαιο «Semnul lui Iona» («Το σημείο του Ιωνά»), για τους άρχοντες που αντιστέκονταν στα θαύματα του Σωτήρα, γράφει ότι αυτούς «και όλους τους απογόνους τους, από τότε ως σήμερα, ο Σωτήρας δεν μπόρεσε να τους θεραπεύσει».³¹

Η αυστηρότητα αυτή καθαυτή δεν είναι το σφάλμα. Ο απόστολος Παύλος γράφει για τους Ιουδαίους, «τῶν καὶ τὸν Κύριον ἀποκτεινάντων Ἰησοῦν καὶ τοὺς ἰδίους προφήτας», ότι «ἔφθασε δὲ ἐπ’ αὐτοὺς ἡ ὀργὴ εἰς τέλος» (Α΄ Προς Θεσσαλονικείς 2, 15–16). Ο Αρσένιος Μπόκα δεν ρίχνει την ευθύνη της σταύρωσης μόνο σε αυτούς: «Κι εμείς είμαστε ανάμεσα στους Ιουδαίους που τον καρφώνουν στον σταυρό — ο καθένας στον αιώνα μας».³² Κρατά και την ελπίδα ότι, «στο τέλος των ημερών», θα επιστρέψουν κι αυτοί.³³

Το σφάλμα βρίσκεται στο θεμέλιο που δίνει στην τιμωρία: μια κατάρα που τη ζήτησε το πλήθος και που ο Θεός θα την είχε επικυρώσει πάνω σε όλους τους απογόνους. Στην αυλή του Πιλάτου το πλήθος φώναξε: «τὸ αἷμα αὐτοῦ ἐφ᾿ ἡμᾶς καὶ ἐπὶ τὰ τέκνα ἡμῶν» (Κατά Ματθαίον 27, 25). Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος ερμηνεύει αυτή την κραυγή. Ο Φιλάνθρωπος, λέει, «τόσο απείχε από το να επικυρώσει την καταδίκη τους πάνω στα παιδιά τους, ώστε δεν την επικύρωσε ούτε πάνω σε αυτούς, αλλά και από τους μεν και από τους δε δέχτηκε εκείνους που μετανόησαν».³⁴

Η Γραφή μιλά κι αυτή για μια πώρωση του Ισραήλ, αλλά λέει ότι «πώρωσις ἀπὸ μέρους τῷ Ἰσραὴλ γέγονεν ἄχρις οὗ τὸ πλήρωμα τῶν ἐθνῶν εἰσέλθῃ» (Προς Ρωμαίους 11, 25). Ο Απόστολος τη συνδέει με την απιστία, όχι με την κραυγή των προγόνων: «καὶ ἐκεῖνοι δέ, ἐὰν μὴ ἐπιμείνωσι τῇ ἀπιστίᾳ, ἐγκεντρισθήσονται· δυνατὸς γὰρ ὁ Θεός ἐστι πάλιν ἐγκεντρίσαι αὐτούς» (Προς Ρωμαίους 11, 23).

Την Πεντηκοστή ο απόστολος Πέτρος είπε στους Ιουδαίους της Ιερουσαλήμ: «καὶ Κύριον καὶ Χριστὸν αὐτὸν ὁ Θεὸς ἐποίησε, τοῦτον τὸν Ἰησοῦν ὃν ὑμεῖς ἐσταυρώσατε.» Τους κάλεσε έπειτα στη μετάνοια και στο βάπτισμα, «εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν». Εκείνη την ημέρα βαπτίστηκαν «ψυχαὶ ὡσεὶ τρισχίλιαι» (Πράξεις των Αποστόλων 2, 36–38. 41). Στην ίδια σελίδα με την κατάρα, ο Αρσένιος Μπόκα γράφει ότι δεν υπάρχει «άλλο κήρυγμα πιο δυνατό από εκείνο του Αγίου που σταυρώθηκε από το μίσος και που συγχωρεί τους φονιάδες Του».³⁵

Ο Αρσένιος Μπόκα κάνει την κραυγή στην αυλή του Πιλάτου μια κατάρα που ο Θεός θα την είχε επικυρώσει πάνω σε όλους τους απογόνους, ως σήμερα. Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος λέει ότι ο Θεός δεν την επικύρωσε ούτε πάνω στα παιδιά τους ούτε πάνω σε εκείνους που τη φώναξαν. Και πάνω στον Σταυρό ο Χριστός προσευχήθηκε για τη συγχώρηση εκείνων που Τον σταύρωσαν (Κατά Λουκάν 23, 34).

5. Η γενετική «δοσμένη σε πυρήνα στον Μωυσή»

Το πέμπτο μέρος του βιβλίου, «Ereditate și spirit» («Κληρονομικότητα και πνεύμα»), μιλά για όσα αφήνουν οι γονείς στα παιδιά μέσω της γέννησης. Στον Νόμο που δόθηκε στον Μωυσή, ο Αρσένιος Μπόκα βλέπει τη «σύγχρονη Γενετική, δοσμένη σε πυρήνα στον Μωυσή».³⁶ Στην επόμενη σελίδα γράφει:

«Σύμφωνα με το κείμενο της Γραφής είναι φανερό ότι όλη η υπολειπτικότητα εμφανίζεται στους γονείς ύστερα από κάποια αμαρτία. […] Όλες οι πράξεις του ανθρώπου, όλες οι κινήσεις του, σημειώνονται κάπου, σε ένα αόρατο βιβλίο, και σημειώνονται και στο σπέρμα του, και μ’ αυτό σέρνει τους απογόνους του κάτω από το βάρος των κατορθωμάτων του.»³⁷

Για τον Αρσένιο Μπόκα, ό,τι κάνει ο άνθρωπος γράφεται στο «σπέρμα» του, δηλαδή σε όσα μεταδίδει στα παιδιά του μέσω της γέννησης. Τα κληρονομικά ελαττώματα, που αυτός τα ονομάζει «υπολειπτικότητα», μένουν κρυμμένα στο γένος, «σε λανθάνουσα κατάσταση», ώσπου να φανούν σε έναν απόγονο.³⁸ Καθένα από αυτά θα είχε μπει στο γένος ύστερα από μια αμαρτία. Στη σύλληψη κάθε παιδιού, ο Θεός θα κρατούσε λογαριασμό των πράξεων των γονέων: ο Αρσένιος Μπόκα μιλά για την «απόλυτη λογιστική του Θεού, που δημιουργεί σε εξάρτηση από τον άνθρωπο και σύμφωνα με τα έργα του, προφταίνοντάς τον από πίσω με τις κακίες του και επιστρέφοντάς του τες στην αγκαλιά».³⁹ Το παιδί γίνεται έτσι το όργανο με το οποίο ο γονιός παίρνει τον μισθό του. Από την ίδια θεωρία γράφει ότι «οι ιδιότητες του παιδιού εξαρτώνται από τον βαθμό διαστροφής στον οποίο έχει φτάσει το ένστικτο της μητρότητας στη γυναίκα».⁴⁰

Ο Αρσένιος Μπόκα έχει εδώ ένα στήριγμα στη Γραφή, η οποία λέει ότι ο Θεός είναι «ἐπάγων ἀνομίας πατέρων ἐπὶ τέκνα καὶ ἐπὶ τέκνα τέκνων ἐπὶ τρίτην καὶ τετάρτην γενεάν» (Έξοδος 34, 7). Μοιρολάτρης δεν είναι: γράφει ότι «η κληρονομικότητα δεν καθορίζει θέσεις μοιραίες, από τις οποίες δεν μπορούμε να βγούμε», και σε όσους ζουν «την αόρατη παρουσία του Χριστού μέσα μας» ο Θεός μπορεί να βγάλει έξω «το υπολειπτικό ζιζάνιο».⁴¹

Το σφάλμα βρίσκεται στη λέξη «όλη». Η Γραφή μιλά για συνέπειες της αμαρτίας στο γένος. Δεν τις κάνει νόμο σύμφωνα με τον οποίο κάθε κληρονομικό ελάττωμα θα προερχόταν από μια αμαρτία.

Στην εποχή του προφήτη Ιεζεκιήλ λεγόταν στον Ισραήλ μια παροιμία: «Οἱ πατέρες ἔφαγον ὄμφακα, καὶ οἱ ὀδόντες τῶν τέκνων ἐγομφίασαν» (Ιεζεκιήλ 18, 2). Η ὄμφαξ είναι το άγουρο σταφύλι, και η παροιμία έλεγε ότι για τις αμαρτίες των γονέων υποφέρουν τα παιδιά. Η θεωρία του Αρσενίου Μπόκα λέει το ίδιο πράγμα στη γλώσσα της γενετικής. Ο Θεός όμως καταργεί την παροιμία, ορκιζόμενος ότι δεν θα λέγεται πια: «ζῶ ἐγώ, λέγει κύριος, ἐὰν γένηται ἔτι λεγομένη ἡ παραβολὴ αὕτη ἐν τῷ Ισραηλ» (Ιεζεκιήλ 18, 3). Και θέτει τον κανόνα για όλους: «ἡ δὲ ψυχὴ ἡ ἁμαρτάνουσα ἀποθανεῖται· ὁ δὲ υἱὸς οὐ λήμψεται τὴν ἀδικίαν τοῦ πατρὸς αὐτοῦ, οὐδὲ ὁ πατὴρ λήμψεται τὴν ἀδικίαν τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ» (Ιεζεκιήλ 18, 20). Ο Νόμος του Μωυσή πρόσταζε το ίδιο: «ἕκαστος τῇ ἑαυτοῦ ἁμαρτίᾳ ἀποθανεῖται» (Δευτερονόμιο 24, 16). Ο Αρσένιος Μπόκα διαβάζει τον λόγο του Ιεζεκιήλ σαν ευσπλαχνία «για μερικές εξαιρέσεις».⁴² Σε αυτόν, ο κανόνας έγινε εξαίρεση.

Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος φέρνει και τα δύο χωρία όταν ερμηνεύει την ερώτηση των μαθητών για τον εκ γενετής τυφλό. Δεν είναι δυνατόν, λέει, «όταν αμαρτάνει ένας, να τιμωρείται άλλος». Για τον λόγο του Νόμου ότι ο Θεός τιμωρεί τις αμαρτίες των γονέων στα παιδιά (Δευτερονόμιο 5, 9), λέει ότι «ο λόγος αυτός δεν είναι καθολικός, αλλά λέχθηκε για ορισμένους από εκείνους που βγήκαν από την Αίγυπτο».⁴³

Η Γραφή γνωρίζει τις συνέπειες της αμαρτίας στο γένος, και ο Αρσένιος Μπόκα αφήνει χώρο στην πίστη, μέσω της οποίας ο Θεός μπορεί να διορθώσει την κληρονομιά. Το σφάλμα του είναι ότι κάνει την κληρονομιά της αμαρτίας νόμο κάθε σύλληψης: κάθε κληρονομικό ελάττωμα θα είχε μπει στο γένος ύστερα από μια αμαρτία, και ο Θεός θα έπλαθε κάθε παιδί σύμφωνα με τις πράξεις των γονέων. Έτσι επιστρέφει, στη γλώσσα της γενετικής, η παροιμία που ο Θεός κατάργησε μέσω του Ιεζεκιήλ, και ο κανόνας της ευθύνης του καθενός γίνεται στον Αρσένιο Μπόκα εξαίρεση. Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος λέει ότι δεν είναι δυνατόν να αμαρτάνει ένας και να τιμωρείται άλλος.

6. Οι ψυχές «σταλμένες προσωρινά σε μια φυλακή από σάρκα και οστά»

Ο Αρσένιος Μπόκα ξεκινά από κάτι αληθινό: πριν γίνουμε άνθρωποι πάνω στη γη, υπάρχουμε «ως σκέψη, ως πρόθεση του Θεού».⁴⁴ Ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης γράφει κι αυτός ότι, «με τη δύναμη της πρόγνωσης του Θεού», όλο το πλήρωμα της ανθρώπινης φύσης προϋπήρχε.⁴⁵ Από τη σκέψη αυτή όμως ο Αρσένιος Μπόκα συμπεραίνει ότι είμαστε «κατά κάποιον τρόπο προγενέστεροι από τη γήινη μορφή μας» και γράφει:

«Είμαστε επομένως πνευματικής καταγωγής, πνευματικές υπάρξεις, σταλμένες προσωρινά σε μια φυλακή από σάρκα και οστά, και εκπληρώνοντας ένα πεπρωμένο, ανάμεσα στους άλλους υιούς του Θεού και αδελφούς μας.»⁴⁶

Ούτε η εικόνα του σώματος που βαραίνει την ψυχή είναι το σφάλμα, γιατί και η Γραφή λέει: «φθαρτὸν γὰρ σῶμα βαρύνει ψυχήν» (Σοφία Σολομώντος 9, 15). Το σφάλμα βρίσκεται στη λέξη «σταλμένες». Εδώ δεν πρόκειται πια για μια σκέψη του Θεού, αλλά για πλάσματα που υπάρχουν και στέλνονται σε ένα σώμα. Ο ίδιος τρόπος έκφρασης επανέρχεται παρακάτω στο βιβλίο: η ψυχή έρχεται στο σώμα «στο οποίο στάλθηκε», και οι άνθρωποι, «περνώντας από την πύλη της γήινης γέννησης», παίρνουν στην πλάτη τα βάρη των γονέων.⁴⁷ Ο Αρσένιος Μπόκα δεν λέει ότι οι ψυχές έπεσαν πριν από τη γέννηση. Στο ίδιο μέρος του βιβλίου γράφει ότι η ψυχή «δημιουργείται από τον Θεό».⁴⁸

Ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης, στην ίδια φράση όπου μιλά για την πρόγνωση, λέει ότι στη δημιουργία κάθε ανθρώπου δεν τίθεται το ένα μέρος πριν από το άλλο, «ούτε η ψυχή πριν από το σώμα ούτε το αντίθετο». Παρακάτω γράφει ότι «υπάρχει μία αρχή και των δύο».⁴⁵ Ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, που συγκέντρωσε τη διδασκαλία των Πατέρων στην Έκδοσις ακριβής της ορθοδόξου πίστεως, λέει το ίδιο: «το σώμα και η ψυχή πλάστηκαν συγχρόνως, όχι πρώτα το ένα και έπειτα το άλλο».⁴⁹

Ο Αρσένιος Μπόκα περνά από τη σκέψη του Θεού για τον άνθρωπο σε ένα ον που υπάρχει πριν από το σώμα και στέλνεται μέσα σε αυτό, ενώ η ψυχή και το σώμα αρχίζουν μαζί.

7. Ο καρκίνος εκείνων «που δεν νηστεύουν ποτέ»

Για τον καρκίνο ο Αρσένιος Μπόκα γράφει:

«Συνήθως, πάσχουν από καρκίνο εκείνοι που δεν νηστεύουν ποτέ. Ο καρκίνος δεν έχει ακόμη γιατρειά και εμφανίζεται χωρίς άλλες εξηγήσεις, παρά ως ένα τιμωρητικό φρένο της ακολασίας του στομάχου. Φαίνεται ότι με αυτόν τιμωρείται η λαιμαργία των φαγητών και η πηγή της ακολασίας.»⁵⁰

Ότι η λαιμαργία αρρωσταίνει το λέει και η Γραφή: «δι᾽ ἀπληστίαν πολλοὶ ἐτελεύτησαν, ὁ δὲ προσέχων προσθήσει ζωήν» (Σοφία Σειράχ 37, 31). Ο Αρσένιος Μπόκα περιορίζει μόνος του τον λόγο του με το «συνήθως» και το «φαίνεται», και παρακάτω προσθέτει «μου φαίνεται» και «υποψιάζομαι».⁵¹

Το σφάλμα βρίσκεται στις λέξεις «χωρίς άλλες εξηγήσεις». Στο ερώτημα αν όλες οι ασθένειες προέρχονται από την αμαρτία, ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος απαντά: «Όχι όλες, αλλά οι περισσότερες· και μερικές προέρχονται από διάφορα είδη έκλυτης ζωής, αφού η λαιμαργία, η ακράτεια και η οκνηρία προξενούν τέτοια παθήματα.» Οι θλίψεις, λέει, στέλνονται για τις αμαρτίες μας, αλλά και «για να μας κάνουν δόκιμους», όπως είπε ο Κύριος στον Ιώβ.⁵² Ο Σωτήρας απαγόρευσε την κρίση που διαβάζει την αμαρτία στη συμφορά του άλλου. Για τους δεκαοκτώ πάνω στους οποίους έπεσε ο πύργος του Σιλωάμ ρώτησε: «δοκεῖτε ὅτι οὗτοι ὀφειλέται ἐγένοντο παρὰ πάντας τοὺς ἀνθρώπους τοὺς κατοικοῦντας ἐν Ἱερουσαλήμ; οὐχί, λέγω ὑμῖν» (Κατά Λουκάν 13, 4–5).

Ο απόστολος Παύλος γράφει στον μαθητή του Τιμόθεο: «μηκέτι ὑδροπότει, ἀλλ’ οἴνῳ ὀλίγῳ χρῶ διὰ τὸν στόμαχόν σου καὶ τὰς πυκνάς σου ἀσθενείας» (Α΄ Προς Τιμόθεον 5, 23). Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος λέει ότι ο Τιμόθεος είχε νηστέψει τόσο και είχε πιει μόνο νερό τόσο καιρό, ώστε αρρώσταινε συχνά. Ο Απόστολος, που μπορούσε να τον θεραπεύσει, δεν τον θεράπευσε, ώστε «και τώρα, αν βλέπουμε ανθρώπους μεγάλους και ενάρετους να δοκιμάζονται από ασθένειες, να μη σκανδαλιζόμαστε».⁵³

Ο Αρσένιος Μπόκα διαβάζει στην ασθένεια του σώματος την αμαρτία του ασθενούς και δεν αφήνει στον καρκίνο άλλη αιτία παρά τη λαιμαργία. Ο απόστολος Παύλος όμως είχε κοντά του έναν μαθητή που νήστευε και αρρώσταινε συχνά, και ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος λέει ότι ο Απόστολος δεν τον θεράπευσε, για να μη σκανδαλιζόμαστε εμείς όταν βλέπουμε ενάρετους ανθρώπους να δοκιμάζονται από ασθένειες.

8. Η δύναμη της σκέψης και της κατάρας, με βάση τη «σύγχρονη φυσική»

Προς το τέλος του πέμπτου μέρους, ο Αρσένιος Μπόκα θέλει να δείξει πόσα μπορεί η προσευχή μιας μητέρας για το παιδί της. Η σκέψη αυτή είναι καλή: ο απόστολος Ιάκωβος γράφει ότι «πολὺ ἰσχύει δέησις δικαίου ἐνεργουμένη» (Ιακώβου 5, 16). Για να στηρίξει όμως τη σκέψη του, ο Αρσένιος Μπόκα γράφει:

«Έχουμε αποδείξεις εκεί όπου ούτε θα το υποψιαζόμασταν: στη σύγχρονη φυσική, για τις δυνάμεις της ψυχής πάνω στον φυσικό κόσμο, άρα και πάνω στο σώμα. […] Λοιπόν, πώς να μην είναι ικανή η κατάρα μιας γριάς, σχεδόν ξεφλουδισμένης από την ύλη, ριγμένη με τη μεγαλύτερη οργή στο κατόπι ενός ενόχου, ώστε η θέλησή της να τον φτάσει και να του αλλάξει τη φυσική και ψυχική διαμόρφωση; Η σκέψη, κατευθυνόμενη σαν βέλος, μπορεί να προκαλέσει στον στόχο οργανικές βλάβες.»⁵⁴

Ούτε η δύναμη της κατάρας είναι επινόηση του Αρσενίου Μπόκα: «εὐλογία γὰρ πατρὸς στηρίζει οἴκους τέκνων, κατάρα δὲ μητρὸς ἐκριζοῖ θεμέλια» (Σοφία Σειράχ 3, 9). Η Γραφή βάζει την κατάρα και την ευλογία στο χέρι του Θεού. Ο Βαλαάμ, τον οποίο ο Βαλάκ, ο βασιλιάς των Μωαβιτών, είχε καλέσει να καταραστεί τον Ισραήλ, ομολογεί: «τί ἀράσωμαι ὃν μὴ καταρᾶται κύριος, ἢ τί καταράσωμαι ὃν μὴ καταρᾶται ὁ θεός;» (Αριθμοί 22, 4–6· 23, 8). Για τον άρρωστο ο απόστολος Ιάκωβος γράφει ότι «ἡ εὐχὴ τῆς πίστεως σώσει τὸν κάμνοντα, καὶ ἐγερεῖ αὐτὸν ὁ Κύριος» (Ιακώβου 5, 15).

Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, ερμηνεύοντας τον λόγο του Αποστόλου προς τους Γαλάτες, «τίς ὑμᾶς ἐβάσκανε» (Προς Γαλάτας 3, 1), λέει: «Και όταν ακούς εδώ για φθόνο και στο Ευαγγέλιο για πονηρό μάτι, που σημαίνει το ίδιο, μη νομίσεις ότι το βλέμμα του ματιού έχει κάποια φυσική δύναμη να βλάπτει […]. Γιατί το μάτι, δηλαδή το ίδιο το όργανο, δεν μπορεί να είναι πονηρό· αλλά ο Χριστός εκεί με τη λέξη αυτή εννοεί τον φθόνο.»⁵⁵

Η σκέψη του Αρσενίου Μπόκα για την προσευχή της μητέρας είναι καλή, αλλά το θεμέλιο που της δίνει δεν είναι της Εκκλησίας. Αποδίδει τη δύναμη της κατάρας και της προσευχής σε μια φυσική ενέργεια της ψυχής, που, κατά τη «σύγχρονη φυσική», θα μπορούσε να προκαλέσει σε άλλον «οργανικές βλάβες». Η προσευχή γίνεται έτσι δύναμη εκείνου που προσεύχεται, ενώ η Εκκλησία τη γνωρίζει ως αίτηση προς τον Θεό. Η Γραφή βάζει την κατάρα και την ευλογία στο χέρι Του: ο Βαλαάμ δεν μπορούσε να καταραστεί εκείνον που ο Θεός δεν καταριόταν, και τον άρρωστο τον σηκώνει ο Κύριος. Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος λέει ότι το βλέμμα του ανθρώπου δεν έχει φυσική δύναμη να βλάπτει.

9. Η αγιότητα ως μέτρο «κληρονομημένο από τους γονείς»

Στα κεφάλαια για τον γάμο, ο Αρσένιος Μπόκα συνδέει τον ερχομό των δικαίων στον κόσμο με τη γέννηση από αγνούς γονείς. Όταν ο Θεός θέλει να οδηγήσει έναν άνθρωπο στην τελειότητα, γράφει, «οπωσδήποτε του χρειάζεται και ένας αντίστοιχος γάμος πάνω στη γη». Παραθέτει έπειτα τον λόγο του προφήτη Ησαΐα, «Χάνεται ο δίκαιος και κανείς δεν το προσέχει», και τον ερμηνεύει: «Πώς χάνονται οι δίκαιοι και κανείς δεν το προσέχει; — Πολύ απλά: Γιατί δεν γεννιούνται πια.»⁵⁶ Ο προφήτης όμως μιλά για τον θάνατο του δικαίου, γιατί ο επόμενος στίχος λέει: «ἔσται ἐν εἰρήνῃ ἡ ταφὴ αὐτοῦ» (Ησαΐας 57, 2).

Για όσους ζουν εν Χριστώ, ο Αρσένιος Μπόκα γράφει:

«Τέτοιους όμως, που να ζουν τη ζωή εν Χριστώ, σπάνια αν βρίσκονται πια· πρέπει να γεννηθούν, άλλος δρόμος δεν μένει· γιατί με ό,τι έρχεται, όπως έρχεται, η πίστη θα καταλήξει να στραβώσει και με κάθε τρόπο να σβήσει.»⁵⁷

Και για τους αγίους:

«Λοιπόν οι άγιοι, οι κατ’ εξοχήν δίκαιοι, κατά το μέτρο της πίστεως και της καθαρότητάς τους, κληρονομημένο από τους γονείς και αυξημένο με τον δικό τους κόπο, είναι ένας ζωντανός λόγος»⁵⁸

Είναι αλήθεια ότι η Γραφή τιμά τους δίκαιους γονείς που ζήτησαν τα παιδιά τους από τον Θεό. Η Άννα, η μητέρα του προφήτη Σαμουήλ, τον υποσχέθηκε στον Κύριο πριν τον συλλάβει. Αργότερα, όταν τον αφιέρωσε στον Κύριο, είπε: «ὑπὲρ τοῦ παιδαρίου τούτου προσηυξάμην, καὶ ἔδωκέν μοι κύριος τὸ αἴτημά μου, ὃ ᾐτησάμην παρ᾽ αὐτοῦ» (Α΄ Βασιλειών 1, 11. 27–28). Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος γράφει ότι η Άννα έβαλε τον Σαμουήλ «στα χέρια του Θεού» και ότι «η πίστη της μητέρας και ο θερμός ζήλος της κατεργάστηκαν το παν».⁵⁹ Ο Αρσένιος Μπόκα προσθέτει ότι το μέτρο των αγίων είναι και «αυξημένο με τον δικό τους κόπο».

Για τον Σαμουήλ όμως, το παιδί της προσευχής της Άννας, η Γραφή λέει: «οὐκ ἐπορεύθησαν οἱ υἱοὶ αὐτοῦ ἐν ὁδῷ αὐτοῦ καὶ ἐξέκλιναν ὀπίσω τῆς συντελείας καὶ ἐλάμβανον δῶρα καὶ ἐξέκλινον δικαιώματα» (Α΄ Βασιλειών 8, 3).

Οι άγιοι δεν προέρχονται μόνο από δίκαιους γονείς. Ο Αβραάμ, ο πατέρας των πιστών, γεννήθηκε σε ένα σπίτι που λάτρευε τα είδωλα: «Πέραν τοῦ ποταμοῦ κατῴκησαν οἱ πατέρες ὑμῶν τὸ ἀπ᾽ ἀρχῆς, Θαρα ὁ πατὴρ Αβρααμ καὶ ὁ πατὴρ Ναχωρ, καὶ ἐλάτρευσαν θεοῖς ἑτέροις» (Ιησούς του Ναυή 24, 2). Η αγία μεγαλομάρτυς Βαρβάρα είχε πατέρα ειδωλολάτρη, που τη θανάτωσε με το ίδιο του το χέρι. Η αγία μεγαλομάρτυς Ειρήνη ήταν κόρη ενός ειδωλολάτρη ηγεμόνα, και οι γονείς της βαπτίστηκαν αργότερα, μετά από αυτήν.⁶⁰

Για τα τέκνα του Θεού ο ευαγγελιστής Ιωάννης γράφει: «ὅσοι δὲ ἔλαβον αὐτόν, ἔδωκεν αὐτοῖς ἐξουσίαν τέκνα Θεοῦ γενέσθαι, τοῖς πιστεύουσιν εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ, οἳ οὐκ ἐξ αἱμάτων, οὐδὲ ἐκ θελήματος σαρκός, οὐδὲ ἐκ θελήματος ἀνδρός, ἀλλ’ ἐκ Θεοῦ ἐγεννήθησαν» (Κατά Ιωάννην 1, 12–13).

Ο Αρσένιος Μπόκα συνδέει τον ερχομό των δικαίων με τη γέννηση από αγνούς γονείς τόσο στενά, ώστε γράφει «πρέπει να γεννηθούν, άλλος δρόμος δεν μένει», αν και στο ίδιο βιβλίο λέει ότι ο Χριστός «μας χάρισε μια δεύτερη γέννηση, συγχωρώντας μας για την πρώτη».⁶¹

[Επόμενο άρθρο: Αρσένιος Μπόκα (Δ΄). Η διδασκαλία του βιβλίου Cuvinte vii.]

Σημειώσεις

1. Cărarea, σ. 338 (έκδ. 1995, σ. 339), στο «Notă asupra ediției I» («Σημείωμα για την Α΄ έκδοση»): η συγγραφή του βιβλίου άρχισε «το καλοκαίρι του 1946, όταν ήρθε στη Μονή Μπρανκοβεάνου-Σάμπατα ντε Σους η πρώτη ομάδα φοιτητών από το Βουκουρέστι και από άλλα πανεπιστημιακά κέντρα», και η «“λείανση” και η συνεχής διεύρυνση του Cărarea Împărăției» κράτησαν «ως τον Νοέμβριο του 1948»· «Ο π. Αρσένιος θέλησε να διαφωτίσει προπάντων τους νέους». Για τα χρόνια του Αρσενίου Μπόκα στη Σάμπατα ντε Σους, βλ. το πρώτο άρθρο της σειράς. ↩ ↩
2. Cărarea, σ. 9 («Cuvânt înainte» («Πρόλογος»)): «Συνάχθηκαν εδώ αρκετά λόγια, — απαντήσεις σε τόσα δάκρυα… και τα μεν και τα δε μαζεύονταν στο τραπεζάκι της αγίας εξομολόγησης, όπου το έλεος του Θεού έλαμπε μέσα τους, σαν τον ήλιο στις σταγόνες της δροσιάς.» ↩
3. Cărarea, σ. 337 (έκδ. 1995, σ. 338), η αφιέρωση της 13ης Ιουνίου 1946, που αναπαράγεται στο «Notă asupra ediției I»: «Χαρίζω στον π. Πρωτοπρεσβύτερο Νίστορ από το Μπρασόβ αυτά τα πρώτα τέσσερα κεφάλαια, σε χειρόγραφο, πιθανώς ενός μελλοντικού βιβλίου, για τους κόπους που κατέβαλε για να μάθει το περιεχόμενό τους πριν από την οριστική λείανσή τους — με την παράκληση να εμποδίσει την αναπαραγωγή και τη δημοσιοποίηση του χειρογράφου, εξαιτίας των επανειλημμένων αναθεωρήσεων.» ↩
4. Cărarea, σ. 342 (έκδ. 1995, σ. 343): «αποφασίσαμε να δώσουμε την οριστική μορφή του Cărarea Împărăției, όπως το σκέφτηκε και όπως το άφησε το 1949». Οι επιμελητές είναι εκείνοι που αναφέρονται στη σελίδα τίτλου. Η Ζαμφίρα Κωνσταντινέσκου γράφει για τον εαυτό της ότι ήταν, το 1959, «τότε ηγουμένη της Μονής Πρίσλοπ» (σ. 340· έκδ. 1995, σ. 341). Οι διορθώσεις στο Πρίσλοπ: στις 17 Μαρτίου 1949, ο Μητροπολίτης του Βανάτου Βασίλειος Λαζαρέσκου (Vasile Lăzărescu) ζητούσε από τον επίσκοπο του Άραντ (Arad) να αφήσει τον Αρσένιο Μπόκα στο Πρίσλοπ για να τελειώσει το βιβλίο του (Adrian Nicolae Petcu, «Părintele Arsenie Boca (o biografie documentară) I», Tabor, XVII, αρ. 2, Φεβρουάριος 2023, σσ. 21–22, κατά το Arhiva Arhiepiscopiei Aradului, dosar III-396-1948, f. 235· βλ. και το δεύτερο άρθρο της σειράς). ↩
5. Ieromonah Arsenie Boca, Cărarea Împărăției, 4η έκδοση, επιμέλεια π. αναπλ. καθ. δρ Simion Todoran και μοναχή Zamfira Constantinescu, Arad, Editura Sfintei Episcopii Ortodoxe Române a Aradului, 2003 (στο εξής: Cărarea). Η πρώτη έκδοση, με τους ίδιους επιμελητές, κυκλοφόρησε από τον ίδιο εκδοτικό οίκο το 1995· όπου οι σελίδες διαφέρουν, δίνουμε και τις δύο («έκδ. 1995, σ. …»). Τα παραθέματα έχουν αντιπαραβληθεί με το αναγνωρισμένο κείμενο των σελίδων της έκδοσης του 2003 και με το κείμενο της έκδοσης του 1995· όπου τα δύο δεν συμφωνούν, με την εικόνα της σελίδας. Τα κείμενα του Αρσενίου Μπόκα μεταφράζονται από αυτή την έκδοση· το «[…]» δείχνει λέξεις που παραλείφθηκαν από ένα παράθεμα. Οι επιμελητές λένε ότι έδωσαν τα παραθέματα της Γραφής κατά την έκδοση της Βίβλου του 1936 και κατά εκείνη του 1939, σε μετάφραση των ιερέων Βασιλείου Ράντου (Vasile Radu) και Γκάλα Γκαλακτιόν (Gala Galaction), έτσι ώστε το κείμενο των στίχων στα παραθέματα του Αρσενίου Μπόκα μπορεί να είναι το δικό τους: «Σημειώνουμε ότι τα παραθέματα από την Αγία Γραφή δόθηκαν κατά την έκδοση του 1936 της Αγ. Γραφής και την έκδοση του 1939 σε μετάφραση των Ιερέων Καθ. Vasile Radu και Gala Galaction» (έκδ. 1995, σ. 346· η αντίστοιχη σελίδα της έκδ. 2003, σ. 345, λείπει από τη σάρωσή μας). ↩
6. Sorin-Gabriel Pomană, «Lămuriri referitoare la scrierile autentice și la cele atribuite părintelui Arsenie Boca», Teologie și Viață, XXXIII, αρ. 5–8 (Μάιος–Αύγουστος 2023), παράρτημα, σσ. 182–201. Η αγγλική περίληψη της μελέτης, στο CEEOL (https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1248470), λέει ότι ο Αρσένιος Μπόκα «left us four writings as spiritual inheritance», δηλαδή το Cărarea Împărăției, το Cuvinte vii, το Scrieri inedite και το Practica vieții monahale, και ότι «the manuscripts of the mentioned writings are stored in the monastic settlement from Sinaia». Ο συγγραφέας είναι υποψήφιος διδάκτορας στη Θεολογική Σχολή του Σιμπίου (Sibiu). Την πλήρη μελέτη δεν την έχουμε διαβάσει. ↩
7. Cărarea, σ. 342 (έκδ. 1995, σ. 343): «Του αποδίδονται μερικά γραπτά, ανάμεσα στα οποία η Pravila Albă, ένα χειρόγραφο που του κλάπηκε, τροποποιήθηκε έπειτα και ξαναγράφτηκε.» Σε ένα φακσίμιλε της Pravila Albă («Ο Λευκός Κανόνας»), που αναπαράγεται στην έκδ. 2003, σ. 342, ο Αρσένιος Μπόκα έγραψε, με το μονόγραμμά του: «δείγμα διαστρέβλωσης ενός κλεμμένου πρωτοτύπου» (το «strîmbare» (διαστρέβλωση) είναι γραμμένο με î, κατά την ορθογραφία της εποχής). Για ένα βιβλίο που βάζει να μιλά τον Σούνταρ Σινγκ, έναν Ινδό που έγινε χριστιανός, έγραψε: «Τι ωραία γράφει ο Σούνταρ Σινγκ και τι κακής ποιότητας είναι αυτό το απόκρυφο, ενός φανατικού, αγράμματου και ψεύτη» (το φακσίμιλε, σ. 343· έκδ. 1995, σ. 344). Για τον Σούνταρ Σινγκ: το δελτίο καθιερωμένου ονόματος της Bibliothèque nationale de France (https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb121145098), που δίνει τη γέννησή του το 1889, τη μεταστροφή του στον χριστιανισμό το 1904 και την εξαφάνισή του το 1929, σε ένα ταξίδι προς το Θιβέτ. ↩
8. Cărarea, σσ. 40–41, κεφάλαιο «Cum începe o datorie» («Πώς αρχίζει ένα χρέος»)· η αφήγηση ακολουθεί το Β΄ Βασιλειών 11–12. Η φράση ολόκληρη (σ. 41): «Αυτός είναι ο αμετάθετος νόμος της δικαιοσύνης του Θεού, που φέρνει πάνω στο κεφάλι σου ό,τι έφερες κι εσύ πάνω στο κεφάλι του πλησίον σου. Ό,τι έκανες θα σου γίνει· ό,τι είπες θα σου ειπωθεί· ό,τι φορτώνεις στον άλλον θα το σηκώσεις κι εσύ.» Πιο κάτω, στην ίδια σελίδα: «Όλη αυτή τη διακονία της διαφώτισης του μαθητή στα του πνεύματος, στα των αόρατων νόμων, από όπου έρχονται επάνω στους ανθρώπους όλα τα ορατά, δεν μπορεί να την κάνει παρά μόνο ο πνευματικός.» Ανάμεσα στις δύο, ο Αρσένιος Μπόκα ονομάζει τον νόμο της δικαιοσύνης «ένα νόμο ελεήμονα, με τον οποίο καθαριζόμαστε από τις κηλίδες των κακών έργων». ↩
9. Οι στίχοι της Αγίας Γραφής παρατίθενται στο ελληνικό πρωτότυπο, στο πολυτονικό σύστημα, όπως τους δίνουν οι πηγές. Η Καινή Διαθήκη κατά το κείμενο του Οικουμενικού Πατριαρχείου (1904/1912), με τις διορθώσεις τυπογραφικών σφαλμάτων της Εκκλησίας της Ελλάδος, όπως δίνεται στον ιστότοπο Elpenor (https://www.ellopos.net/elpenor/greek-texts/new-testament/default.asp). Η Παλαιά Διαθήκη κατά τους Εβδομήκοντα, στην έκδοση Septuaginta, επιμ. Alfred Rahlfs, 2η βελτιωμένη έκδοση, επιμ. Robert Hanhart, Stuttgart, Deutsche Bibelgesellschaft, 2006, όπως δίνεται στον ιστότοπο της Deutsche Bibelgesellschaft (https://www.die-bibel.de/en/bible/LXX/GEN.1). Και οι δύο ιστότοποι συμβουλεύτηκαν στις 28 Οκτωβρίου 2026· είναι ηλεκτρονικές εκδόσεις, χωρίς σελίδες. Τα ονόματα των βιβλίων και η αρίθμηση των στίχων είναι εκείνα της ελληνικής Βίβλου· στη Σοφία Σειράχ η αρίθμηση είναι της έκδοσης Rahlfs. ↩
10. Cărarea, σσ. 41–42 (έκδ. 1995, σ. 42). Ο Αρσένιος Μπόκα παραθέτει το Β΄ Βασιλειών 12, 13, κατά το κείμενο της έκδοσης: «Και ο Κύριος σήκωσε (τώρα) την αμαρτία από πάνω σου και δεν θα πεθάνεις». ↩
11. Cărarea, σ. 55, οι πρώτες φράσεις του κεφαλαίου «Cei ce n-au necazuri». Η επόμενη φράση: «Οι άνθρωποι όμως πολύ δύσκολα καταλαβαίνουν ότι η διόρθωση μέσα από τις θλίψεις δεν αποδεικνύει την εγκατάλειψη του Θεού, αλλά το έλεός Του.» ↩
12. Cărarea, σ. 55, αμέσως πριν από τον τίτλο του κεφαλαίου: «Εμάς, τους αδύναμους, αν και φρονούμε τα του κόσμου και βαδίζουμε στον δρόμο των αμαρτιών, δεν μας έχει ακόμη σφηνώσει κανείς το ακάνθινο στεφάνι στο μέτωπο ούτε μας έχει καρφώσει τα καρφιά στις πατούσες.» Η φράση φέρνει τους αναγνώστες αντιμέτωπους με τους μάρτυρες, για τους οποίους μιλά το προηγούμενο κεφάλαιο. ↩
13. Cărarea, σ. 45: «Θα μπορούσαμε όμως να ρωτήσουμε: γιατί παραχωρεί ο Θεός τέτοια ραπίσματα στο πρόσωπο του δικαίου; Απαντούμε ότι δεν υπάρχει άλλος δρόμος αγιασμού […]· και αγιασμός χωρίς ταπείνωση δεν υπάρχει. Εμάς όμως, τους αμαρτωλούς και αργούς στην κατανόηση, ο Θεός δεν έχει πώς να μας θυμίσει τις αμαρτίες μας, γνωστές ή άγνωστες, […] παρά παίρνοντας, κατά πολύ περισσότερο, το ραβδί των ονειδισμών.» Ο δίκαιος για τον οποίο μιλά εδώ είναι ο Δαβίδ, μετά τη μετάνοια. ↩
14. Άγ. Ιωάννης ο Χρυσόστομος, Ομιλίες στο Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, ομιλία 56, 1 (στο Κατά Ιωάννην 9, 1–3), στο Nicene and Post-Nicene Fathers, πρώτη σειρά (στο εξής: NPNF I), τόμ. 14, επιμ. Philip Schaff, η μετάφραση της Οξφόρδης, σ. 198, κατά το κείμενο του ccel.org (https://ccel.org/ccel/schaff/npnf114/npnf114.iv.lviii.html), που διατηρεί τη σελιδαρίθμηση του έντυπου τόμου: «For both this man hath sinned and his parents, but his blindness proceedeth not from that.» Τα κείμενα των Πατέρων δίνονται σε δική μας μετάφραση από τις αγγλικές εκδόσεις που αναφέρονται στις σημειώσεις, ώσπου να αντιπαραβληθούν με έντυπη έκδοση. Για τον άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο: ο βίος του στον ιστότοπο της Ορθόδοξης Εκκλησίας της Αμερικής (https://www.oca.org/saints/id/lives/103292, «Saint John Chrysostom, Archbishop of Constantinople»). ↩
15. Arsenie Boca, Cuvinte vii, 2η έκδοση, αναθεωρημένη, Deva, Charisma, 2006, λόγος 23, «Orbul din naștere și sufletele oarbe» («Ο εκ γενετής τυφλός και οι τυφλές ψυχές»), 27 Μαΐου 1949, σ. 92: «Γνωρίζει τώρα τον τυφλό αυτόν, πριν ακόμη γεννηθεί, αποκαλύπτοντάς μας μ’ αυτόν ένα μυστήριο του Θεού: ότι “δεν γεννήθηκε τυφλός ούτε για τις αμαρτίες του ούτε των γονέων του, αλλά για να φανερωθεί το έργο του Θεού σε αυτόν”»· σ. 95: «Ίσως αυτή να ήταν, σε αυτόν τον κόσμο, η ευγνωμοσύνη του Θεού προς αυτόν, επειδή βάσταξε με υπομονή την τύφλωση χωρίς να φταίει». Ο Αρσένιος Μπόκα παραθέτει το Κατά Ιωάννην 9, 3 κατά άλλο κείμενο από εκείνο της ρουμανικής Συνοδικής Βίβλου. ↩
16. Cărarea, σ. 66 (ο Σαούλ και η μάγισσα της Ενδώρ, κατά το Α΄ Βασιλειών 28, 6–8· η ερμηνεία του αγίου Γρηγορίου Νύσσης). Το κεφάλαιο «Spiritism» («Πνευματισμός») εκτείνεται από τη σ. 66 ως τη σ. 76· η Επιστολή προς Θεοδόσιο του αγίου Γρηγορίου Νύσσης παρατίθεται στις σσ. 73–75, κατά τον Migne, PG 45. ↩
17. Cărarea, σ. 67: «Η Εκκλησία δεν αρνείται τον πνευματισμό, αλλά τον απαγορεύει» και «Συντελείται, δηλαδή, η πιο επιτήδεια υποκατάσταση του προσώπου». ↩
18. Cărarea, σσ. 68–69: «Άλλη αιτία για την οποία η Εκκλησία απαγορεύει στα παιδιά της τον πλάγιο δρόμο του πνευματισμού και της μαγείας όλων των βαθμίδων είναι και αυτή: παρατηρήθηκε ότι η πρακτική του πνευματισμού οδηγεί στην τρέλα.» Έπειτα: «κάθε συνεδρία μπορεί να γίνει μόνο αν όλοι όσοι βρίσκονται στη συνάθροιση συναινέσουν να δανείσουν από τον εαυτό τους μια ορισμένη νευρική δύναμη, αναγκαία στο πνεύμα του επέκεινα, που γράφει ή μιλά μέσω ενός από τους συναθροισμένους» (σ. 68). Και: «Ο δανεισμός της νευρικής δύναμης που ζητούν τα πνεύματα για να μπορέσουν να επικοινωνήσουν με τον κόσμο εδώ είναι μάλλον μια συναίνεση σε λεηλασία εις βάρος της υγείας των νεύρων, λεηλασία που οδηγεί σιγά σιγά, άλλους γρηγορότερα, άλλους αργότερα, στο να μην μπορούν πια να χρησιμοποιούν τον νου και τα νεύρα, γιατί, ληστεμένα από τα πνεύματα, εξασθενούν» (σσ. 68–69). ↩
19. Cărarea, σ. 69: «Για την τεκμηρίωση των παραπάνω, φέρνουμε προς υποστήριξη το βιβλίο ενός γιατρού για τις Απόκρυφες επιστήμες και τη διανοητική ανισορροπία. Το βιβλίο αυτό έχει το προτέρημα ότι φέρνει και τις απαντήσεις των αποκρυφιστών, των πνευματιστών και μερικών διακεκριμένων ανατολιστών.» Το βιβλίο: Ph. Encausse, Sciences occultes et déséquilibre mental, Paris, Payot, 2η έκδοση, 1944, που μνημονεύεται στη σημείωση της σ. 69. Για τον Ανκός (1906–1984), «Docteur en médecine» και «Fils de Gérard Encausse, dit Papus»: το δελτίο καθιερωμένου ονόματός του στη Bibliothèque nationale de France (https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb11901749c). Το βιβλίο εκδόθηκε αρχικά ως διδακτορική διατριβή στην ιατρική: «Thèse de médecine. Paris. 1935. N° 369» (δελτίο BnF, https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb32076956n). Το δελτίο BnF της 2ης έκδοσης, «revue et augmentée», του Payot (https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb32076958b) δίνει το έτος 1943, όχι 1944. Παπύς είναι το ψευδώνυμο του Gérard Encausse (1865–1916), τον οποίο η BnF ονομάζει «Occultiste» (https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb15461390n). ↩
20. Cărarea, σσ. 69–71: «D-na H. Blavatsky» (κυρία Η. Μπλαβάτσκι· σ. 69), «Stanislas de Gnaita» (έτσι στην έκδοση, σ. 69), «Allan Kardec» (σ. 70) και «C. W. Leadbeater» (σ. 71), όλοι κατά το βιβλίο του Ανκός. Για την Έλενα Μπλαβάτσκι (1831–1891): Encyclopaedia Britannica, «Helena Blavatsky» (https://www.britannica.com/print/article/69144), που την ονομάζει «cofounder of the Theosophical Society». Για τον Αλλάν Καρντέκ, ψευδώνυμο του Γάλλου Léon-Dénizarth-Hippolyte Rivail (1804–1869): Psi Encyclopedia της Society for Psychical Research, «Allan Kardec» (https://psi-encyclopedia.spr.ac.uk/articles/allan-kardec/), κατά την οποία το βιβλίο του, Το βιβλίο των πνευμάτων, έγινε «the foundational text of Spiritism». ↩
21. Cărarea, σσ. 69–71: «Όλες οι συμβουλές τους…» (σ. 69)· Μπλαβάτσκι (σ. 69)· Καρντέκ (σ. 70, κατά το βιβλίο του Ανκός, σ. 116)· Λέντμπιτερ (σ. 71, κατά το ίδιο βιβλίο, σ. 119). Η φράση του Καρντέκ ολόκληρη: «Ένας από τους μεγαλύτερους κινδύνους της διαμεσότητας (της ιδιότητας που έχουν μερικά πρόσωπα να έρχονται, ακόμη και χωρίς να το θέλουν, σε επικοινωνία με τα πνεύματα — ιδιότητα που οφείλεται σε μια φυσιολογική μη προσκόλληση του νευρικού συστήματος στον πραγματικό κόσμο) είναι η εμμονή, δηλαδή η κυριαρχία που μπορούν να ασκήσουν ορισμένα πνεύματα πάνω στα μέντιουμ… Η εμμονή έχει τρεις κύριες βαθμίδες: την απλή εμμονή, τη γοητεία και την υποδούλωση.» Από το κείμενο δεν φαίνεται αν η παρένθεση είναι του Καρντέκ ή διευκρίνιση του Αρσενίου Μπόκα. Ο Αρσένιος Μπόκα εισάγει το παράθεμα με τα λόγια: «Άλλος πνευματιστής (Αλλάν Καρντέκ) απαντά περίπου τα ίδια». Η φράση του Λέντμπιτερ συνεχίζει: «Εφιστώ, πολύ επίσημα, την προσοχή όλων να μην προσπαθήσουν να ξυπνήσουν αυτές τις φοβερές ενέργειες, αν δεν τους οδηγεί ένας έμπειρος άνθρωπος» (σ. 71). ↩
22. Cărarea, σσ. 69–70: «Ένας έμπειρος πνευματιστής (Stanislas de Gnaita)» (σ. 69, έτσι στην έκδοση)· «Ο τολμηρός πειραματιστής, όταν θέλει να μπει στο σώμα του, μπορεί να το βρει κατειλημμένο από μια λάρβα, που εγκαταστάθηκε εκεί […]. Ή μπαίνει χωρίς να έχει μπορέσει να διώξει το φάντασμα» (σ. 70, κατά το βιβλίο του Ανκός, σ. 112)· «Η απάντηση αυτή παρακινεί σε έναν συσχετισμό.» και η ερμηνεία της παραβολής (σ. 70). ↩
23. Άγ. Ιωάννης ο Χρυσόστομος, Ομιλίες στο Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο, ομιλία 43, 3 (στο Κατά Ματθαίον 12, 43–45), NPNF I, τόμ. 10, επιμ. Philip Schaff, μτφρ. George Prevost, αναθεώρηση M. B. Riddle, σ. 269, κατά το κείμενο του ccel.org (https://ccel.org/ccel/schaff/npnf110/npnf110.iii.XLIII.html): «For when a man, being once delivered from his ills, fails to be corrected, he will suffer far worse than before.» ↩
24. Cărarea, σ. 123· το κεφάλαιο «Sfânta Liturghie mai ține lumea» αρχίζει στην ίδια σελίδα: «Είναι η Θεία Λειτουργία, ή η παντοτινή Θυσία, για την οποία μίλησε ο Κύριος διά του Δανιήλ και έπειτα ο Ίδιος μας δίδαξε.» Η φράση ολόκληρη για τον Πατέρα και τον Υιό: «Γιατί για το πλήθος των ανομιών θα έπρεπε από καιρό ο Θεός Πατέρας να είχε τελειώσει τον κόσμο, όμως ο Θεός Υιός, Αυτός που είναι η αγάπη για τους ανθρώπους και για όλη τη φύση, προσφέρει πάντοτε τον Εαυτό Του Θυσία αγία ενώπιον του Θεού Πατέρα, μεσιτεύοντας για το έλεος από Εκείνον.» ↩
25. Cărarea, σ. 124, στο κεφάλαιο «Sfânta Liturghie mai ține lumea» (σσ. 123–124). Η επόμενη φράση: «Γιατί αν δεν ήταν το αίμα του Αμνού, του Ίδιου του Αρχιερέα-Βασιλέως, Ιησού Χριστού, δοσμένο με τη θέλησή Του και αδιάκοπα ως τίμημα σωτηρίας για τους ανθρώπους, στεκόμενο με αγάπη και μεροληψία για τον κόσμο, από καιρό θα είχε πνίξει ο Θεός τη γη στο αίμα των ανθρώπων και θα την είχε κάψει με φωτιά». Έπειτα: «Λοιπόν το αίμα του Αμνού στη Θεία Κοινωνία κρατά ακόμη την ψυχή στα κόκαλα και τον κόσμο όρθιο.» ↩
26. Cărarea, σ. 53: «Αυτή η αγάπη για τους ανθρώπους, έτσι όπως είναι, και που δεν είχε ποτέ καμιά σκιά πτώσης, Του προξένησε έναν σταυρό ασύγκριτα βαρύτερο, τον οποίο σηκώνει και επάνω στον οποίο καρφώνεται ο Σωτήρας με την καθεμιά από τις κακίες μας ως το τέλος του κόσμου.» ↩
27. Άγ. Ιωάννης ο Χρυσόστομος, Ομιλίες στην Προς Εβραίους επιστολή, ομιλία 17, 6, NPNF I, τόμ. 14, σ. 449, κατά το κείμενο του ccel.org (https://ccel.org/ccel/schaff/npnf114/npnf114.v.xxi.html): «What then? do not we offer every day? We offer indeed, but making a remembrance of His death, and this [remembrance] is one and not many. […] That we offer now also, which was then offered, which cannot be exhausted.» ↩
28. Cărarea, σ. 284. Η προηγούμενη φράση: «Αυτή την κλήση του μεσίτη ανάμεσα στον Θεό και τους ανθρώπους την είχαν πολλοί, αλλά προπάντων ο Ιησούς, και από Αυτόν όλοι οι οικονόμοι των Μυστηρίων, οι Απόστολοι και οι νόμιμοι διάδοχοί τους.» ↩
29. Άγ. Ιωάννης ο Χρυσόστομος, Ομιλίες στην Προς Εβραίους επιστολή, ομιλία 9, 6 (στο Προς Εβραίους 6, 4–6), NPNF I, τόμ. 14, σ. 410, κατά το κείμενο του ccel.org (https://ccel.org/ccel/schaff/npnf114/npnf114.v.xiii.html): «as it is not possible that Christ should be crucified a second time, for that is to ‘put Him to an open shame.’» ↩
30. Cărarea, σ. 294. Ο Αρσένιος Μπόκα παραθέτει το Κατά Ματθαίον 27, 25 κατά το κείμενο της έκδοσης: «Το αίμα Του επάνω μας και επάνω στους γιους μας». Η επόμενη φράση: «Η κατάρα αυτή τους σπρώχνει βιαστικά να αγκαλιάσουν όλους τους αντιχρίστους των καιρών, ως τον τελευταίο, που θα τον κάνουν βασιλιά τους.» ↩
31. Cărarea, σ. 318, κεφάλαιο «Semnul lui Iona»: «Αυτούς τους άπιστους Ιουδαίους και όλους τους απογόνους τους, από τότε ως σήμερα, ο Σωτήρας δεν μπόρεσε να τους θεραπεύσει, επειδή κάθε ψυχική ασθένεια έχει γιατρειά και συγχώρηση, μόνο η αμαρτία της αντίστασης στην αλήθεια που κηρύχθηκε, φανερώθηκε και αποδείχθηκε δεν έχει ούτε διόρθωση ούτε συγχώρηση.» Μία φράση πιο πριν, ο Αρσένιος Μπόκα μιλά για τους «άρχοντες» του Ισραήλ, που, «κυριευμένοι από μίσος εναντίον του Ιησού», δεν δέχονταν κανένα σημείο της θεότητάς Του. ↩
32. Cărarea, σ. 53, αμέσως μετά τη φράση για τον σταυρό του Σωτήρα. ↩
33. Cărarea, σ. 294: «Λοιπόν ως το τέλος των ημερών, όταν θα επιστρέψουν κι αυτοί, η κληρονομιά τους είναι δική μας, του νέου Ισραήλ, των χριστιανικών εθνών.» Λίγες γραμμές πιο πάνω, ο Αρσένιος Μπόκα παραθέτει το Ωσηέ 3, 4–5. Στη σ. 295 γράφει ότι το δίδαγμα αφορά όλα τα έθνη: «Η ιστορία θα επαναληφθεί με οποιοδήποτε από τα έθνη κάνει ό,τι έκαναν εκείνοι.» ↩
34. Άγ. Ιωάννης ο Χρυσόστομος, Ομιλίες στο Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο, ομιλία 86, NPNF I, τόμ. 10, σ. 494, κατά το κείμενο του ccel.org (https://ccel.org/ccel/schaff/npnf110/npnf110.iii.LXXXII.html): «so far from confirming their sentence upon their children, confirmed it not even on them, but from the one and from the other received those that repented […]. And if some continued in their sin, to themselves let them impute their punishment.» Τα πλάγια είναι της έκδοσης NPNF. ↩
35. Cărarea, σ. 294: «Σε όλο τον κόσμο του Θεού δεν υπάρχει άλλο κήρυγμα πιο δυνατό από εκείνο του Αγίου που σταυρώθηκε από το μίσος και που συγχωρεί τους φονιάδες Του.» ↩
36. Cărarea, σ. 235: «Ιδού η σύγχρονη Γενετική, δοσμένη σε πυρήνα στον Μωυσή, από τον ίδιο τον Σωτήρα δι’ αποκαλύψεως, πριν από 3.500 χρόνια στο όρος Σινά.» Το πέμπτο μέρος, «Ereditate și spirit», εκτείνεται από τη σ. 207 ως τη σ. 272 (περιεχόμενα του βιβλίου, σσ. 356–358). ↩
37. Cărarea, σ. 236. Στο ίδιο σημείο: «οι υπολειπτικές γενέσεις εμφανίζονται στους προγόνους με τρόπο ανεξάρτητο, όχι σύμφωνα με τους νόμους της πιθανότητας, αλλά σύμφωνα με τους νόμους που κρέμονται πάνω από τις ανομίες». ↩
38. Cărarea, σ. 238: από έναν πρόγονο μεταδίδονται «ως την τρίτη και την τέταρτη γενιά, μερικές ομάδες υπολειπτικών γενέσεων — συνέπεια ποιος ξέρει ποιων αμαρτιών — αλλά σε λανθάνουσα κατάσταση». ↩
39. Cărarea, σ. 268: «Όλα αυτά τα κάνει η απόλυτη λογιστική του Θεού, που δημιουργεί σε εξάρτηση από τον άνθρωπο και σύμφωνα με τα έργα του, προφταίνοντάς τον από πίσω με τις κακίες του και επιστρέφοντάς του τες στην αγκαλιά, ή συγχωρώντας τον γι’ αυτές, αν αγωνίστηκε, με την πάλη με τον εαυτό του, να αποκτήσει τη συγχώρηση.» ↩
40. Cărarea, σ. 263. Από τη θεωρία αυτή ο Αρσένιος Μπόκα βγάζει, στην επόμενη σελίδα, τον κανόνα της εγκράτειας του άνδρα σε όλο τον καιρό της εγκυμοσύνης και του θηλασμού (σ. 264). ↩
41. Cărarea, σ. 259: «Η κληρονομικότητα δεν καθορίζει θέσεις μοιραίες, από τις οποίες δεν μπορούμε να βγούμε, αλλά όρια λίγο πολύ σταθερά»· σ. 268: η έξοδος από την κακή κληρονομιά «δεν είναι δυνατή παρά μόνο ζώντας την αόρατη παρουσία του Χριστού μέσα μας, ζώντας τη χριστιανική διδασκαλία σε όλες τις ίνες του είναι μας, — πράγμα που κάνει δυνατό στον Θεό να βγάλει έξω, μέσω του μηχανισμού της κληρονομικότητας, το υπολειπτικό ζιζάνιο». Στο ίδιο σημείο: «Όπου όμως δεν θέλουμε κι εμείς, δεν επεμβαίνει· μας έπλασε χωρίς εμάς, αλλά δεν τελειοποιεί το έργο χωρίς εμάς.» ↩
42. Cărarea, σ. 266: «Μέσα από τον λόγο του προφήτη Ιεζεκιήλ διαπερνά ωστόσο μια ακτίνα ευσπλαχνίας, για μερικές εξαιρέσεις.» Ο Αρσένιος Μπόκα παραθέτει έπειτα το Ιεζεκιήλ 18, 14. 17. 19 (σσ. 266–267). ↩
43. Άγ. Ιωάννης ο Χρυσόστομος, Ομιλίες στο Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, ομιλία 56, 1, NPNF I, τόμ. 14, σσ. 198–199, στην ίδια διεύθυνση του ccel.org: «since it cannot be that when one sinneth another should be punished» (σ. 198)· έπειτα, μετά το Ιεζεκιήλ 18, 2–3 και το Δευτερονόμιο 24, 16: «But if any one argue, “How then is it said, ‘Who visiteth the sins of the parents upon the children unto the third and fourth generation’?” (Deut. v. 9); we should make this answer, that the assertion is not universal, but that it is spoken with reference to certain who came out of Egypt.» (σ. 199). ↩
44. Cărarea, σσ. 236–237 (έκδ. 1995, σ. 237): «Πριν υπάρξουμε ως επίγεια πρόσωπα, υπάρχουμε ως σκέψη, ως πρόθεση του Θεού.» ↩
45. Άγ. Γρηγόριος Νύσσης, Περί κατασκευής ανθρώπου, κεφ. 29, §§ 1 και 3 (σε άλλες εκδόσεις, κεφ. 30), στο Nicene and Post-Nicene Fathers, δεύτερη σειρά (στο εξής: NPNF II), τόμ. 5, επιμ. Philip Schaff και Henry Wace, μτφρ. W. Moore και H. A. Wilson, σσ. 419–420, κατά το κείμενο του ccel.org (https://ccel.org/ccel/schaff/npnf205/npnf205.x.ii.ii.xxx.html): «we are to say that in the power of God’s foreknowledge […] all the fulness of human nature had pre-existence […], and in the creation of individuals not to place the one element before the other, neither the soul before the body, nor the contrary» (§ 1, σσ. 419–420)· «so that it is not true to say either that the soul exists before the body, or that the body exists without the soul, but that there is one beginning of both» (§ 3, σ. 420). ↩ ↩
46. Cărarea, σ. 237. Η προηγούμενη φράση: «Για το ότι είμαστε κατά κάποιον τρόπο προγενέστεροι από τη γήινη μορφή μας, ο Θεός μάς λέει, διδάσκοντας τον Ιερεμία, όταν αυτός προσπαθούσε να αποφύγει την αποστολή με την οποία τον είχε τάξει πάνω στη γη», και ακολουθεί το Ιερεμίας 1, 5. Στο κείμενο της έκδοσης του 1995 που έχουμε: «oarecum anteriori» (κάπως προγενέστεροι) και «însuși ne spune» (ο ίδιος μάς λέει), χωρίς «Dumnezeu» (ο Θεός). ↩
47. Cărarea, σ. 255: «Η ροπή της ψυχής κάνει συμβολή με τη ροπή του σώματος στο οποίο στάλθηκε.»· σ. 281: «Ο Θεός όλους τους στέλνει προικισμένους και ικανούς να είναι δίκαιοι. Όμως, περνώντας από την πύλη της γήινης γέννησης, παίρνουν στην πλάτη βάρη γονικά, που τους σπάνε τη μέση και τους λυγίζουν προς τη γη.» ↩
48. Cărarea, σ. 254: «Η ψυχή δεν κληρονομείται, αλλά δημιουργείται από τον Θεό.» Η πτώση για την οποία μιλά ο Αρσένιος Μπόκα είναι η πτώση της ανθρώπινης φύσης από τον Παράδεισο: «Η πτώση ανάμεσα στους ληστές είναι η πτώση της ανθρώπινης φύσης από τον Παράδεισο σε αυτόν τον κόσμο» (σ. 212). ↩
49. Άγ. Ιωάννης ο Δαμασκηνός, Έκδοσις ακριβής της ορθοδόξου πίστεως, II, 12, NPNF II, τόμ. 9, επιμ. Philip Schaff και Henry Wace, αγγλ. μτφρ. S. D. F. Salmond, δεύτερο μέρος, σ. 31, κατά το κείμενο του ccel.org (https://ccel.org/ccel/schaff/npnf209/npnf209.iii.iv.ii.xii.html): «Further, body and soul were formed at one and the same time, not first the one and then the other, as Origen so senselessly supposes.» ↩
50. Cărarea, σ. 252. ↩
51. Cărarea, σσ. 252–253: «Ο καρκίνος, αυτή η μυστηριώδης κυτταρική αναρχία, μου φαίνεται ότι έρχεται κι αυτός σχεδόν από τις ίδιες αιτίες από τις οποίες έρχεται και μια κοινωνική αναρχία» (σ. 252)· «Υποψιάζομαι για το σμήνος των καρκινικών κυττάρων ότι έχουν μάλιστα άλλη χρωμοσωμική φόρμουλα» (σ. 253). ↩
52. Άγ. Ιωάννης ο Χρυσόστομος, Ομιλίες στο Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, ομιλία 38, 1 (στο Κατά Ιωάννην 5, 14), NPNF I, τόμ. 14, σσ. 130–131, κατά το κείμενο του ccel.org (https://ccel.org/ccel/schaff/npnf114/npnf114.iv.xl.html): «“What then,” saith one, “do all diseases proceed from sin?” Not all, but most of them; and some proceed from different kinds of loose living, since gluttony, intemperance, and sloth, produce such like sufferings. But the one rule we have to observe, is to bear every stroke thankfully; for they are sent because of our sins, as in the Kings we see one attacked by gout; they are sent also to make us approved, as the Lord saith to Job […]». Η σελίδα 131 αρχίζει μέσα στη φράση για τη λαιμαργία. ↩
53. Άγ. Ιωάννης ο Χρυσόστομος, Ομιλίες στην Α΄ Προς Τιμόθεον επιστολή, ομιλία 16 (στο Α΄ Προς Τιμόθεον 5, 23), NPNF I, τόμ. 13, σσ. 464–465, κατά το κείμενο του ccel.org (https://ccel.org/ccel/schaff/npnf113/npnf113.v.iii.xvii.html): «If one who had practiced fasting to such an extent, and used only water, so long that he had brought on “infirmities” and “frequent infirmities,” is thus commanded to be chaste, and does not refuse the admonition, much less ought we to be offended when we receive an admonition from any one. But why did not Paul restore strength to his stomach? Not because he could not […] but because he had a design of importance in withholding such aid. What then was his purpose? That even now, if we see great and virtuous men afflicted with infirmities, we may not be offended, for this was a profitable visitation.» Η σελίδα 465 αρχίζει μέσα στη φράση «Not because he could not». ↩
54. Cărarea, σσ. 271–272 (έκδ. 1995, σ. 272). Ανάμεσα στις φράσεις που παραθέτουμε: «Με την απλή κατεύθυνση της γνωστικής ενέργειας της ψυχής πάνω σε ένα πράγμα, αυτό επηρεάζεται και αλλάζει κάπως» και «ο ζωντανός οργανισμός καταγράφει τόσο ευκολότερα έναν βομβαρδισμό της ενέργειας της ψυχής και του προκαλεί την απειροελάχιστη μετάλλαξη, κατά την επιθυμία» (σ. 271). Η φράση που ακολουθεί το παράθεμα: «Και πάλι: πώς να μην είναι ικανή η προσευχή με αγάπη να τον ωφελήσει και να τον αλλάξει, από κακό σε καλό;» (σ. 272). ↩
55. Άγ. Ιωάννης ο Χρυσόστομος, Υπόμνημα στην Προς Γαλάτας επιστολή, κεφ. 3 (στο Προς Γαλάτας 3, 1), NPNF I, τόμ. 13, σ. 24, κατά το κείμενο του ccel.org (https://ccel.org/ccel/schaff/npnf113/npnf113.iii.iii.iii.html): «And when you hear of jealousy in this place, and in the Gospel, of an evil eye, which means the same, you must not suppose that the glance of the eye has any natural power to injure those who look upon it. For the eye, that is, the organ itself, cannot be evil; but Christ in that place means jealousy by the term.» ↩
56. Cărarea, σ. 270, στο κεφάλαιο «Pui de om în pui de cer» («Μικρά του ανθρώπου σε μικρά του ουρανού»): «Όταν θέλει ο Θεός να ενσαρκώσει μια σκέψη στον ορατό κόσμο, σαν έναν νέο υιό Του, και να τον ανεβάσει στις βαθμίδες της τελειότητας των πλασμάτων Του, οπωσδήποτε του χρειάζεται και ένας αντίστοιχος γάμος πάνω στη γη.» Ο Αρσένιος Μπόκα παραθέτει έπειτα το Ησαΐας 57, 1, κατά το κείμενο της έκδοσης («Χάνεται ο δίκαιος και κανείς δεν το προσέχει· φεύγουν οι τίμιοι άνθρωποι και κανέναν δεν νοιάζει ότι εξαιτίας της κακίας χάθηκε ο δίκαιος»), και συνεχίζει: «— Πώς χάνονται οι δίκαιοι και κανείς δεν το προσέχει; — Πολύ απλά: Γιατί δεν γεννιούνται πια. […] Ο γάμος έχει τον λόγο.» ↩
57. Cărarea, σ. 277, στο κεφάλαιο «Cuvinte hotărâtoare» («Αποφασιστικά λόγια», σσ. 275–277), που μιλά για τον γάμο. ↩
58. Cărarea, σ. 283 (έκδ. 1995, σ. 282), στο τέλος του κεφαλαίου «Vederea prin văl» («Η όραση μέσα από το πέπλο»). ↩
59. Άγ. Ιωάννης ο Χρυσόστομος, Ομιλίες στην Προς Εφεσίους επιστολή, ομιλία 21 (στο Προς Εφεσίους 6, 1–4), NPNF I, τόμ. 13, σ. 154, κατά το κείμενο του ccel.org (https://ccel.org/ccel/schaff/npnf113/npnf113.iii.iv.xxii.html): «Since she put him into the hands of God. […] No, it was the faith of the mother and her earnest zeal that wrought the whole.» ↩
60. Οι βίοι δίνονται κατά τον ιστότοπο της Ορθόδοξης Εκκλησίας της Αμερικής, ώσπου να αντιπαραβληθούν με τα έντυπα Viețile Sfinților στα ρουμανικά. Αγία Βαρβάρα (4 Δεκεμβρίου), https://www.oca.org/saints/all-lives/2026/12/04: «Her father, the pagan Dioscorus, was a rich and illustrious man in the Syrian city of Heliopolis.» και «Dioscorus himself executed Saint Barbara.» Αγία Ειρήνη (5 Μαΐου), https://www.oca.org/saints/id/lives/101297: «She was the daughter of Licinius, the pagan ruler of a certain small kingdom, and his wife Licinia»· «Then, Licinius and his wife were baptized as Christians, along with almost 3000 others» (αφού, με την προσευχή της, ο Λικίνιος είχε σηκωθεί σώος). ↩
61. Cărarea, σ. 141, στο κεφάλαιο «Continuarea biruinței, prin Taine» («Η συνέχιση της νίκης, μέσω των Μυστηρίων»): «Γιατί ο Ιησούς Χριστός αναπληρώνει ό,τι μας λείπει: μας χάρισε μια δεύτερη γέννηση, συγχωρώντας μας για την πρώτη». ↩

Στην ίδια σειρά

• Η ζωή του Αρσενίου Μπόκα (Α΄). Ως το Πρίσλοπ (1910–1948)
• Η ζωή του Αρσενίου Μπόκα (Β΄). Από το Πρίσλοπ ως τη Σινάια (1948–1989)