Την ημέρα της Κοιμήσεως της Θεοτόκου του έτους 1959, σε ένα κελί της Νέας Σκήτης στο Άγιον Όρος, εκοιμήθη ένας Έλληνας μοναχός με το όνομα Ιωσήφ, τον οποίο όσοι τον περιέβαλλαν αποκαλούσαν Ησυχαστή. Είχε περάσει τριάντα οκτώ χρόνια στους πιο άγριους τόπους του Άθωνα και άφηνε πίσω του μια μικρή αδελφότητα, στην οποία κανένας μαθητής δεν ήταν τότε ηγούμενος. Στις δεκαετίες που ακολούθησαν, έξι από τις είκοσι αγιορείτικες μονές επρόκειτο να ανανεωθούν από μαθητές του ή από μαθητές των μαθητών του.
Το όνομα με το οποίο έμεινε γνωστός, Γέρων Ιωσήφ, προέρχεται από την ελληνική λέξη γέρων, «ηλικιωμένος», που δίνεται στη μοναχική παράδοση της Ανατολής σε έναν δοκιμασμένο πνευματικό πατέρα. Στο εκκλησιαστικό ημερολόγιο έχει εγγραφεί ως Όσιος Ιωσήφ ο Ησυχαστής.
Η λέξη «σχολή» χρησιμοποιείται εδώ με την παλαιά της έννοια, της διαδοχής: όχι μια νέα μέθοδος, αλλά ένας τρόπος να παραδίδεται ό,τι έχει παραληφθεί, από τον γέροντα στον μαθητή και παρακάτω.
Ο Φραγκίσκος από τις Λεύκες
Γεννήθηκε στο χωριό Λεύκες της νήσου Πάρου, στις Κυκλάδες, στις 12 Φεβρουαρίου 1897, από τους γονείς Γεώργιο και Μαρία Κόττη, και έλαβε στο βάπτισμα το όνομα Φραγκίσκος. Ήταν ένα από τα επτά παιδιά της οικογένειας. Ο πατέρας του πέθανε όταν ήταν μικρός και η φτώχεια τον έβγαλε νωρίς στη δουλειά: έφυγε για τον Πειραιά, όπου εργάστηκε ως έμπορος για να συντηρεί την οικογένειά του, και υπηρέτησε επίσης τη στρατιωτική του θητεία στο Ναυτικό.
Γύρω στα είκοσι τρία του χρόνια άρχισε να διαβάζει τους βίους των αγίων, κυρίως των μεγάλων ασκητών, και η ανάγνωση αυτή άλλαξε την τάξη των ημερών του. Διέλυσε τον αρραβώνα που είχε κάνει και άρχισε να προετοιμάζεται μόνος του για τη μοναχική ζωή, νηστεύοντας και προσευχόμενος τις νύχτες στα περίχωρα της Αθήνας, όπου ανέβαινε στο βουνό και έμενε ως την αυγή.
Η μαθητεία: Κατουνάκια, 1921
Έφτασε στο Άγιον Όρος το 1921, αναζητώντας έναν οδηγό που να τον διδάξει την προσευχή της καρδιάς. Περιπλανήθηκε για λίγο καιρό σε σπήλαια και σκήτες χωρίς να βρει, και στη συνέχεια σταμάτησε στην αδελφότητα του Οσίου Δανιήλ του Κατουνακιώτη, γνωστού σε όλο τον Άθωνα για τη διάκρισή του.
Η τάξη εκείνης της αδελφότητας ήταν μετρημένη, ενώ ο νεαρός Φραγκίσκος ήθελε μια πιο στενή άσκηση. Ο Γέροντας Δανιήλ είδε ότι δεν μπορούσε να μείνει εκεί, είδε όμως και τον κίνδυνο: όποιος αγωνίζεται μόνος, χωρίς οδηγό και χωρίς συναγωνιστή, πέφτει εύκολα σε πλάνη. Του είπε, λοιπόν, να εργάζεται προς το παρόν την προσευχή σε ένα απομακρυσμένο σπήλαιο και να έρχεται κατά διαστήματα σε αυτόν για συμβουλή, ώσπου να βρεθεί ένας σύντροφος.
Ο σύντροφος ήρθε: ο μοναχός Αρσένιος, έντεκα χρόνια μεγαλύτερος και κουρεμένος μοναχός από παλαιότερα, ο οποίος υποτάχθηκε ωστόσο στον Φραγκίσκο και έμεινε ως το τέλος ο συναγωνιστής του. Έμενε όμως κάτι ακόμη να εκπληρωθεί. Στον Άθωνα, για να γίνει κάποιος ο ίδιος γέρων, απαιτείται να έχει υπακούσει πρώτα σε έναν γέροντα ως την κοίμησή του. Ακολουθώντας τη συμβουλή του Γέροντα Δανιήλ, οι δυο τους έγιναν μαθητές δύο ταπεινών γερόντων των Κατουνακίων, του Ιωσήφ και του Εφραίμ.
Ο Γέροντας Ιωσήφ εκοιμήθη σύντομα. Ο Γέροντας Εφραίμ, που έμεινε μόνος οδηγός, είδε τι είδους αγωνιστή είχε κοντά του και τον έκειρε μοναχό στις 31 Αυγούστου 1925, στο σπήλαιο του Αγίου Αθανασίου του Αθωνίτη· του έδωσε το όνομα Ιωσήφ, από τον γέροντα που είχε πεθάνει.
Εδώ βρίσκεται το κλειδί ολόκληρης της ζωής που ακολουθεί. Την υπακοή που ο Γέροντας Ιωσήφ θα ζητούσε αργότερα από τους μαθητές του, την είχε παραλάβει ο ίδιος, μέσα από τη συμβουλή ενός δοκιμασμένου γέροντα και την υποταγή σε δύο πατέρες άγνωστους στον κόσμο.
Η έρημος της Σκήτης του Αγίου Βασιλείου
Μετά την κοίμηση του Γέροντα Εφραίμ, ο νεαρός μοναχός Ιωσήφ έμεινε οδηγός του εαυτού του, και εκείνος και ο Αρσένιος ανέβηκαν στα μέρη της Σκήτης του Αγίου Βασιλείου, όπου ο βράχος είναι γυμνός και το νερό κουβαλιέται από μακριά. Έζησαν εκεί χρόνια νηστείας, αγρυπνίας και αδιάλειπτης προσευχής, και η φήμη της άσκησής του άρχισε να ξεπερνά τη σκήτη.
Στο διάστημα αυτό ξεκαθαρίστηκε ό,τι επρόκειτο να παραδώσει παρακάτω. Η νοερά προσευχή δεν αποκτάται με την επιμέλεια και μόνο, αλλά διδάσκεται από έναν οδηγό και διατηρείται με την υπακοή· όποιος την επιχειρεί χωρίς μέτρο και χωρίς καθοδήγηση πέφτει στη φαντασία. Την ίδια εποχή ήρθε στον Άθωνα και ο κατά σάρκα αδελφός του, ο Νικόλαος, ο οποίος εκάρη με το όνομα Αθανάσιος.
Από την ίδια περίοδο προέρχεται και η σχέση με τον μοναχό Εφραίμ, γνωστό αργότερα ως Εφραίμ ο Κατουνακιώτης. Αυτός έμεινε στην αδελφότητα του δικού του γέροντα, του Νικηφόρου, αλλά συνδέθηκε πνευματικά με τον Γέροντα Ιωσήφ με την ευλογία εκείνου. Η σχέση ήταν πνευματικής καθοδήγησης, όχι μοναχικής υπακοής στην ίδια αδελφότητα, και η διάκριση αυτή ανήκει στην αγιορείτικη τάξη και αξίζει να διατηρηθεί.
Η αδελφότητα στη Μικρή Αγία Άννα
Το 1938 ο Γέροντας Ιωσήφ μετακόμισε με τους συνασκητές του στη Σκήτη της Μικρής Αγίας Άννας, όπου εγκαταστάθηκαν σε σπήλαια και έχτισαν μόνοι τους τα κελιά τους και ένα παρεκκλήσι του Προδρόμου. Εδώ η αδελφότητα πήρε μορφή.
Ο πυρήνας της έφτασε να αποτελείται από πέντε μαθητές: τον Αρσένιο, τον συναγωνιστή από την αρχή· τον Αθανάσιο, τον κατά σάρκα αδελφό του· τον Ιωσήφ τον Κυπριώτη, μετέπειτα γέροντα της αδελφότητας της Βατοπαιδίου· τον Εφραίμ, μετέπειτα ηγούμενο της Μονής Φιλοθέου· και τον Χαράλαμπο, μετέπειτα ηγούμενο της Μονής Διονυσίου.
Ο Κυπριώτης ήρθε αργά. Είχε μπει στις αρχές του 1947 στη Σκήτη της Αγίας Άννας και συνάντησε τον Γέροντα Ιωσήφ το καλοκαίρι της ίδιας χρονιάς. Το αίτημά του να γίνει δεκτός απορρίφθηκε στην αρχή, και ο γέροντας τον δέχτηκε στην αδελφότητα μόνο αφού έλαβε σχετική διαβεβαίωση. Εκάρη στο μέγα σχήμα στο καλύβι του Τιμίου Προδρόμου, το Σάββατο του Λαζάρου του 1948, και έλαβε το όνομα Ιωσήφ· με αυτό το όνομα επρόκειτο να γίνει γνωστός αργότερα ως Γέροντας Ιωσήφ ο Βατοπαιδινός.
Η τάξη της αδελφότητας ήταν απλή και βαριά μαζί: τη νύχτα αγρυπνούσαν στο κελί με την ευχή του Ιησού, την ημέρα εργάζονταν λίγο με τα χέρια και κοιμούνταν λίγο, το φαγητό ήταν μετρημένο, και οι λογισμοί λέγονταν στον γέροντα κάθε μέρα. Η υπακοή δεν ήταν μια συνήθεια καλής συμπεριφοράς, αλλά το θεμέλιο πάνω στο οποίο στηριζόταν η προσευχή· χωρίς αυτήν, ο Γέροντας Ιωσήφ δεν επέτρεπε την παρατεταμένη άσκηση.
Οι επιστολές
Η πιο άμεση μαρτυρία για την εσωτερική του εργασία δίνεται από τις επιστολές που έστειλε στους μαθητές του και σε ορισμένους λαϊκούς, εξήντα πέντε στον αριθμό, που τυπώθηκαν αργότερα από τη Μονή Φιλοθέου. Δεν αποτελούν πραγματεία, αλλά καθοδήγηση που δίνεται στα μέτρα εκείνου που ρωτούσε: στον έναν ζητείται μέτρο, σε άλλον επιμονή, σε άλλον υπομονή στον καιρό της εγκατάλειψης.
Μέσα από αυτές διατηρήθηκε ο τρόπος με τον οποίο καταλάβαινε το έργο της χάριτος: η χάρη έρχεται και αποσύρεται σύμφωνα με την τάξη του Θεού, όχι σύμφωνα με τον λογαριασμό του αγωνιστή· η αποχώρηση δεν είναι τιμωρία, αλλά σχολείο· και το σημάδι της αληθινής εργασίας είναι η ταπείνωση που αυξάνεται, όχι οι οράσεις που πληθαίνουν.
Η Νέα Σκήτη και η κοίμηση
Στις αρχές της δεκαετίας του 1950, μετά από περισσότερο από μια δεκαετία στα σπήλαια της Μικρής Αγίας Άννας, η υγεία των πατέρων είχε εξασθενήσει εξαιτίας της σκληρότητας του τόπου, και ο Γέροντας Ιωσήφ κατέβασε την αδελφότητα πιο χαμηλά, προς τη θάλασσα, στη Νέα Σκήτη. Εκεί έζησε ως το τέλος.
Οι μαθητές μαρτύρησαν αργότερα ότι, στους τελευταίους μήνες, τους είχε πει ότι του έγινε γνωστή από την Παναγία η ώρα της αναχωρήσεώς του και ότι θα τον πάρει την ημέρα της εορτής της.
Στις 14 Αυγούστου 1959 παρέμεινε στην αγρυπνία της Κοιμήσεως της Θεοτόκου και κοινώνησε. Την επομένη, 15 Αυγούστου, εκοιμήθη εν Κυρίω. Ετάφη την ίδια ημέρα στο παρεκκλήσι του Ευαγγελισμού της Νέας Σκήτης, δίπλα στον πύργο της σκήτης, όπου βρίσκεται και σήμερα ο τάφος του.
Ό,τι έμεινε μετά από αυτόν
Οι μαθητές του και οι μαθητές των μαθητών του ανανέωσαν αγιορείτικες μονές που είχαν φθίνει: τη Φιλοθέου, τη Διονυσίου, τη Βατοπαιδίου, τη Ξηροποτάμου, την Κωνσταμονίτου και την Καρακάλλου. Το έργο δεν έγινε ξαφνικά ούτε από ένα μόνο μέρος. Ο Εφραίμ έγινε ηγούμενος στη Φιλοθέου, και από την αδελφότητα εκεί στάλθηκαν πατέρες στην Καρακάλλου, στη Ξηροποτάμου και στην Κωνσταμονίτου· ο Χαράλαμπος έφτασε με την αδελφότητά του στη Διονυσίου· η γενεαλογία του Γέροντα Ιωσήφ του Βατοπαιδινού έφτασε στη Βατοπαίδι, η οποία επέστρεψε στο κοινοβιακό σύστημα το 1990. Από την ίδια τάξη ιδρύθηκαν γυναικείες μονές στην Ελλάδα και ένα ευρύ δίκτυο ορθόδοξων μονών στις Ηνωμένες Πολιτείες και στον Καναδά, διά του Γέροντα Εφραίμ.
Ο δεσμός δεν ήταν δεσμός οργάνωσης, αλλά μαθητείας: ο καθένας παρέλαβε την τάξη της προσευχής από εκείνον που του ήταν γέροντας και την παρέδωσε παρακάτω με τον ίδιο τρόπο.
Στις 20 Οκτωβρίου 2019, ευρισκόμενος στις Καρυές, ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος ανήγγειλε την επικείμενη ένταξή του στις τάξεις των αγίων. Στις 9 Μαρτίου 2020, η Αγία και Ιερά Σύνοδος του Οικουμενικού Πατριαρχείου ενέγραψε το όνομά του στο συναξάρι της Εκκλησίας με πατριαρχική και συνοδική πράξη· στην ίδια συνεδρία εντάχθηκαν στους αγίους και οι Όσιοι Εφραίμ ο Κατουνακιώτης και Δανιήλ ο Κατουνακιώτης. Η μνήμη του ορίστηκε στις 16 Αυγούστου, ώστε να μη συμπίπτει με την εορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, την ημέρα της οποίας εκοιμήθη. Η Ορθόδοξη Εκκλησία της Ρουμανίας τον ενέγραψε στο δικό της ημερολόγιο με απόφαση της Αγίας Συνόδου τον Ιούλιο του 2023, με ημέρα μνήμης την 28η Αυγούστου.
Τα ιερά του λείψανα φυλάσσονται στη Μονή Βατοπαιδίου, και τμήματά τους βρίσκονται και σε άλλες μονές της πνευματικής του γενεαλογίας.
Το μέτρο αυτής της ζωής
Η ένταξή του στους αγίους δεν αφορούσε μόνο έναν άνθρωπο. Αφορούσε μια τάξη: την υπακοή στον οδηγό, την προσευχή του Ιησού που τελείται με μέτρο και αδιάκοπα, την εξομολόγηση των λογισμών, τη φυλαγμένη σιωπή και τη βεβαιότητα ότι η χάρη δίνεται στον ταπεινό. Ο Γέροντας Ιωσήφ δεν έγραψε νέα διδασκαλία και δεν ίδρυσε κάποια σχολή με τη συνηθισμένη έννοια της λέξης· παρέλαβε ό,τι διατηρούνταν στον Άθωνα επί αιώνες, το έζησε με σπάνια επιμονή και το παρέδωσε παρακάτω με τον ίδιο τρόπο με τον οποίο το είχε παραλάβει.
Όποιος πλησιάζει τη ζωή του οφείλει να γνωρίζει και από πού προέρχεται ό,τι γνωρίζουμε για αυτόν. Το μεγαλύτερο μέρος των διηγήσεων προέρχεται από μαθητές — από τον Γέροντα Ιωσήφ τον Βατοπαιδινό και από τον Γέροντα Εφραίμ τον Φιλοθεΐτη — και γράφτηκε με τον τρόπο του συναξαρίου, με την ευλάβεια εκείνου που μνημονεύει τον πατέρα του. Η μαρτυρία που προέρχεται απευθείας από τον ίδιο παραμένει πρωτίστως εκείνη των επιστολών. Όποιος θέλει να γνωρίσει τον Όσιο Ιωσήφ όπως φανερώθηκε ο ίδιος, από εκεί να αρχίσει.
Κατηγορία: Βίοι αγίων Μνήμη: 16 Αυγούστου (Οικουμενικό Πατριαρχείο, Άγιον Όρος) / 28 Αυγούστου (Ορθόδοξη Εκκλησία της Ρουμανίας)
Εικόνα: ιστορική φωτογραφία του Οσίου Ιωσήφ του Ησυχαστή, δημοσιευμένη από το Agios Arsenios. Προσαρμοσμένη για την εκδοτική μορφή Facebook.