Ο Γέροντας Εφραίμ της Αριζόνα — η αμερικανική περίοδος

Ο Γέροντας Εφραίμ ο Φιλοθεΐτης μετέφερε στη Βόρεια Αμερική την πνευματική παράδοση που είχε παραλάβει πλάι στον Όσιο Ιωσήφ τον Ησυχαστή, στο Άγιον Όρος. Έφτασε πρώτα στον Καναδά, το 1979, για μια εγχείρηση. Επέστρεφε έπειτα κάθε χρόνο για να εξομολογεί και να καθοδηγεί, ενώ από το 1989 άρχισε να ιδρύει μοναστήρια. Μέσα από τις δεκαεπτά κοινότητες που αριθμεί η βιογραφία του, συνέβαλε αποφασιστικά στην ανάπτυξη του μοναχισμού αθωνικής παράδοσης στη Βόρεια Αμερική. Χιλιάδες άνθρωποι διδάχθηκαν εκεί την Ευχή του Ιησού, την αγρυπνία και την συχνή εξομολόγηση.

Το έργο αυτό συνοδεύτηκε από παρεξηγήσεις με την ιεραρχία, δικαστικές διαμάχες, δημοσιογραφικές έρευνες και μαρτυρίες πρώην μαθητών και των οικογενειών τους. Το 2012, ο Σκοτ Νέβινς, ένας νέος που είχε ζήσει έξι χρόνια στη Μονή του Αγίου Αντωνίου, έχασε τη ζωή του έπειτα από μια αυτοκτονική πράξη που τελέστηκε κοντά σε αυτήν. Ορισμένες περιστάσεις διευκρινίστηκαν· άλλες έμειναν ανοιχτές.

Το άρθρο παρακολουθεί τόσο το πνευματικό έργο του Γέροντα όσο και αυτές τις αμφισβητήσεις, διατηρώντας τη διάκριση ανάμεσα στα αποδεδειγμένα γεγονότα, τις μαρτυρίες και τις ερμηνείες. Η ευλάβεια προς τον Γέροντα Εφραίμ δεν συγχέεται με τη διοικητική ευθύνη των μοναστηριών. Αυτή πρέπει να εξεταστεί για κάθε πρόσωπο και κάθε θεσμό χωριστά.

Η αγιότητα του Γέροντα Εφραίμ δεν κρίνεται εδώ: η αναγνώρισή της ανήκει στην Εκκλησία, μέσω της συνοδικής αρχής που έχει οριστεί γι’ αυτό. Μένει ένα ερώτημα στο οποίο το άρθρο δεν απαντά: ποια ήταν η σχέση, ιδίως στα τελευταία χρόνια, ανάμεσα στην πνευματική του καθοδήγηση και στη διοίκηση των μοναστηριών.

Μέρος Α΄ — Από τον Βόλο στην Αριζόνα (1927–2004)

1. Η διαμόρφωση και το αθωνικό έργο

Ο Γέροντας Εφραίμ γεννήθηκε στις 24 Ιουνίου, ημέρα κατά την οποία η Εκκλησία εορτάζει τη γέννηση του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου, στον Βόλο, στην οικογένεια του Δημητρίου και της Βικτωρίας Μωραΐτη. Το έτος δεν είναι το ίδιο στις εκκλησιαστικές πηγές: η βιογραφία της Μονής του Αγίου Αντωνίου δίνει το 1928, ενώ το ανακοινωθέν της Μητροπόλεως Σαν Φρανσίσκο του Δεκεμβρίου 2019 δίνει το 1927 και λέει ότι εκοιμήθη σε ηλικία ενενήντα δύο ετών. Στο βάπτισμα έλαβε το όνομα Ιωάννης.

Η οικογένεια ήταν φτωχή και ευσεβής. Η μητέρα προσευχόταν τις νύχτες με δάκρυα και έκανε αναρίθμητες μετάνοιες· η βιογραφία της μονής διηγείται ότι είδε ένα όραμα, ένα αστέρι που έφευγε από το σπίτι τους προς το Άγιον Όρος, και μια φωνή που έλεγε ότι από τα τρία παιδιά της μόνο αυτό θα ζήσει — κάτι που εκείνη κατάλαβε, αργότερα, ως προφητεία ότι ο γιος της θα γίνει μοναχός. Πνευματικός του νεαρού Ιωάννη στον Βόλο ήταν ο π. Εφραίμ Καραγιάννης, ο οποίος είχε ζήσει ο ίδιος στην αδελφότητα του Οσίου Ιωσήφ του Ησυχαστή, στη Σκήτη του Αγίου Βασιλείου στον Άθω, και είχε γίνει κατόπιν ιερομόναχος· έφυγε από το Άγιον Όρος και εγκαταστάθηκε στον Βόλο. Όταν ο Ιωάννης άρχισε να του ζητά την ευλογία να πάει στον Άθω, ο πνευματικός τον προέτρεπε να μείνει στην περιοχή του Βόλου: ήλπιζε να ανεγείρει μια μονή και τον χρειαζόταν κοντά του. Με τα χρόνια ο Ιωάννης κατάλαβε ότι η μονή δεν θα γινόταν και αποφάσισε να φύγει — ενώ η μητέρα και ο πνευματικός τον κατεύθυναν προς τον Όσιο Ιωσήφ, τον παλαιό γέροντα του π. Εφραίμ.

Έτσι βρέθηκε, το 1947, στο πλοίο για τον Άθω. Η βιογραφία της μονής διηγείται ότι, κατά την άφιξη στο λιμάνι της Σκήτης της Αγίας Άννης, τον υποδέχθηκε ο π. Αρσένιος, συνασκητής του Οσίου Ιωσήφ, ρωτώντας τον: «Δεν είσαι εσύ ο Γιαννάκης από τον Βόλο;» — επειδή τη νύχτα που προηγήθηκε ο Όσιος Ιωσήφ είχε δει όραμα του Προδρόμου, που του έλεγε: «Σου φέρνω ένα αρνάκι. Βάλ’ το στη μάνδρα σου.»

Υπό την καθοδήγηση του Οσίου Ιωσήφ του Ησυχαστή, ο νεαρός εκάρη στο Μέγα Σχήμα στις 13 Ιουλίου 1948, έπειτα από εννέα μήνες υπακοής, λαμβάνοντας το όνομα Εφραίμ. Έζησε στη Μικρά Αγία Άννα ως το 1953, οπότε το σκληρό κλίμα του τόπου κλόνισε την υγεία της αδελφότητας και μετακόμισαν στη Νέα Σκήτη, σε κελιά που τους παραχώρησε η Μονή του Αγίου Παύλου.

Εκείνα τα χρόνια η αδελφότητα δεν είχε δικό της ιερέα, και ο Όσιος Εφραίμ ο Κατουνακιώτης ερχόταν αρκετές φορές την εβδομάδα για να τους τελεί τη Θεία Λειτουργία· επειδή όμως εξαρτιόταν από άλλον γέροντα και δεν μπορούσε να έρχεται όποτε χρειαζόταν, ο Όσιος Ιωσήφ όρισε να χειροτονηθεί διάκονος ο Εφραίμ και ιερέας ο Χαράλαμπος — το 1952, κατά τη βιογραφία της μονής· ο Βίος του Οσίου Ιωσήφ δίνει τον Οκτώβριο του 1951 για τη χειροτονία του Χαραλάμπους. Ο Γέροντας Εφραίμ επρόκειτο να χειροτονηθεί ιερέας στη Νέα Σκήτη.

Ο ίδιος ο Όσιος Ιωσήφ ήταν αχειροτόνητος μοναχός: η καθοδήγησή του, η εξέταση των λογισμών το βράδυ, η διδασκαλία της νοεράς προσευχής είναι κάτι άλλο από το Μυστήριο της Εξομολογήσεως και τη συγχωρητική ευχή του ιερέα — διάκριση που πρέπει να τη θυμόμαστε όπου εμφανίζεται παρακάτω η έκφραση «πνευματικός πατέρας».

Στη Μικρά Αγία Άννα ο αγώνας ήταν ο σκληρός αθωνικός: ένα μόνο γεύμα μετά τη δύση του ηλίου, αγρυπνίες, αναρίθμητες μετάνοιες, νοερά προσευχή επί ώρες, σιωπή. Στη Νέα Σκήτη, λέει η βιογραφία της μονής, ο κανόνας της εργασίας και της τροφής χαλάρωσε κάπως, αλλά ο εσωτερικός αγώνας και οι αγρυπνίες παρέμειναν. Μαγείρευε για την αδελφότητα έξω, σε ανοιχτή φωτιά, κάποτε μέσα στον άνεμο που σκόρπιζε τα σκεύη του.

Ο Όσιος Ιωσήφ εκοιμήθη στις 15 Αυγούστου 1959 κατά το αθωνικό ημερολόγιο — 28 Αυγούστου στο πολιτικό —, αφήνοντας στους μαθητές του την εντολή να χωριστούν και ο καθένας να φτιάξει τη δική του αδελφότητα. Ο Γέροντας Εφραίμ έγινε έτσι γέροντας του κελιού του Ευαγγελισμού. Η αδελφότητα μεγάλωσε, και το 1968 μετακόμισε στη σκήτη των Προβάτων, στο κελί του Αγίου Αρτεμίου.

Ανάμεσα σε όσους ασκήθηκαν εκείνα τα χρόνια υπό τον Όσιο Ιωσήφ ήταν και ο μετέπειτα ηγούμενος Ιωσήφ ο Βατοπαιδινός (†2009) — συνασκητής του Γέροντα Εφραίμ υπό τον ίδιο γέροντα, ο οποίος μετά το 1959 συγκρότησε τη δική του αδελφότητα.

Το 1973, οι μοναχοί της Μονής Φιλοθέου — μιας από τις είκοσι κυρίαρχες μονές του Άθω, τότε σχεδόν έρημης και ακόμη ιδιόρρυθμης — ζήτησαν από τον Γέροντα Εφραίμ να έρθει με την αδελφότητά του, ώστε η μονή να ξαναποικιστεί και να τεθεί εκ νέου σε κοινοβιακή τάξη. Στην αρχή δεν ήθελε να αφήσει την ησυχία του Αγίου Αρτεμίου για τις φροντίδες μιας μονής· έπειτα, λέει η βιογραφία, δέχτηκε. Την 1η Οκτωβρίου 1973 ενθρονίστηκε ηγούμενος της Φιλοθέου, διακονία που άσκησε ως το 1991.

Η αδελφότητα αυξήθηκε γρήγορα — ογδόντα μοναχοί ως το 1981. Εκείνη τη χρονιά, η Μονή Κωνσταμονίτου ζήτησε κι αυτή βοήθεια, και ο Γέροντας έστειλε είκοσι μοναχούς. Το ίδιο συνέβη το 1983 με τη Ξηροποτάμου και το 1986 με τον Καρακάλλου. Τέσσερις αθωνικές μονές αναβίωσαν έτσι.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, ο Γέροντας Εφραίμ ήταν ένας από τους σημαντικότερους πνευματικούς του Άθω, γνωστός από τους μαθητές που είχε διαπλάσει και από τις αδελφότητες που καθοδηγούσε. Η παράδοση που παρέλαβε από τον Όσιο Ιωσήφ τον Ησυχαστή περνούσε παρακάτω μέσα από ένα ζωντανό κανάλι: Ιωσήφ → Εφραίμ → μαθητές του Εφραίμ.

2. Ο δρόμος προς την Αμερική και οι αδελφότητες της Ελλάδας

Ο ορθόδοξος μοναχισμός ήταν παρών στη Βόρεια Αμερική εδώ και περισσότερες από οκτώ δεκαετίες: η Μονή του Αγίου Τύχωνος στην Πενσυλβάνια είχε ιδρυθεί το 1905. Αντίθετα, σύμφωνα με τη βιογραφία του Γέροντα Εφραίμ, η Ελληνορθόδοξη Αρχιεπισκοπή Αμερικής είχε μία μόνο μονή πριν από το 1989. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο αναπτύχθηκε το έργο του.

Το 1979 πήγε στον Καναδά για ιατρική περίθαλψη. Όσο έμεινε εκεί, τον κάλεσαν να εξομολογήσει και να καθοδηγήσει σε εκκλησίες και σε σπίτια, και οι άνθρωποι τον παρακάλεσαν να επιστρέφει κάθε χρόνο. Κατάλαβε, λέει η βιογραφία της μονής, ότι αυτό είναι το θέλημα του Θεού, και άρχισε να πηγαίνει και σε ενορίες των Ηνωμένων Πολιτειών, επιστρέφοντας κάθε χρόνο, έπειτα από πρόσκληση ελληνικών οικογενειών που στερούνταν πνευματικής καθοδήγησης.

Πρωτεύοντα ρόλο στην ίδρυση των αμερικανικών μοναστηριών έπαιξε η αδελφότητα της Πορταριάς, κοντά στον Βόλο, υπό τη Γερόντισσα Μακρίνα. Η σχέση της με τον Γέροντα Εφραίμ είχε αρχίσει πολύ πριν υπάρξει η μονή.

Η Μαρία Βασσοπούλου, η μετέπειτα Γερόντισσα Μακρίνα, είχε γεννηθεί το 1921 στη Μικρά Ασία, κοντά στη Σμύρνη. Η οικογένεια κατέφυγε στην Ελλάδα και εγκαταστάθηκε στον προσφυγικό καταυλισμό της Νέας Ιωνίας, στον Βόλο. Ορφανή και από τους δύο γονείς γύρω στα εννέα της χρόνια, δούλεψε από μικρή σε ξένα σπίτια, ενώ τον μικρότερο αδελφό της τον έστειλε σε έναν συγγενή, κοντά στη Θεσσαλονίκη.

Υπηρετώντας έτσι, γνώρισε τον π. Εφραίμ Καραγιάννη, ιερομόναχο από την αδελφότητα του Οσίου Ιωσήφ του Ησυχαστή, από τον οποίο διδάχθηκε την προσευχή της καρδιάς. Είχε τον ίδιο πνευματικό με τη Βικτωρία Μωραΐτη, τη μητέρα του Γέροντα Εφραίμ, με την οποία έδεσε φιλία: προσεύχονταν μαζί τις νύχτες, και η Βικτωρία έστελνε στη Μαρία φαγητό μέσω του γιου της, του Γιαννάκη. Γύρω από τη Μαρία συγκεντρώθηκαν και άλλες νέες που ήθελαν να γίνουν μοναχές. Ζούσαν στον κόσμο, αλλά ασκούνταν σαν σε αδελφότητα — νηστεία, αγρυπνίες, χιλιάδες μετάνοιες, τις ακολουθίες μαζί.

Το 1952, ο π. Εφραίμ Καραγιάννης συκοφαντήθηκε και αναγκάστηκε να φύγει από τον Βόλο, και οι πνευματικές του κόρες έμειναν χωρίς οδηγό. Τότε έγραψαν οι ίδιες στον Όσιο Ιωσήφ τον Ησυχαστή, ζητώντας του να τις καθοδηγήσει. Εκείνος δέχτηκε και τις οδήγησε με επιστολές επί επτά χρόνια, ως την κοίμησή του. Αυτός επίσης, έπειτα από προσευχή, όρισε να γίνει η Μαρία γερόντισσα της αδελφότητας· εκείνη αντιστάθηκε από ταπεινοφροσύνη, μέχρι που της εμφανίστηκε στον ύπνο ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος, απλώνοντάς της το ραβδί.

Προς το τέλος της ζωής του, ο Όσιος Ιωσήφ ανέθεσε την καθοδήγηση της αδελφότητας στον μαθητή του Εφραίμ Μωραΐτη, τον μελλοντικό ηγούμενο της Φιλοθέου. Το 1962 αγοράστηκε ο τόπος στην Πορταριά, όπου χτίστηκε η Μονή της Παναγίας Οδηγήτριας. Το 1963, ο Γέροντας Εφραίμ έκειρε μοναχή τη μητέρα του, τη Βικτωρία, με το όνομα Θεοφάνεια, και λίγο αργότερα τη Μαρία, με το όνομα Μακρίνα.

Οι μαρτυρίες που συγκεντρώθηκαν στη μονή της Θάσου διηγούνται ότι η μοναχή Θεοφάνεια δεν μετακόμισε αμέσως στη μονή: ο άντρας της είχε πεθάνει, αλλά ο μικρότερος, ο Χρήστος, δεν ήταν παντρεμένος, και έμεινε μαζί του ώσπου να παντρευτεί. Στην κουρά της Μαρίας υπήρξε η αναδόχος της, έτσι ώστε η Γερόντισσα Μακρίνα τη θεωρούσε πνευματική της μητέρα· επί χρόνια μοιράστηκαν το ίδιο κελί στην Πορταριά και προσεύχονταν τις νύχτες μαζί, όπως έκαναν άλλοτε στον Βόλο. Έμεινε εκεί ως το 1983, όταν η υγεία της χειροτέρεψε, και ο γιος της τη μετέφερε στη Μονή του Αγίου Αρχαγγέλου Μιχαήλ στη Θάσο, όπου το κλίμα της ταίριαζε περισσότερο. Στις 20 Δεκεμβρίου της ίδιας χρονιάς, σε ηλικία ενενήντα δύο ετών, υπέστη εγκεφαλικό και έμεινε κατάκοιτη. Έζησε περίπου δύο χρόνια ακόμη, διαυγής στο μυαλό, και εκοιμήθη στις 27 Φεβρουαρίου 1986, σε ηλικία ενενήντα πέντε ετών. Ετάφη στη Θάσο· η κεφαλή της φυλάσσεται εκεί σε λειψανοθήκη. Στην πνευματική οικογένεια του Γέροντα Εφραίμ την αποκαλούν «η Γιαγιά», όπως τον Όσιο Ιωσήφ τον Ησυχαστή τον αποκαλούν «ο Παππούς».

Από την αδελφότητα της Πορταριάς έφυγαν αργότερα μοναχές για τη μονή του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου στις Σέρρες και για εκείνη του Αγίου Αρχαγγέλου Μιχαήλ στη Θάσο. Από αυτές τις τρεις ελληνικές αδελφότητες θα έρθουν, με τη σειρά τους, οι μοναχές που θα εγκαταστήσουν τα αμερικανικά μοναστήρια.

Η πρώτη μονή του Γέροντα Εφραίμ στην Αμερική άνοιξε το 1989: η Μονή της Γεννήσεως της Θεοτόκου στο Σάξονμπουργκ της Πενσυλβάνια, κοντά στο Πίτσμπουργκ. Από την Πορταριά ήρθε εκεί, το 1989, η μοναχή Ταξιαρχία — Αφροδίτη Δούκα, γεννημένη το 1938 στη Δράκεια του Πηλίου —, συνοδευόμενη από μια ακόμη αδελφή· εκείνη ήταν η πρώτη γερόντισσα. Είχε αδύναμη καρδιά από νεαρή: είχε έρθει κάποτε στην Αμερική για εγχείρηση βαλβίδας και είχε τάξει τότε στην Παναγία ότι, αν γίνει καλά, θα υπηρετήσει έξι μήνες σε μια μονή. Έγινε καλά, μπήκε στην Πορταριά το 1971 και δεν γύρισε ποτέ στο χωριό της. Εκοιμήθη στις 3 Αυγούστου 1994, έπειτα από περίπου πέντε χρόνια στην Αμερική· η αδελφότητα τελεί τη μνήμη της εκείνη την ημέρα.

Για την κλήση να ιδρύσει μοναστήρια στην Αμερική, οι πηγές που βρίσκονται κοντά στη μονή αφηγούνται ένα όραμα: ο Όσιος Ιωσήφ ο Ησυχαστής θα του είχε εμφανιστεί και θα του είχε ρίξει πορτοκάλια στην ποδιά, λέγοντάς του ότι τόσα μοναστήρια θα χτίσει όσα πορτοκάλια βλέπει. Οι λεπτομέρειες διαφέρουν από αφήγηση σε αφήγηση — η Αλεξάνδρα Λάγκος την αφηγείται με έναν τρόπο, η Ηγουμένη Νικολαΐα από το Μαλοϊαροσλάβετς με άλλον, με άλλα λόγια και άλλον αριθμό. Είναι αφηγήσεις ευλάβειας, που μεταδίδονται μέσω των μαθητών.

3. Η δικαιοδοσιακή παρεξήγηση (1989–1996)

Η επίσημη βιογραφία της Μονής του Αγίου Αντωνίου λέει ότι ο Γέροντας Εφραίμ άρχισε την ίδρυση μοναστικών κοινοτήτων στη Βόρεια Αμερική έπειτα από πρόσκληση ορθοδόξων πιστών και με την ευλογία των επισκόπων της Ελληνορθόδοξης Αρχιεπισκοπής Αμερικής. Για οποιαδήποτε μετάβαση σε άλλη δικαιοδοσία δεν αναφέρει τίποτε.

Άλλες πηγές — ανάμεσά τους και κάποιες κοντά στη μονή — περιγράφουν έναν πολύ πιο δύσκολο δρόμο. Ο Αρχιεπίσκοπος Αμερικής Ιάκωβος (Κουκούζης), προκαθήμενος από το 1959 ως το 1996, δεν θα του είχε δώσει την ευλογία να ιδρύσει άλλα μοναστήρια μετά το Σάξονμπουργκ. Ο ιεροδιάκονος Σεραφείμ Μολίμποκ, μοναχός στον Άγιο Αντώνιο, διηγείται:

«Δεν του επέτρεψαν να ανοίξει άλλα μοναστήρια. Προσπάθησαν ακόμη και να τον διώξουν από τη χώρα. Τότε εκείνος — είμαι πεπεισμένος, με θεία αποκάλυψη — πέρασε στη δικαιοδοσία της ΡΟΕΔ. Η Σύνοδος της ΡΟΕΔ τον δέχθηκε με μεγάλη αγάπη και του είπε: “Πάτερ, άνοιξε μοναστήρια και φέρε μοναχούς και μοναχές από την Ελλάδα για να τα κατοικήσουν.”»

Η διήγηση απαντά και σε άλλες παρουσιάσεις του επεισοδίου, που προσθέτουν ό,τι ακολούθησε: η Επισκοπική Σύνοδος της Αρχιεπισκοπής αντιτάχθηκε στην αρχή, ο Γέροντας ζήτησε τη βοήθεια της Ρωσικής Εκκλησίας του Εξωτερικού και έγινε δεκτός — με δικά του λόγια, «με πολλή αγάπη και με αληθινή κατανόηση» —, και έπειτα από ένα χρόνο, υπό την προσωπική αιγίδα του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως, το ζήτημα ξεκαθαρίστηκε. Επέστρεψε με τιμή στη Μητέρα Εκκλησία και έλαβε το δικαίωμα να ιδρύει μοναστήρια, τα οποία έκτοτε ύψωνε κάθε φορά με την άδεια του Έλληνα επισκόπου του τόπου.

Υπάρχει και τρίτη εκδοχή, εχθρική. Ο Α. Π. Κρομίδας αναπαράγει ένα σχόλιο που αποδίδεται στον Θεόδωρο Καλμούκο και δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα The National Herald το 1998· το πρωτότυπο τεύχος δεν κατέστη δυνατό να συμβουλευτούμε:

«Στην αρχή προσχώρησε στη ρωσική σύνοδο της εξορίας, αφού έλαβε μια “οδηγία” από τον Θεό, όπως ανακοίνωσε τότε. Όταν όμως απειλήθηκε από τον Οικουμενικό Πατριάρχη ότι θα καθαιρεθεί, έλαβε μια άλλη “οδηγία” από τον Θεό και εγκατέλειψε τους Ρώσους.»

Και το Religioscope, παρουσιάζοντας την έρευνα της Φράνσις Κωσταρέλου, την συνοψίζει ως εξής: «Τη δεκαετία του 1990 προσχώρησε για λίγο στη Ρωσική Εκκλησία του Εξωτερικού, λόγω του ισχυρού μοναστικού προσανατολισμού εκείνης της δικαιοδοσίας, αλλά έπειτα επέστρεψε στο Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως.»

Οι αφηγήσεις διαφέρουν ως προς τις περιστάσεις της επιστροφής υπό το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Ο Μολίμποκ, η Κωσταρέλου και ο Καλμούκος αναφέρουν το πέρασμα από τη ΡΟΕΔ, ενώ η επίσημη βιογραφία της μονής δεν συζητά το επεισόδιο.

Ο Μολίμποκ του αποδίδει και μια φράση που έμεινε: «Αν δεν υπήρχαν οι διαμαρτυρίες, θα είχα μείνει στη Ρωσική Εκκλησία του Εξωτερικού.» Δεν έχουμε το κείμενό της σε γραπτό του ίδιου του Γέροντα· όπως αποδίδεται, η αφήγηση παρουσιάζει τις διαμαρτυρίες και τις υποσχέσεις στήριξης ως λόγους της επιστροφής. Πόσο βάρυνε αυτό στα χρόνια που ακολούθησαν, οι πηγές δεν το λένε.

Η Κωσταρέλου καταγράφει επίσης ότι ο Γέροντας Εφραίμ «λέγεται ότι απομακρύνθηκε» από την ηγουμενία της Φιλοθέου — διατύπωση που αποδίδει έναν ισχυρισμό που ακούστηκε, όχι δική της διαπίστωση. Η βιογραφία της μονής δίνει πάντως την ηγουμενία ως διαρκούσα ως το 1991. Η ημερομηνία λήξης της ηγουμενίας δεν διευκρινίζει, από μόνη της, τις περιστάσεις της αναχώρησης.

4. Η οικοδόμηση (1995–2004)

Τον Μάιο του 1995, μερικές μοναχές από την Πορταριά αναχωρούν για την Αμερική. Η Γερόντισσα Μακρίνα είχε αντισταθεί επί χρόνια στα αιτήματα να δώσει κι άλλες αδελφές — «Όσο ζω εγώ, δεν μπορώ να δώσω άλλες!» — και έκαμψε την αντίστασή της μόλις μετά την κοίμηση της Γερόντισσας Ταξιαρχίας, το 1994. Στον αποχαιρετισμό κλαίει: «Ποια μάνα φρόντισε τόσο όσο εγώ; Τόσα παιδιά να μεγαλώσω, να διδάξω — και τώρα μου τα πήρες από τα χέρια!» Εκοιμήθη έναν μήνα αργότερα, στις 4 Ιουνίου 1995, έπειτα από ταλαιπωρία από τους πνεύμονες και την καρδιά.

Τον Ιούλιο του 1995, έξι μοναχοί από τη Φιλοθέου φτάνουν στην έρημο της Αριζόνα, σε ένα οικόπεδο 106 ακρών κοντά στη Φλόρενς, δίπλα στις κρατικές φυλακές. Εδώ θα χτιστεί η Μονή του Αγίου Αντωνίου του Μεγάλου.

Στις 17 Ιανουαρίου 1996, εορτή του Αγίου Αντωνίου, ο Αρχιμανδρίτης Παΐσιος ενθρονίζεται ως ο πρώτος ηγούμενος της μονής, κάτω από ένα γαλάζιο μουσαμά απλωμένο πάνω από την ημιτελή εκκλησία. Προεδρεύει ο Μητροπολίτης Σαν Φρανσίσκο Αντώνιος. Από εκείνη τη στιγμή, η καθημερινή διοίκηση της μονής ανήκει στον Ηγούμενο Παΐσιο, υπό την πνευματική καθοδήγηση του Γέροντα Εφραίμ.

Το 1996 ο Αρχιεπίσκοπος Ιάκωβος αποσύρεται. Ο διάδοχός του, ο Αρχιεπίσκοπος Σπυρίδων (Παπαγεωργίου), φιλόμοναχος, τον στηρίζει πλήρως, και στα τρία χρόνια της διοίκησής του ανοίγουν, κατά την καταμέτρηση του Μολίμποκ, οκτώ μοναστήρια. Το 1999 ο Σπυρίδων αναγκάζεται να παραιτηθεί, έπειτα από εσωτερική κρίση της Αρχιεπισκοπής.

Η Μονή του Αγίου Αντωνίου αριθμεί δεκαεπτά μονές που ιδρύθηκαν μεταξύ 1989 και 2004 — δέκα γυναικείες και επτά ανδρικές. Η Μητρόπολη Σαν Φρανσίσκο δίνει επίσης δεκαεπτά στο ανακοινωθέν για την κοίμηση. Ο Μητροπολίτης Ιερόθεος Βλάχος γράφει για δεκαεννιά, ενώ άλλες μαρτυρίες μιλούν για «σχεδόν είκοσι». Οι πηγές χρησιμοποιούν διαφορετικές μετρήσεις· το κριτήριο της καθεμιάς δεν κατέστη δυνατό να εξακριβωθεί.

Η ταχύτητα της οικοδόμησης έθεσε εξαρχής ένα ερώτημα που οι επίσημες πηγές δεν έχουν διευκρινίσει: από πού ήρθαν τα χρήματα. Οι πηγές της μονής λένε ότι οι άνθρωποι άρχισαν να δωρίζουν χρήματα και υλικά. Το ερώτημα θα επανέλθει, με τα χρόνια, σε δημοσιογραφικές έρευνες και σε αιτήματα διαφάνειας, στα κεφάλαια για τον φάκελο Quantlab και τα αιτήματα της OCL.

Μέρος Β΄ — Οι τεκμηριωμένες αμφισβητήσεις (1999–2017)

5. Η έκθεση των πέντε μητροπολιτών (Ιανουάριος 1999)

Στις 12 Ιανουαρίου 1999, οι πέντε μητροπολίτες που υπηρετούσαν τότε στην Αρχιεπισκοπή Αμερικής — ο Ιάκωβος Σικάγου, ο Αντώνιος Σαν Φρανσίσκο, ο Μάξιμος Πίτσμπουργκ, ο Μεθόδιος Βοστώνης και ο Ησαΐας Ντένβερ — απέστειλαν στον Πατριάρχη Βαρθολομαίο και στην Αγία Σύνοδο της Κωνσταντινουπόλεως μια έκθεση δεκαπέντε σελίδων για την κρίση στην Αρχιεπισκοπή. Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα The National Herald στα ελληνικά, στις 16–17 Ιανουαρίου 1999.

Η έκθεση των πέντε ιεραρχών αφορά τη διοίκηση του Αρχιεπισκόπου Σπυρίδωνος και τη διαίρεση στην Αρχιεπισκοπή· δεν αποτελεί συνοδική απόφαση εναντίον του Γέροντα Εφραίμ. Το όνομα του Γέροντα εμφανίζεται σε ένα μόνο παράπονο, το όγδοο της λίστας, στη σελίδα 15:

«Φανατικοί και υπερορθόδοξοι (φονταμενταλιστές) οπαδοί. Παράγοντες που συμβάλλουν στη διαίρεση των χριστιανών μας είναι ορισμένες υπερβολές που δεν είναι απαραιτήτως έργο του Αρχιεπισκόπου ή του Μοναχού Εφραίμ, αλλά συνδέονται μαζί τους επειδή ορισμένοι κληρικοί και λαϊκοί, για τους εγωιστικούς σκοπούς τους, επικαλούνται την εξουσία και των δύο. Άλλο είναι ο συντηρητισμός, άλλο ο φανατισμός. Άλλο είναι ο παραδοσιασμός, άλλο η “υπερορθοδοξία” και ο “φονταμενταλισμός”.»

Οι ιεράρχες διέκριναν, λοιπόν, ανάμεσα στους δύο και σε εκείνους που επικαλούνταν την εξουσία τους. Ονόμαζαν ένα πραγματικό πρόβλημα — τη διαίρεση στις ενορίες, τον φανατισμό —, αλλά δεν το απέδιδαν αυτομάτως στον Γέροντα Εφραίμ: η διατύπωσή τους είναι ότι οι υπερβολές δεν είναι απαραιτήτως έργο του.

Τέσσερα χρόνια αργότερα, η εφημερίδα The National Herald της 5–6 Απριλίου 2003 μετέφερε τις συζητήσεις της Επαρχιακής Συνόδου για τα μοναστήρια που ιδρύθηκαν στην Αμερική και έγραφε — κατά τη σύγχρονη αναπαραγωγή του Α. Π. Κρομίδα, από την οποία παραθέτουμε αυτό το απόσπασμα — ότι ειπώθηκε εκεί ότι «ένα είδος φονταμενταλιστικού κινήματος με σεκταριστική φιλοσοφία προωθείται από τους οπαδούς του Εφραίμ και επηρεάζει τον κλήρο και τους φοιτητές θεολογίας του Holy Cross». Αυτή είναι η αφήγηση μιας εφημερίδας για μια συνοδική συζήτηση — όχι απόφαση, και όχι το κείμενο της έκθεσης του 1999.

Ανάμεσα στο 1999 και το 2003 το πρόβλημα κατονομάστηκε, λοιπόν, δύο φορές στον αμερικανικό ιεραρχικό κύκλο: μία φορά γραπτώς, προς τον Πατριάρχη, με τη διάκριση που προαναφέρθηκε· και μία δεύτερη σε μια συζήτηση που μεταφέρθηκε από τον Τύπο. Δεν εντοπίσαμε δημόσια πατριαρχική απάντηση στην έκθεση αυτή.

6. Η περίπτωση του πρώην πρωτοπρεσβυτέρου Γεωργίου Πασσιά (1997–2015)

Οι πηγές που συμβουλευτήκαμε δεν τεκμηριώνουν οποιαδήποτε εμπλοκή του Γέροντα Εφραίμ στις πράξεις για τις οποίες ο Πασσιάς τιμωρήθηκε. Η περίπτωση καταγράφεται επειδή αφορά το θεσμικό κλίμα της εποχής.

• 1979: Ο Γεώργιος Πασσιάς αποφοιτά από τη Θεολογική Σχολή του Holy Cross στο Μπρούκλαϊν.
• 1 Ιουνίου 1997: Ο Αρχιεπίσκοπος Σπυρίδων τον διορίζει Καγκελάριο της Ελληνορθόδοξης Αρχιεπισκοπής Αμερικής. Την ίδια περίοδο, το δίκτυο των μοναστηριών επεκτείνεται γρήγορα.
• Νοέμβριος 1998: Ο Θεόδωρος Καλμούκος γράφει στην The National Herald: «Ο Γέροντας Εφραίμ έχει σημαντική επιρροή στη διοίκηση της Αρχιεπισκοπής. Ο σημερινός Καγκελάριος, ο π. Γεώργιος Πασσιάς, τυγχάνει να είναι ένας από τους πιο αφοσιωμένους οπαδούς του Εφραίμ.» Ο Καλμούκος γράφει ως δημοσιογράφος με ξεκάθαρη θέση, εν μέσω της κρίσης Σπυρίδωνος. Ο δεσμός όμως δεν εξαρτάται μόνο από εκείνον: στην επιστολή αποχαιρετισμού προς την ενορία, ο ίδιος ο Πασσιάς αποκαλεί τον Γέροντα Εφραίμ πνευματικό του.
• 1 Ιουλίου 1999: Ο Πασσιάς παραιτείται από το αξίωμα του Καγκελαρίου.
• 2006–2015: ιερέας στον Άγιο Σπυρίδωνα του Ουάσιγκτον Χάιτς, στη Νέα Υόρκη, όπου θεσπίζει μια τάξη αυστηρής εξωτερικής ευλάβειας.
• 16 Σεπτεμβρίου 2015: τίθεται σε αργία, έπειτα από επίσημη καταγγελία του συζύγου μιας ενορίτισσας προς τον Επίσκοπο Ανδώνιο, Καγκελάριο της Αρχιεπισκοπής. Στις 6 Οκτωβρίου 2015 η Αρχιεπισκοπή εκδίδει δημόσια δήλωση για την υπόθεση.
• 13 Οκτωβρίου 2015: Η Επαρχιακή Σύνοδος της Αρχιεπισκοπής ψηφίζει παμψηφεί την καθαίρεση — στάδιο που προηγείται της πατριαρχικής απόφασης, όχι χωριστή καθαίρεση.
• 29 Νοεμβρίου 2015: Η Αγία και Ιερά Σύνοδος του Οικουμενικού Πατριαρχείου εκφέρει την καθαίρεση, για παράβαση των κανόνων της Αρχιεπισκοπής περί συμπεριφοράς. Τα μέλη του ενοριακού συμβουλίου του Αγίου Σπυρίδωνος απομακρύνονται κι αυτά.
• Στο ηλεκτρονικό μήνυμα αποχαιρετισμού προς την ενορία, ο Πασσιάς αναφέρεται στον «πνευματικό μου πατέρα, Γέροντα Εφραίμ, που διευθύνει τη Μονή του Αγίου Αντωνίου στη Φλόρενς της Αριζόνα».

Η περίπτωση αφορά έναν κληρικό που ήταν δημοσίως κοντά στους εφραιμικούς κύκλους, ο οποίος είχε σημαντικό διοικητικό αξίωμα κατά την περίοδο της επέκτασης των μοναστηριών. Ο ίδιος κληρικός που απαιτούσε από τις ενορίτισσες αυστηρή σεμνότητα απομακρύνθηκε για σοβαρό ηθικό σκάνδαλο. Είναι ένα μάθημα για τα όρια του εξωτερικού αυστηρισμού, που ισχύει παντού, όχι μόνο εδώ.

Η Αρχιεπισκοπή ενήργησε, σε αυτή την υπόθεση, γρήγορα και αποφασιστικά: από την αργία της 16ης Σεπτεμβρίου ως την πατριαρχική καθαίρεση πέρασαν περίπου δυόμισι μήνες.

7. Το Πρωτόκολλο #95 (16 Φεβρουαρίου 2005)

Στις 16 Φεβρουαρίου 2005, το Οικουμενικό Πατριαρχείο εκδίδει το έγγραφο General Regulations for the Establishment and Operation of Holy Monasteries in the Greek Orthodox Archdiocese of America — Πρωτόκολλο #95, με την υπογραφή του Πατριάρχη Βαρθολομαίου και της Αγίας Συνόδου. Το έγγραφο δημοσιεύεται στην ιστοσελίδα της Αρχιεπισκοπής και περιλαμβάνει δεκαέξι άρθρα που ρυθμίζουν τη σχέση ανάμεσα στα μοναστήρια, τους τοπικούς μητροπολίτες και την Αρχιεπισκοπή. Η χρονολόγηση ταιριάζει με το τεκμηριωμένο ιστορικό: οι Ενιαίοι Κανονισμοί είχαν αναθεωρηθεί από το 37ο Κληρικολαϊκό Συνέδριο τον Ιούλιο του 2004 και είχαν σταλεί στο Πατριαρχείο προς επικύρωση.

Τα άρθρα που μετρούν εδώ:

• Άρθρο 4 — τα δικαιώματα και τα καθήκοντα του Μητροπολίτη, μεταξύ των οποίων η «ανώτατη εποπτεία» και ο έλεγχος των οικονομικών μητρώων της μονής.
• Άρθρο 14 — απαιτεί ρητή άδεια του τοπικού μητροπολίτη για κάθε οικοδομή.
• Άρθρο 15(β), (γ), (ε) — υποχρεώνει τις μονές να στηρίζουν οικονομικά τη μητρόπολη και την Αρχιεπισκοπή, να στέλνουν κάθε χρόνο στη μητρόπολη μια οικονομική έκθεση και έναν προϋπολογισμό, και να τηρούν αναλυτικά μητρώα εσόδων και εξόδων.
• Άρθρο 16(δ) — ο ναός της μονής δεν είναι ενοριακός ναός· ο Γάμος απαγορεύεται εντελώς στις μονές της Αρχιεπισκοπής, ενώ το Βάπτισμα και το Χρίσμα μπορούν να τελούνται εκεί μόνο με την άδεια του επισκόπου του τόπου, για σοβαρό λόγο.

Ο κανονισμός ορίζει τις υποχρεώσεις των μονών και την ευθύνη της επισκοπικής εποπτείας. Η εφαρμογή του θα επανέλθει στη συζήτηση με τα αιτήματα διαφάνειας των επόμενων ετών.

8. Τα ρεπορτάζ του KVOA Τούσον (2006 και 2013)

Στις 9 Φεβρουαρίου 2006, ο σταθμός KVOA του Τούσον μεταδίδει την πρώτη έρευνα για τη μονή — μια οκτάμηνη έρευνα της δημοσιογράφου Κρίστι Τεντέσκο, με τίτλο Monastery Mystery. Το ρεπορτάζ δίνει τον λόγο σε τρεις οικογένειες — Παντανιζόπουλου, Άλεκ, Νέβινς — των οποίων τα παιδιά είχαν μπει στη μονή, και σε έναν πρώην λαϊκό μαθητή, τον Ντέιβιντ Σμιθ.

Η οικογένεια Παντανιζόπουλου, Έλληνες ορθόδοξοι από το Νόξβιλ του Τενεσί. Ο γιος, ο Νίκο, γεννημένος στις 26 Ιουλίου 1977, γνώρισε τον Γέροντα Εφραίμ τον Απρίλιο του 1996 και έφυγε από το σπίτι τον Μάιο, σε ηλικία δεκαοκτώ ετών. Ο πατέρας, ο Τζον Παντανιζόπουλος, είχε διηγηθεί νωρίτερα, σε μια συνέντευξη στην The National Herald, πώς βρήκε τον γιο του σε μια επίσκεψη που έκανε τον Σεπτέμβριο: «Όταν τον επισκεφθήκαμε με τη γυναίκα μου, νομίσαμε ότι βλέπουμε έναν γέρο είκοσι ετών.» Στο ρεπορτάζ του 2006: «Ο εγκέφαλός τους κατευθύνεται από τη μονή. Δεν μπορούν να διαβάσουν ό,τι θέλουν. Πρέπει να ζητούν άδεια για ό,τι κάνουν.»

Η οικογένεια Άλεκ. Η μητέρα, Μαίρη Λου Άλεκ: «Παίρνουν αυτούς τους νέους σε ένα τόσο εύθραυστο σημείο της ζωής τους και τους απορροφούν σε αυτόν τον… μοναχικό δρόμο.»

Η οικογένεια Νέβινς, από το Μοντέστο της Καλιφόρνιας. Ο πατέρας, ο Άσλεϊ Νέβινς, συνόψιζε: «Είσαι ο βάτραχος στην κατσαρόλα. Ανεβάζουν αργά τη θερμοκρασία του νερού και, πριν το καταλάβεις, έχεις βράσει. Και ο βάτραχος δεν πήδηξε έξω επειδή δεν είδε την αλλαγή.»

Η μαρτυρία του Ντέιβιντ Σμιθ. Πρώην λαϊκός μαθητής από το 1998 ως το 2001, βαπτισμένος ρωμαιοκαθολικός, ξαναβαπτίστηκε μαζί με τη σύζυγό του από τον Ηγούμενο Παΐσιο. Μίλησε με το πραγματικό του όνομα.

Στο ρεπορτάζ του KVOA λέει ότι του ζητήθηκε να ζει με τη σύζυγό του ως αδελφός με αδελφή, και ότι στην εξομολόγηση του μίλησαν για τα Πρωτόκολλα: ότι έρχεται το τέλος του κόσμου, ότι μια σκιώδης κυβέρνηση κυριαρχεί στις Ηνωμένες Πολιτείες, ότι η FEMA έχει ετοιμάσει στρατόπεδα για τη διάλυση των οικογενειών. Λέει επίσης ότι διδάχθηκε να βλάπτει σωματικά τον εαυτό του όταν τον κατέλαβαν αμαρτωλοί λογισμοί, και ότι έφτασε ο ίδιος σε σοβαρή κρίση.

Άλλα αποσπάσματα που του αποδίδονται — ότι είχε διδαχθεί να υπακούει στον πνευματικό όπως στον ίδιο τον Χριστό· ότι του είχε ειπωθεί ότι χωρίς τις προσευχές εκείνου δεν θα περάσει από τα τελώνια του αέρα, και ότι αυτό ήταν ο μοχλός της υπακοής· ότι στη μονή μιλούσαν περισσότερο για τον Γέροντα Εφραίμ παρά για τον Ιησού — προέρχονται από μια γραπτή μαρτυρία της οποίας το αρχικό κείμενο δεν κατέστη δυνατό να ανιχνευθεί ως την πηγή του στην παρούσα έρευνα. Αναφέρονται εδώ ως αποδόσεις, όχι ως επαληθευμένα αποσπάσματα.

Μια συνέντευξη του Σμιθ με τον Θεόδωρο Καλμούκο, που αναδημοσιεύθηκε τον Φεβρουάριο του 2013, δείχνει ότι διατύπωσε δημόσια κατηγορίες σχετικά με την καθοδήγηση της συζυγικής ζωής, τους αγώνες που ζητούνταν και τη σχέση του με τη μονή.

Οι ρεπόρτερ του KVOA ερεύνησαν περαιτέρω και μετέδωσαν ότι ο ίδιος ο Γέροντας Εφραίμ αναφέρεται στα Πρωτόκολλα των Σοφών της Σιών σε ένα από τα γραπτά του, αποκαλώντας τους σιωνιστές «διαβόητους» και τα Πρωτόκολλα «περιβόητα»· οι ειδικοί που συμβουλεύτηκε ο σταθμός είπαν ότι η παραπομπή σε εκείνο το κείμενο δεν έχει θέση στο ορθόδοξο γραπτό λόγο. Ο τίτλος του γραπτού, η έκδοση και η σελίδα δεν κατέστη δυνατό να εντοπιστούν στην παρούσα έρευνα. Χωρίς το αρχικό χωρίο δεν μπορεί να διαπιστωθεί αν επρόκειτο για κριτική αναφορά ή για επιδοκιμασία του κειμένου.

Στο ρεπορτάζ πήρε συνέντευξη και ο π. Αντώνιος, ο οποίος υπηρετούσε επί τριάντα χρόνια στην ελληνική εκκλησία του Τούσον. Υπερασπίζεται τη μονή και απορρίπτει μέρος των κατηγοριών. Όταν ρωτήθηκε γιατί ο Γέροντας Εφραίμ δεν μιλά για να υπερασπιστεί τον εαυτό του: «Επειδή είναι ο Γέροντας Εφραίμ. Δεν θα παίξει τα παιχνίδια που αρέσει στους ανθρώπους να παίζουν.» Όταν ρωτήθηκε για τις διαλυμένες οικογένειες: «Οι γονείς πρέπει να κοιτάξουν μέσα τους.» Όταν ρωτήθηκε πόσο στοίχισε η οικοδόμηση της μονής: «Μερικές χιλιάδες δολάρια. (…) Μερικές χιλιάδες, δεν ξέρω πόσες.»

Τον Φεβρουάριο του 2013, η ίδια δημοσιογράφος επανέρχεται με μια δεύτερη έρευνα, μετά τον θάνατο του Σκοτ Νέβινς.

9. Τα χρήματα: η SXP Analytics και ο φάκελος Quantlab

Τι συνέβη. Το 2006 ή το 2007, ο Βιτάλι Γκοντλέφσκι — ποσοτικός ερευνητής, πρώην υπάλληλος της εταιρείας Quantlab Technologies του Τέξας — ερευνούσε μια ελληνική ορθόδοξη μονή στην Αριζόνα, όπου έτυχε να γνωρίσει τον Εμμανουήλ Μαμαλάκη, πρώην δικηγόρο κινητών αξιών από το Μιλγουόκι. Οι δύο αποφάσισαν να φτιάξουν τη δική τους εταιρεία συναλλαγών υψηλής συχνότητας, ονομάζοντάς την SXP Analytics, από την Αγία Ξένη. Σε αυτούς προσχώρησε ο Αντρίι Κουχάρσκι, μαθηματικός, επίσης πρώην υπάλληλος της Quantlab.

Τον Μάρτιο του 2008, το FBI κάνει έρευνες σε πρώην υπαλλήλους της Quantlab. Το 2011, οι ομοσπονδιακοί εισαγγελείς του Χιούστον κλείνουν την ποινική έρευνα χωρίς να απαγγείλουν κατηγορίες. Το 2009, η Quantlab μηνύει αστικώς τους Γκοντλέφσκι, Κουχάρσκι, Μαμαλάκη και άλλους, για οικειοποίηση εμπορικών μυστικών — πηγαίο κώδικα, αλγορίθμους, μαθηματικά μοντέλα.

Τον Μάιο του 2015, ο Γκοντλέφσκι, η SXP και οι υπόλοιποι συνάπτουν εξώδικο συμβιβασμό, πληρώνοντας, κατά τις αναφορές, 28 εκατομμύρια δολάρια. Ο Κουχάρσκι και ο Μαμαλάκης πάνε σε δίκη, και οι ένορκοι του Χιούστον τους υποχρεώνουν να καταβάλουν 12,2 εκατομμύρια δολάρια αποζημίωση. Το Εφετείο του 5ου Κύκλου επικυρώνει την ετυμηγορία στις 22 Ιουνίου 2017.

Η δικαστική διαμάχη ήταν σκληρή. Η απόφαση του εφετείου ασχολείται εκτενώς με την καταστροφή αποδεικτικών στοιχείων: ο Κουχάρσκι διέγραψε χιλιάδες αρχεία και δεν διατήρησε συσκευές αποθήκευσης, παρά τη διαταγή διατήρησης των αποδεικτικών στοιχείων, πράγμα που του επέφερε ως κύρωση την άμεση ευθύνη για οικειοποίηση εμπορικών μυστικών· και ο Μαμαλάκης κατέστρεψε αποδείξεις, σε μικρότερο βαθμό, με διαφορετική κύρωση. Αυτά τα γεγονότα αφορούν τους εναγόμενους, όχι τη μονή.

Τι δεν συνέβη. Δεν πρόκειται για υπόθεση ξεπλύματος χρήματος, και στην ποινική έρευνα που άνοιξε στο Χιούστον δεν απαγγέλθηκαν κατηγορίες. Η μονή δεν εμφανίζεται στην απόφαση ούτε ως διάδικος, ούτε ως ωφελούμενη, ούτε ως αντικείμενο οποιασδήποτε διαπίστωσης — στο κείμενο της εφετειακής απόφασης που συμβουλευτήκαμε δεν αναφέρεται καθόλου. Ο δεσμός με αυτήν προέρχεται από δημοσιεύματα του νομικού Τύπου, σύμφωνα με τα οποία εκεί γνωρίστηκαν δύο από τους εναγομένους· ενώ ο Μπράντλεϊ Χόουπ ανέφερε στην The Wall Street Journal, τον Απρίλιο του 2014, ότι ο Γκοντλέφσκι και ο Μαμαλάκης είχαν συζητήσει την ίδρυση της εταιρείας σε μια συνάντηση που έγινε στη μονή της Φλόρενς, κάτω από ένα κιόσκι. Είναι δημοσιογραφικές αναφορές, όχι δικαστικές διαπιστώσεις.

Τι δεν κατέστη δυνατό να διευκρινιστεί. Το World Assistance Foundation, ίδρυμα συνδεδεμένο με τον Μαμαλάκη, έχει δημόσιες φορολογικές δηλώσεις, προσβάσιμες στις βάσεις δεδομένων των αμερικανικών μη κερδοσκοπικών οργανισμών· αυτές όμως δεν διευκρινίζουν τη χρηματοδότηση των μονών. Δεν εντοπίσαμε πλήρη δημόσια καταγραφή που να επιτρέπει την ανασύνθεση της χρηματοδότησης κάθε μονής.

Υποστηρικτές των μονών επισημαίνουν ότι πολλές από τις δεκαεπτά αγωνίζονται να πληρώσουν τους λογαριασμούς τους: δεν παίρνουν χρήματα από την Αρχιεπισκοπή, δεν έχουν ενοριακά προγράμματα συνεισφοράς, και ζουν από δωρεές, από την πώληση κεριών και εικόνων, από τη γεωργία και από εκδόσεις. Ό,τι μπόρεσε να ειπωθεί για τον Άγιο Αντώνιο δεν μπορεί να ειπωθεί για όλες.

10. Η επιτροπή MRC και η σιωπή που ακολούθησε (2010–2015)

Σύμφωνα με τη δημόσια μαρτυρία του νομικού Μπιλ Τζορτζ Στότη, τον Οκτώβριο του 2010 η Σύνοδος της Αμερικής ψήφισε παμψηφεί την έρευνα των μοναστηριών που βρίσκονταν υπό την καθοδήγηση του Γέροντα Εφραίμ, και ο Αρχιεπίσκοπος Δημήτριος όρισε πέντε λαϊκούς σε μια επιτροπή που ονομάστηκε πρώτα Monastery Task Force, κατόπιν μετονομάστηκε σε Monastery Review Committee (MRC), στην οποία προστέθηκαν ένας ιερέας και ένας επίσκοπος. Η ονομαστική της σύνθεση δεν κατέστη δυνατό να τεκμηριωθεί στην παρούσα έρευνα.

Η επιτροπή εργάστηκε επί χρόνια και πραγματοποίησε συνεντεύξεις σε όλη τη χώρα με ανθρώπους και οικογένειες που είχαν θιγεί από τις διδασκαλίες αυτών των μονών. Ο Στότης γράφει:

«Υπηρέτησα στην Task Force των Μοναστηριών, που μετονομάστηκε έπειτα σε Monastery Review Committee. Διορίστηκα από τον Αρχιεπίσκοπο τον Οκτώβριο του 2010.»

Ότι γράφτηκαν εκθέσεις το λέει ο Στότης. Ο ίδιος λέει ότι δεν δόθηκαν στο φως. Το χρονικό δεν εντόπισε καμία δημόσια έκθεση της επιτροπής· αυτό όμως δεν αποτελεί ανεξάρτητη επιβεβαίωση της μη δημοσίευσης, παρά μόνο τη διαπίστωση ότι δεν βρέθηκε καμία.

Στις 18 Οκτωβρίου 2012, ο Μάικλ Τζαχάρις — αντιπρόεδρος του Αρχιεπισκοπικού Συμβουλίου — μιλά στη συνεδρίαση του Συμβουλίου για «ένα λυπηρό και εξαιρετικά δυσάρεστο θέμα, δηλαδή την παρούσα κατάσταση των μοναστηριών ως προς τη σχέση τους με την Εκκλησία στις Ηνωμένες Πολιτείες». Λέει ότι ορισμένες μονές δεν τήρησαν τις υποχρεώσεις τους προς την Αρχιεπισκοπή, ότι το έργο της επιτροπής που είχε αναλάβει την έρευνα συνάντησε «έλλειψη συνεργασίας», ενώ για τον θάνατο του Σκοτ Νέβινς επισημαίνει ότι τα ενδεχόμενα μέτρα επρόκειτο να αποφασιστούν έπειτα από πλήρη και αντικειμενική έρευνα, λαμβάνοντας υπόψη και την αναμενόμενη έκθεση της αστυνομίας:

«Αναμένουμε να λάβουμε αυστηρά και κατάλληλα μέτρα, όπως θα χρειαστεί, για να διορθώσουμε αυτή την κατάσταση — διότι το να μην το κάνουμε θα μπορούσε να έχει μακροχρόνιες συνέπειες.»

Δεν εντοπίσαμε, στις πηγές που συμβουλευτήκαμε, κάποιο δημόσιο μέτρο που να ελήφθη ως συνέπεια αυτών των λόγων. Ο Μάικλ Τζαχάρις εκοιμήθη το 2016.

Το 2015 κυκλοφορεί ένα ντοκιμαντέρ είκοσι έξι λεπτών, ευνοϊκό για τη μονή, που παρουσιάζει το έργο ως δώρο από τον Θεό. Ο Α. Π. Κρομίδας, σε ένα άρθρο που αναδημοσιεύθηκε στην ιστοσελίδα του OCL με τον τίτλο Ephraim Goes PR, το διαβάζει ως απάντηση εικόνας στις αμφισβητήσεις εκείνων των ετών. Αυτή είναι η ερμηνεία του Κρομίδα· οι πηγές που συμβουλευτήκαμε δεν διευκρινίζουν ποιος παρήγγειλε την ταινία ή με ποια πρόθεση. Το ντοκιμαντέρ δεν απαντά στα αιτήματα οικονομικής λογοδοσίας.

11. Τα αιτήματα διαφάνειας του OCL (Φεβρουάριος 2017)

Το Orthodox Christian Laity — διαδικαιοδοσιακή ορθόδοξη οργάνωση εκπαίδευσης και υπεράσπισης συμφερόντων, ιδρυμένη το 1987 — υιοθετεί τον Φεβρουάριο του 2017 τις Resolutions Relating to Monasteries, διατυπωμένες ως αίτημα εφαρμογής του Πρωτοκόλλου #95:

«Το OCL απευθύνει σεβαστή έκκληση στην Επαρχιακή Σύνοδο της Ελληνορθόδοξης Αρχιεπισκοπής Αμερικής να εφαρμόσει τους δικούς της Κανονισμούς σχετικά με τις Μονές που λειτουργούν υπό την αιγίδα της στις Ηνωμένες Πολιτείες· κάθε Μητροπολίτης που έχει μοναστήρια στη Μητρόπολή του να ζητήσει από αυτά τα μοναστήρια την πλήρη συμμόρφωση με το γράμμα και το πνεύμα αυτών των Κανονισμών· και όλες οι πληροφορίες σχετικά με το έργο αυτών των μονών, περιλαμβανομένων, χωρίς να περιορίζονται σε αυτές, των οικονομικών γνωστοποιήσεων, να δημοσιοποιηθούν.»

Μια δεύτερη απόφαση ζητά από τη Συνέλευση των Επισκόπων όλες οι δικαιοδοσίες που δεν το έχουν κάνει ακόμη να υιοθετήσουν κανονισμούς σχετικά με τα μοναστήρια των Ηνωμένων Πολιτειών, οι οποίοι να απαιτούν διαφάνεια και λογοδοσία στην οικονομική αναφορά, καθώς και ιεραρχική εποπτεία της διδασκαλίας.

Οι αποφάσεις εγκρίθηκαν στη συνεδρίαση του Συμβουλίου του OCL στις 10–12 Φεβρουαρίου 2017, αφού τα μέλη ξαναδιάβασαν τις διατάξεις του Πρωτοκόλλου #95.

Η υποχρέωση αποστολής ετήσιας έκθεσης στη μητρόπολη είναι διαφορετική από το αίτημα του OCL να δημοσιοποιούνται οι πληροφορίες. Τα έγγραφα που συμβουλευτήκαμε δεν δείχνουν σε ποιο βαθμό κάθε μονή εκπλήρωσε τις υποχρεώσεις της.

12. Οι επιστολές της «Ρουθ», που δημοσιεύθηκαν το 2011

Στην ιστοσελίδα gotruthreform.org δημοσιεύονται, από τις 17 Ιανουαρίου 2011, οι επιστολές μιας γυναίκας που υπογράφει «Ρουθ». Διηγείται τις δυσκολίες που ανέκυψαν αφότου εκείνη και ο σύζυγός της αποφάσισαν να μπει ο καθένας σε μια μονή.

Πρόκειται για ανώνυμο υλικό που δημοσιεύθηκε σε ιστοσελίδα εκστρατείας ανοιχτά αντίθετης προς τα μοναστήρια, μη επαληθευμένο ανεξάρτητα.

Η «Ρουθ» στέλνει μια πρώτη επιστολή στον Αρχιεπίσκοπο Δημήτριο — με ημερομηνία 22 Σεπτεμβρίου, με το έτος σβησμένο κατά τη δημοσίευση: «Ο σύζυγός μου κι εγώ προετοιμαζόμασταν επί χρόνια, με προσευχή, για τη μοναστική ζωή· κάναμε ένα τεράστιο άλμα πίστης, και μετατράπηκε στην πιο βαριά ψυχική τραγωδία που θα μπορούσαμε να φανταστούμε. ΠΑΡΑΚΑΛΩ, βοηθήστε μας!» Λέει ότι δεν έλαβε απάντηση. Τον Δεκέμβριο γράφει για δεύτερη φορά: «Πλησιάζουν τα Χριστούγεννα και περίμενα υπομονετικά την ευγένεια οποιασδήποτε απάντησης.» Ούτε σε αυτήν, λέει, δεν έλαβε απάντηση. Σε μια μαρτυρία που δημοσιεύθηκε το 2011, ο σύζυγος διηγείται την αποχώρησή του από τη μονή και κλείνει με ένα ερώτημα: «Γιατί δεν υπήρξε καμία απάντηση στην απελπισμένη κραυγή της συζύγου μου προς τον Αρχιεπίσκοπο Δημήτριο;»

Αν οι επιστολές έφτασαν στον παραλήπτη και αν υπήρξε οποιαδήποτε απάντηση με άλλο τρόπο, οι πηγές που συμβουλευτήκαμε δεν το διευκρινίζουν.

13. Ο θάνατος του Σκοτ Νέβινς (11 Ιουνίου 2012)

Ο Σκοτ Νέβινς, από το Μοντέστο της Καλιφόρνιας, γιος του Άσλεϊ και της Νταϊάνα Νέβινς, πέρασε πάνω από έξι χρόνια ως δόκιμος αδελφός στη Μονή του Αγίου Αντωνίου, με το όνομα Ιωάννης. Έφυγε από εκεί στις αρχές του 2011 και γράφτηκε σε κολέγιο του Όρεγκον. Πέθανε στις 11 Ιουνίου 2012: έπειτα από μια αυτοκτονική πράξη που τελέστηκε κοντά στη μονή, μεταφέρθηκε με ελικόπτερο σε νοσοκομείο της περιοχής, όπου και υπέκυψε.

Τι λένε οι γονείς. Ο γιος τους είχε απομακρυνθεί από την οικογένεια και είχε αρχίσει να μιλά για συνωμοσίες. Στις φωτογραφίες εκείνων των ετών είχε αδυνατίσει πολύ. Ισχυρίζονται ότι δεν του επετράπη να επισκεφθεί την οικογένειά του, ούτε καν όταν η γιαγιά ήταν ετοιμοθάνατη, και ότι τα γράμματά του διαβάζονταν. Η μητέρα, στο ρεπορτάζ του KVOA του 2013: «Ήταν τρομοκρατημένος. Ήταν φοβισμένος και ταραγμένος.» Ο πατέρας ζήτησε δημοσίως την απομάκρυνση από τις θέσεις τους εκείνων που θεωρούσε υπεύθυνους: «Αυτοί οι άνθρωποι πρέπει να φύγουν, ιδίως εκείνοι που βρίσκονταν σε θέσεις ευθύνης και ήξεραν καλύτερα.»

Τι συνέβη ανάμεσα στην αποχώρηση και τον θάνατο. Μετά την αποχώρησή του, ο Νέβινς διατηρούσε μια δημόσια ιστοσελίδα όπου αποκαλούσε τη μονή αίρεση, και τον Γέροντα Εφραίμ, με δική του λέξη, «τσαρλατάνο»: «Ήμουν δόκιμος στη Μονή του Αγίου Αντωνίου έξι χρόνια και έβλεπα καθημερινά τον Γέροντα Εφραίμ, τον τσαρλατάνο. Είμαι πεπεισμένος, από όσα έζησα, ότι ο Γέροντας είναι αρχηγός αίρεσης και η μονή είναι αίρεση.» Η διένεξη που προηγήθηκε του θανάτου αφορούσε, κατά την αφήγηση της The National Herald και του Ηγουμένου Παΐσιου, ένα οδοντικό σιδεράκι που αφέθηκε στο κελί και πετάχτηκε από τον μοναχό που έκανε καθαριότητα: ο Νέβινς ζήτησε 4.000 δολάρια, η μονή προσφέρθηκε να πληρώσει την αντικατάστασή του σε έναν ορθοδοντικό της Καλιφόρνιας, εκείνος αρνήθηκε. Τον Απρίλιο του 2012 έγραφε σε έναν μοναχό λόγια γεμάτα μίσος για τον Γέροντα. Σύμφωνα με τον Ηγούμενο Παΐσιο, στις 4 Ιουνίου του τηλεφώνησε και τον απείλησε· ο ηγούμενος λέει ότι του απάντησε να πάει σε έναν ψυχοθεραπευτή.

Εκείνη η νύχτα. Σύμφωνα με την αφήγηση του KVOA, που παραθέτει την έκθεση του Γραφείου του Σερίφη της κομητείας Πίναλ, ο Νέβινς οδήγησε από το Όρεγκον ως τη μονή, οπλισμένος. Ένας μοναχός που φρουρούσε τον είδε στην είσοδο· όταν τον πλησίασε, εκείνος έκανε γρήγορα αναστροφή και έφυγε. Ο μοναχός τον ακολούθησε με το αυτοκίνητο. Σε μικρή απόσταση από την πύλη, ο Νέβινς σταμάτησε και έβλαψε μόνος του τον εαυτό του.

Τι απαντά η μονή. Στη συνέντευξη που έδωσε στον Θεόδωρο Καλμούκο για την The National Herald (23–29 Ιουνίου 2012), ο Ηγούμενος Παΐσιος αναγνωρίζει ότι ο Νέβινς υποστήριζε πως είχε απειληθεί από μοναχούς, ανάμεσά τους και από τον Γέροντα Εφραίμ — και αρνείται ξεκάθαρα: «όλα αυτά ήταν στη φαντασία του», και «ο Γέροντας Εφραίμ δεν απειλεί και δεν έχει πρόθεση να απειλήσει κανέναν.» Προσθέτει ότι ο Νέβινς ούτε είχε τρόπο να μιλήσει απευθείας με τον Γέροντα, που δεν ξέρει αγγλικά, ενώ εκείνος δεν ήξερε ελληνικά.

Την ίδια άρνηση είχε διατυπώσει νωρίτερα, γραπτώς, ο π. Ιλαρίων: «ο γέροντας δεν απείλησε ποτέ κανέναν που ήθελε να φύγει από εδώ. Όλοι όσοι έρχονται εδώ ως αδελφοί ή ως επισκέπτες έρχονται με τη θέλησή τους και φεύγουν με τη θέλησή τους.» Ο Ιλαρίων γράφει ακόμη ότι, την ημέρα της αναχώρησης, φοβούμενος για την τύχη του, κάλεσε ο ίδιος το γραφείο του σερίφη και υπέβαλε αναφορά εξαφάνισης· ο σερίφης τηλεφώνησε πίσω λέγοντας ότι είχε μιλήσει με τους γονείς του νέου και ότι εκείνος είχε φύγει για πάντα. Και για την αναχώρηση «τα μεσάνυχτα, εσπευσμένα», ο Ιλαρίων λέει ότι ο Νέβινς είχε φανεί να πηγαίνει στην εκκλησία, να παίρνει την ευλογία του Γέροντα και να βγαίνει από την μπροστινή πόρτα την ώρα της Λειτουργίας. Ο Νέβινς αμφισβητεί στην ίδια αλληλογραφία αυτή την εκδοχή, λέγοντας ότι του είχαν ζητήσει να φύγει χωρίς τίποτα.

Ο Παΐσιος λέει ακόμη ότι ο ίδιος είχε πει στον νέο να γυρίσει στο σπίτι και να κάνει κάτι με τη ζωή του, επειδή δεν προόδευε στη μονή· και ότι, μετά τα συμβάντα, είναι πεπεισμένος ότι ο Νέβινς είχε έρθει για να τον σκοτώσει και έπειτα να αυτοκτονήσει.

Τι έκανε η Εκκλησία. Στις 14 Ιουνίου 2012, τρεις ημέρες μετά τον θάνατο, ο Μητροπολίτης Σαν Φρανσίσκο Γεράσιμος — στη δικαιοδοσία του οποίου βρισκόταν η μονή — εξέδωσε ανακοινωθέν προς τους πιστούς. Αναφέρει σε αυτό ότι οι αρχές ερευνούν την υπόθεση και ότι η Μητρόπολη θα συνεργαστεί σε ό,τι χρειαστεί, και προσθέτει ότι η ίδια η Μητρόπολη διεξάγει έρευνα. Το ανακοινωθέν κλείνει με προσευχή για την οικογένεια Νέβινς και για την ψυχή του νέου.

Δεν εντοπίσαμε τα δημόσια αποτελέσματα αυτής της έρευνας. Η ανακοίνωση μιας έρευνας δεν ταυτίζεται με το αποτέλεσμά της, και η έλλειψη δημόσιου αποτελέσματος δεν αποδεικνύει ούτε ότι η έρευνα δεν έγινε, ούτε ότι ήταν επαρκής.

Τον Φεβρουάριο του 2013 οι γονείς προσέλαβαν τον δικηγόρο Στίβεν Μ. Μέρφι από το Σαν Φρανσίσκο και έστειλαν στην Αρχιεπισκοπή, στη Μητρόπολη και στη μονή μια εξώδικη επιστολή, προαναγγέλλοντας πιθανή αγωγή για θάνατο από αμέλεια. Δεν εντοπίσαμε το έγγραφο καταχώρισης μιας τέτοιας αγωγής.

Κανένα από τα παραπάνω γεγονότα δεν μειώνει τον πόνο αυτών των γονέων, και κανένα δεν απαντά στο ερώτημα τι συνέβη με εκείνον τον νέο στα έξι χρόνια. Οι μαρτυρίες της οικογένειας δεν μετατρέπονται αυτομάτως σε ετυμηγορία. Δεν εντοπίσαμε, στις πηγές που συμβουλευτήκαμε, δίκη που να ολοκληρώθηκε με απόφαση που να αποδίδει ευθύνη στη μονή. Όμως παραμένουν ένα βαρύ ποιμαντικό σήμα για την ευθραυστότητα των νεαρών προσηλύτων και για την ανάγκη μιας πραγματικής επισκοπικής εποπτείας εκεί όπου υπάρχουν πολλοί δόκιμοι αδελφοί.

14. Η ακαδημαϊκή έρευνα: Φράνσις Κωσταρέλου (2011–2018)

Η κοινωνιολόγος Φράνσις Κωσταρέλου (διδακτορικό στην ανθρωπολογία, University of Chicago, 1989· καθηγήτρια στο Governors State University), ελληνικής καταγωγής, μελέτησε συστηματικά το φαινόμενο και παρουσίασε τις εργασίες της σε επαληθεύσιμα συνέδρια: Society for the Scientific Study of Religion (Μιλγουόκι 2011, Ατλάντα 2016, Ουάσιγκτον 2017), και στη σειρά Orthodox Christian Laity Occasional Paper Series 8, 2018.

Τα συμπεράσματά της, όπως τα παρουσίασε το Religioscope τον Νοέμβριο του 2011:

«Τα “εφραιμικά” μοναστήρια δίνουν έμφαση στην απομονωμένη ζωή, τη νηστεία, τον σωματικό κόπο, τις αγρυπνίες και την αδιάκοπη απαγγελία της Ευχής του Ιησού.»

Στη μελέτη τριών ενοριών του Σικάγου που επηρεάστηκαν από αυτές τις διδασκαλίες, βρήκε διαιρέσεις και απώλειες μελών, καθώς και αλλαγές στην ενοριακή ζωή — κατάργηση χορωδιών, παύση ορισμένων εκδηλώσεων στην ενοριακή αίθουσα. Οι περισσότεροι από όσους επέκριναν τον Γέροντα Εφραίμ ήταν, σύμφωνα με την έρευνά της, επαγγελματίες με σπουδές και ορθόδοξοι δεύτερης γενιάς.

Το Religioscope καταγράφει επίσης ότι ο Γέροντας Εφραίμ απολάμβανε την αποφασιστική στήριξη αρκετών Ελλήνων επισκόπων, οι οποίοι επέτρεψαν την ανέγερση μονών στις επαρχίες τους. Η έρευνα δεν περιγράφει έναν άνθρωπο εναντίον της ιεραρχίας, αλλά ένα φαινόμενο που προκαλούσε διαίρεση σε επίπεδο ενοριών.

Η μελέτη αφορά τις κοινωνικές επιπτώσεις και τη ζωή των ενοριών· δεν αποτελεί δογματική αξιολόγηση ή εκκλησιαστική απόφαση.

15. Ο τόμος «The Departure of the Soul» (2017)

Τον Απρίλιο του 2017, η Μονή του Αγίου Αντωνίου εκδίδει το The Departure of the Soul According to the Teaching of the Orthodox Church — χίλιες εκατόν έντεκα σελίδες, διακόσιες δεκαέξι σελίδες έγχρωμων πινάκων, πρόλογο υπογεγραμμένο από τον Γέροντα Εφραίμ, προλογικό σημείωμα του Μητροπολίτη Μεσογαίας Νικολάου. Ο τόμος συγκεντρώνει τις μαρτυρίες περισσότερων από εκατόν είκοσι αγίων για την ιδιαίτερη κρίση και περιλαμβάνει ένα κεφάλαιο απάντησης σε όσους έγραψαν εναντίον αυτής της διδασκαλίας.

Το βιβλίο δεν ανοίγει τη διαμάχη, αλλά απαντά σε αυτήν. Ο τόμος εντάσσεται σε μια παλαιότερη διαμάχη για τα τελώνια του αέρα και απαντά, μεταξύ άλλων, στις κριτικές του Λάζαρου (Λεβ) Πουχάλο και του Μάικλ Αζκούλ.

Η υποδοχή ήταν διχασμένη.

Εναντίον: ο Πολ Λαντουσέρ (Trinity College Toronto) δημοσιεύει μια εκτενή κριτική στο Orthodoxy and Heterodoxy, στις 18 Αυγούστου 2017, που επαναλαμβάνεται ως άρθρο στο St. Vladimir’s Theological Quarterly 62.1 (2018). Ο πυρήνας της αντίρρησής του: «Μια ανθολογία πατερικών και άλλων γραπτών που μαρτυρούν τη διδασκαλία των Τελωνίων, όσο πολυάριθμα κι αν είναι, δεν εδραιώνει διδασκαλία της Ορθόδοξης Εκκλησίας.» Ο Στίβεν Σούμεϊκερ γράφει για τον τόμο στο Public Orthodoxy, την έκδοση του Κέντρου Ορθόδοξων Χριστιανικών Σπουδών του Fordham, στις 17 Οκτωβρίου 2017, χαρακτηρίζοντάς τον φονταμενταλιστικό έργο που αποσκοπεί να παραπλανήσει τον αναγνώστη ως προς τη διδασκαλία της Εκκλησίας. Ο ίδιος υπογράφει και μια ακαδημαϊκή κριτική στο Journal of Orthodox Christian Studies (2018).

Υπέρ: ο τόμος φέρει την έγκριση οκτώ ορθοδόξων ιεραρχών, ενώ ο εκδότης συγκεντρώνει στη σελίδα του βιβλίου και ευνοϊκές κριτικές, ανάμεσά τους και κάποιες πανεπιστημιακές. Η υποδοχή δεν ήταν, λοιπόν, ομοφώνως αρνητική. Οι διατυπώσεις αυτών των κριτικών δεν αναπαράγονται εδώ λόγω έλλειψης πλήρων βιβλιογραφικών παραπομπών.

Ο αριθμός των κριτικών δεν κρίνει το θεολογικό ζήτημα, και η απουσία ρητού συνοδικού ορισμού δεν βγάζει από μόνη της μια διδασκαλία από την Παράδοση.

Ένα ξεχωριστό πρόβλημα είναι η χρήση αυτής της διδασκαλίας στην πνευματική καθοδήγηση. Στη μαρτυρία που αποδίδεται στον Ντέιβιντ Σμιθ λέγεται ότι του είχαν πει ότι χωρίς τις προσευχές του πνευματικού δεν θα περάσει από τα τελώνια του αέρα, και ότι αυτός ήταν ο μοχλός με τον οποίο του ζητούσαν υπακοή. Είναι η αφήγηση ενός μόνο ανθρώπου για τη δική του πνευματική σχέση, και δεν μπορεί να επεκταθεί στους άλλους. Αν η αφήγηση είναι ακριβής, περιγράφει τη χρήση μιας διδασκαλίας για την επιβολή υπακοής μέσω του φόβου. Ένας τέτοιος τρόπος καθοδήγησης θέτει ένα ποιμαντικό πρόβλημα, διαφορετικό από τη συζήτηση για την ίδια τη διδασκαλία.

Ο συντάκτης αυτών των γραμμών, διαπαιδαγωγημένος στη ρουμανική πνευματική παράδοση, τοποθετεί τα τελώνια του αέρα στο ευρύτερο πλαίσιο του ελέους του Θεού, της Εκκλησίας που προσεύχεται, της Θείας Λειτουργίας ως σκέπης της ψυχής. Δεν τα αρνείται· ούτε τα θέτει στη θέση του Χριστού.

Τον Ιούλιο του 2017, ο Ηγούμενος Γρηγόριος Ζάιενς έγραφε ότι ο Γέροντας είχε αποσυρθεί εδώ και πάνω από ένα χρόνο από το έργο του καθοδηγητή, για λόγους υγείας. Οι πηγές που συμβουλευτήκαμε δεν διευκρινίζουν πότε γράφτηκε ο πρόλογος, ούτε ποιος φρόντισε αυτό το εκδοτικό εγχείρημα.

Μέρος Γ΄ — Τα τελευταία χρόνια (2014–2019)

Οι μαρτυρίες του Αρχιμανδρίτη Συμεών Γκαγκάτικ, του π. Σεργκέι Μπαράνοφ και της Εκατερίνας Μαλεντσένκο προέρχονται από την ίδια αναμνηστική συλλογή, που δημοσίευσε το orthochristian.com στις 17 Δεκεμβρίου 2019, δέκα ημέρες μετά την κοίμηση, και επιλέχθηκαν σε ένα σαφώς ευνοϊκό για τον Γέροντα πλαίσιο. Περιγράφουν ξεχωριστές συναντήσεις, ξεχωριστών ανθρώπων· η δημοσίευσή τους μαζί δεν αποτελεί όμως, από μόνη της, ανεξάρτητη επαλήθευση καθεμιάς αφήγησης.

Ό,τι φαίνεται από αυτές είναι ένας γέροντας σχεδόν ενενήντα ετών, όλο και πιο εξασθενημένος, που δεχόταν τους προσκυνητές σύμφωνα με μια τάξη που είχε θεσπίσει η αδελφότητα. Οι μάρτυρες ερμηνεύουν πνευματικά αυτές τις συναντήσεις· οι αφηγήσεις τους δεν επιτρέπουν κρίση για τη σωματική του κατάσταση.

16. Μάιος 2014: μια ηχογραφημένη συνομιλία

Τον Μάιο του 2014, μαθητές από την Ελλάδα τον επισκέπτονται στην Αριζόνα και ηχογραφούν μια μακρά συνέντευξη, που δημοσιεύθηκε έπειτα στο doxologia.ro και σε πολλές γλώσσες. Το περιεχόμενο είναι καθαρά αθωνικό: αναμνήσεις από τον Γέροντα Ιωσήφ, προτροπή στην προσευχή της καρδιάς, ανάγκη ομολογίας του Χριστού στους καιρούς που ζούμε. Σε ηλικία πάνω από ογδόντα πέντε ετών, μιλά καθαρά και συνεκτικά.

17. Καλοκαίρι 2014: ο Επίσκοπος Μακάριος της Βόρειας Ευρώπης

Το ίδιο καλοκαίρι, ο Θεοφιλέστατος Μακάριος, Ρουμάνος ορθόδοξος επίσκοπος της Βόρειας Ευρώπης, που βρισκόταν σε ταξίδι στην Αμερική, φτάνει στις πύλες της μονής χωρίς να έχει προγραμματίσει την επίσκεψη. Η μαρτυρία του, που δημοσιεύθηκε στο doxologia.ro:

«Ήξερα ότι ο Γέροντας Εφραίμ ο Φιλοθεΐτης δεν δέχεται για συμβουλή χωρίς προηγούμενη ειδοποίηση, γι’ αυτό περίμενα αρνητική απάντηση από τη μονή. Όχι μόνο όμως με δέχθηκαν και με καθοδήγησαν, αλλά ο Γέροντας Εφραίμ με συνόδευσε στην ακολουθία της αγρυπνίας, που στεφανώθηκε με τη Θεία Λειτουργία.»

Οι επισκέψεις για συμβουλή γίνονταν με προηγούμενη ειδοποίηση. Ο Επίσκοπος Μακάριος έγινε πάντως δεκτός χωρίς ραντεβού, και ο Γέροντας τον καθοδήγησε και τον συνόδευσε στην αγρυπνία και στη Λειτουργία.

18. Ο Αρχιμανδρίτης Συμεών Γκαγκάτικ

Ο Αρχιμανδρίτης Συμεών Γκαγκάτικ, ηγούμενος στην Ουκρανία και μεταφραστής στα ρωσικά του βιβλίου του Γέροντα για τον Όσιο Ιωσήφ τον Ησυχαστή, πήγε τρεις φορές στην Αριζόνα. Η μαρτυρία του είναι θερμή και αναλυτική.

Στην πρώτη επίσκεψη ζήτησε ευλογία για τη μετάφραση και το αρχικό κείμενο των αναμνήσεων· την έλαβε αμέσως, λέει, με καθαρή χαρά. Στη δεύτερη ήρθε με μια λίστα από περίπου πενήντα ερωτήσεις. Οι συνοδοί του Γέροντα του είπαν ότι δεν είναι δυνατό να τις περάσουν όλες μαζί του, επειδή ήταν υπερβολικά κουρασμένος, και τον βοήθησαν οι ίδιοι να ξεκαθαρίσει τα δύσκολα σημεία, αφήνοντας για τον Γέροντα μόνο τις πιο προσωπικές ερωτήσεις, στις οποίες κανείς άλλος δεν θα μπορούσε να απαντήσει. Σε εκείνες ο Γέροντας του απάντησε. Τότε τον ρώτησε και πώς πρέπει να είναι ένας ηγούμενος, και έλαβε την απάντηση που ο Γκαγκάτικ λέει ότι τη φυλάσσει σαν θησαυρό: «Ένας ηγούμενος πρέπει να είναι, πρώτα απ’ όλα, πατέρας. Να μη διοικεί ποτέ τη μονή σαν διαχειριστής, σαν διοικητής. Χωρίς εντολές, χωρίς διαταγές. Ποτέ! Μόνο σαν πατέρας!»

Την τρίτη φορά του έφερε το τυπωμένο βιβλίο. Οι δύο πρώτες συναντήσεις ήταν σύντομες, επειδή ο συνοδός που ρύθμιζε τη δεξίωση των προσκυνητών τον είχε προειδοποιήσει από την αρχή: ο Γέροντας ήταν ηλικιωμένος, με λίγες δυνάμεις, και πολλοί περίμεναν. «Την τρίτη φορά όμως ο Γέροντας δεν με άφησε να φύγω γρήγορα.» Άρχισε να θυμάται τα παιδικά του χρόνια στον Βόλο υπό τη γερμανική κατοχή — πώς πουλούσε μικροπράγματα στην αγορά για να μην πεθάνει από την πείνα, πώς τον συνέλαβαν, πώς είδε παιδιά σκοτωμένα. Και όταν επιτέλους τον άφησε να φύγει και ο Γκαγκάτικ βγήκε στο χολ, ο συνοδός κούνησε το κεφάλι επιτιμητικά. «Μα τι μπορούσα να κάνω; Δεν μπορούσα να διακόψω τον Γέροντα…»

Η επίπληξη ήταν, λοιπόν, για τον επισκέπτη, στο χολ, μετά την έξοδο. Και αυτός που είχε μακρύνει τη συνάντηση ήταν ο ίδιος ο Γέροντας.

19. Ο π. Σεργκέι Μπαράνοφ

Ο π. Σεργκέι Μπαράνοφ, πνευματικός στο Όρσκ, πήγε δύο φορές στη Μονή του Αγίου Αντωνίου, μένοντας εκεί από μία εβδομάδα.

Διηγείται ότι ο Γέροντας ήταν ήδη εξασθενημένος και ότι δεν μίλησαν πολύ — αλλά ότι ούτε και προσπάθησε να μιλήσει: είναι πάντοτε αμήχανο, λέει, να έρχεσαι με ερωτήσεις· αρκεί να στέκεσαι δίπλα σε τέτοιους ανθρώπους. Για την ακολουθία γράφει: «Στέκεται μαζί σου δίπλα στο ιερό, αλλά η ψυχή του δεν είναι εκεί.» Και ερμηνεύει ο ίδιος τον λόγο: ο Γέροντας ήταν μακριά με το πνεύμα, όχι πάνω στη γη, όχι με τους παρόντες.

Περιγράφει επίσης την τάξη της μονής — ο καθένας έρχεται με τη σειρά για ευλογία, και ο Γέροντας τον χτυπά ελαφρά στο κεφάλι, με αστείο και με χαμόγελο — και τον κανόνα που δίνεται σε όλους όσους έρχονται: εκατό μετάνοιες, εννιακόσιες Ευχές του Ιησού, τριακόσιες προς την Παναγία. Ο Μπαράνοφ τον αποκαλεί το ευλογημένο ελάχιστο για όλους εξίσου, μοναχούς, ιερείς και λαϊκούς — όπως τον γνώρισε ο ίδιος, όχι ως οδηγό που δίνεται στον αναγνώστη.

Η μαρτυρία δείχνει έναν εξασθενημένο γέροντα, σιωπηλό στις ακολουθίες, που δεχόταν τους προσκυνητές σύμφωνα με μια θεσπισμένη τάξη. Ο Μπαράνοφ κατανοεί αυτή τη σιωπή ως βαθιά προσευχή. Η αφήγησή του δεν επιτρέπει κρίση για τη σωματική του κατάσταση ή τις δυνάμεις του.

20. Εκατερίνα Μαλεντσένκο

Η Εκατερίνα Μαλεντσένκο, σύζυγος του κοσμοναύτη Γιούρι Μαλεντσένκο, πήγε στην Αριζόνα δύο χρόνια πριν από την κοίμηση του Γέροντα:

«Όταν πλησίασα τον Γέροντα Εφραίμ, δεν μου είπε τίποτα, αλλά μου έκανε μόνο νόημα με το δάχτυλο: “Έλα”. Και πήγα, και μπήκα στην εκκλησία. Εκεί με περιέφερε σε όλη την εκκλησία. Δεν χρειαζόταν καμία λέξη για κάτι γήινο… Ο Γέροντας σε κοιτάζει και καταλαβαίνεις ότι τα ξέρει όλα, και ακόμη περισσότερα.»

Το υπόλοιπο της μαρτυρίας της μιλά για ό,τι βρήκε στη μονή: Ρώσους, Έλληνες και Αμερικανούς μαζί, χωρίς διαχωρισμούς.

21. Μιχάι Νέσου

Ο Μιχάι Νέσου, πρώην διεθνής Ρουμάνος ποδοσφαιριστής, παράλυτος από το 2011 έπειτα από ατύχημα στην προπόνηση, που ήρθε στην πίστη μετά το ατύχημα, διηγούνταν τον Αύγουστο του 2019, σε μια παρέμβαση στο ΙΤΟΜ Ιάσιο:

«Με δέχθηκε κάποιος άλλος εκεί και του είπα: “Πάτερ, ψάχνω μια συνταγή να λύσει όλα μου τα προβλήματα”. Και εκείνος μου είπε τόσο ωραία: “Ναι. Καλά κάνεις. Εμείς σου δίνουμε συνταγές, αλλά εσύ πρέπει να αρχίσεις να μαγειρεύεις.”»

Ο Νέσου δεν διευκρινίζει ποιος τον δέχθηκε ούτε γιατί η συνάντηση έγινε με άλλον πατέρα.

22. Ιούλιος 2017: ο Ηγούμενος Γρηγόριος Ζάιενς

Σε μια ανάμνηση που δημοσιεύθηκε στις 11 Ιουλίου 2017 στο thebaid.org, έκδοση κοντά στη μονή, ο Ηγούμενος Γρηγόριος Ζάιενς γράφει παρεμπιπτόντως:

«Ο Γέροντας Εφραίμ είναι εδώ και πάνω από ένα χρόνο αποσυρμένος, δεν εργάζεται πια ως πνευματικός γέροντας, για λόγους υγείας.»

Πρόκειται για το έργο του ως καθοδηγητή, όχι για την ηγουμενία: ηγούμενος της μονής ήταν ο Αρχιμανδρίτης Παΐσιος ήδη από το 1996. Η αφήγηση συνδέει την απόσυρση με την υγεία του Γέροντα και δεν λέει τίποτα για τα κείμενα που δημοσιεύθηκαν αργότερα με το όνομά του.

23. Ιανουάριος 2019: το άρθρο του π. Ματθαίου Βουλκανέσκου

Στις 16 Ιανουαρίου 2019, ο π. Ματθαίος Βουλκανέσκου δημοσιεύει στο marturisireaortodoxa.ro ένα άρθρο στο οποίο αμφισβητεί την αυθεντικότητα ορισμένων θέσεων που αποδίδονται στον Γέροντα Εφραίμ στις πολεμικές για τη Σύνοδο της Κρήτης, και τον ρόλο εκείνων που μιλούσαν στο όνομά του. Το άρθρο προέρχεται από πλευρά με πολεμική ατζέντα, και οι περισσότεροι ισχυρισμοί δεν στηρίζονται σε έγγραφα. Το κείμενο κυκλοφόρησε και στον ρουμανικό χώρο.

24. Η συνομιλία που αφηγείται ο Μητροπολίτης Λεμεσού Αθανάσιος

Ο Μητροπολίτης Λεμεσού Αθανάσιος αφηγείται, σε ομιλία που έγινε στις 8 Δεκεμβρίου 2019, την επομένη της κοίμησης, μια συνομιλία που είχε με τον Γέροντα Εφραίμ στην Αριζόνα. Η ημερομηνία της συνομιλίας δεν διευκρινίζεται. Ο Γέροντας του μιλούσε για την έλευσή του στην Αμερική:

«Θέλω να σου πω τι έζησα όταν ήρθα στην Αμερική. (…) Αντιμετώπισα πολλούς πειρασμούς, πολλούς κινδύνους. Ήθελαν να με σκοτώσουν. Προσπαθούσαν να με καταστρέψουν… σωματικά και πνευματικά… Πολλοί κίνδυνοι, πολλοί πειρασμοί και πολλές θλίψεις… Και πολλά προβλήματα… Πολλές φορές αναρωτήθηκα ο ίδιος: έκανα καλά που ήρθα εδώ; Και τι μπορώ να κάνω εγώ, ένας απλός και ταπεινός μοναχός, σε μια ήπειρο με τόσες δυσκολίες;»

Ο ίδιος ο Αθανάσιος διηγείται κατόπιν το όραμα που δόθηκε στον Γέροντα εκείνη την εποχή, και το οποίο δίνει το ίδιο την ερμηνεία των λόγων που προηγήθηκαν. Ο Γέροντας βρέθηκε σε μια ζούγκλα γεμάτη θηρία, να τρέχει με ένα βρέφος στην αγκαλιά. Τα θηρία τον καταδίωκαν, θέλοντας να ξεσκίσουν το βρέφος. Σε ένα στενό μονοπάτι του βγήκε μπροστά ένας τεράστιος δράκοντας, έτοιμος να τον καταπιεί. Φώναξε: «Παναγία μου!» — και άκουσε τη φωνή της Θεοτόκου να λέει: «Μιχαήλ!» Ο Αρχάγγελος ήρθε, χτύπησε τον δράκοντα, και ο δράκοντας χάθηκε. Όταν ρώτησε τι σημαίνει το όραμα, του απάντησαν:

«Αυτή θα είναι η ζωή σου: γεμάτη διωγμούς, θλίψεις και κινδύνους, σωματικούς και πνευματικούς.»

Και για το βρέφος: «Το βρέφος είναι η ψυχή σου. Πρέπει να σώσεις την ψυχή σου, όσα εμπόδια κι αν συναντήσεις.»

Ποιος ακριβώς ήθελε να τον σκοτώσει, η δημοσιευμένη αφήγηση δεν το λέει. Μέσα από το όραμα που περιλαμβάνει, η μαρτυρία δείχνει ότι ο ίδιος διάβαζε τις δοκιμασίες του με πνευματικό κλειδί και τις θεωρούσε προαναγγελμένες εξαρχής.

25. 7 Δεκεμβρίου 2019: η κοίμηση

Στις 7 Δεκεμβρίου 2019, το βράδυ, ο Γέροντας Εφραίμ κοιμάται στη Μονή του Αγίου Αντωνίου. Το ανακοινωθέν της Μητροπόλεως Σαν Φρανσίσκο λέει ότι ήταν ενενήντα δύο ετών· αν ληφθεί το έτος 1928 από τη βιογραφία της μονής, θα ήταν ενενήντα ενός. Αφηγήσεις που δημοσιεύθηκαν αμέσως μετά την κοίμηση λένε ότι παρέδωσε το πνεύμα όρθιος και ότι παρέμεινε διαυγής ως το τέλος. Οι ίδιες αφηγήσεις αναφέρουν τη συμβουλή του γιατρού να μην βγαίνει πια στους προσκυνητές και τη συνήθειά του να τους ευλογεί.

Μέρος Δ΄ — Μετά την κοίμηση

26. Ο Μητροπολίτης Μόρφου Νεόφυτος: οι τρεις στέφανοι

Σε ένα κήρυγμα του Δεκεμβρίου 2019, ο Μητροπολίτης Μόρφου Νεόφυτος διηγείται ένα μήνυμα που έλαβε από κάποιον που αποκαλεί «έναν άνθρωπο του Θεού με καθαρισμένα τα μάτια της ψυχής»:

«Αγαπητέ μου αδελφέ Νεόφυτε, είδα τρεις στεφάνους που έδωσε ο Κύριος για τη δόξα του Γέροντα Εφραίμ. Ο πρώτος ήταν ο στέφανος του Οσίου — για την αγάπη που έδειξε στην προσευχή και στην Ευχή του Ιησού. Ο δεύτερος ήταν ο στέφανος του μάρτυρα. Έπαθε, όπως συχνά συμβαίνει, από τον φθόνο μοναχών, ιερέων, ηγουμένων, ιεραρχών. Ο τρίτος ήταν ο στέφανος του ισαποστόλου — για το αποστολικό έργο που επιτέλεσε στην αμερικανική ήπειρο.»

Μια άλλη αφήγηση για τρεις στεφάνους εμφανίζεται σε ένα άρθρο του 2016 για τη μοναχή Θεοφάνεια, τη μητέρα του Γέροντα: λέγεται εκεί ότι, όταν ήταν έγκυος, είχε δει μεταξύ ύπνου και εγρήγορσης τρεις στεφάνους να πετούν προς τον ουρανό — δύο από δάφνες και έναν χρυσό, ο χρυσός κατευθυνόμενος προς το Άγιον Όρος. Δεν έχουμε στοιχεία που να τεκμηριώνουν σύνδεση ανάμεσα στις δύο διηγήσεις.

Ό,τι μεταδίδει ο Μητροπολίτης Νεόφυτος δεν είναι δικό του όραμα, αλλά ένα όραμα που έλαβε από κάποιον άλλον και διηγήθηκε στο κήρυγμα. Δεν είναι συνοδική πράξη, δεν κατονομάζει κανέναν, και δεν είναι εκκλησιαστική διαπίστωση για τη διοίκηση της μονής. Είναι η μαρτυρία μιας ευλάβειας, στην οποία ο δεύτερος στέφανος συνδέεται με τον φθόνο που ο Γέροντας φέρεται να αντιμετώπισε. Ποιος ακριβώς, πότε και με ποιον τρόπο, δεν λέγεται.

27. 11 Δεκεμβρίου 2019: η κηδεία

Στην κηδεία έρχονται ο Αρχιεπίσκοπος Αμερικής Ελπιδοφόρος, οι Μητροπολίτες Αλέξιος Ατλάντας, Γεράσιμος Σαν Φρανσίσκο και Ησαΐας Ντένβερ, ο Ηγούμενος Νικόδημος της Φιλοθέου — που διαβάζει το μήνυμα του Πατριάρχη Βαρθολομαίου —, ο εκπρόσωπος της Μητροπόλεως Λεμεσού, και κληρικοί από τις μονές που ίδρυσε ο Γέροντας.

Ο Αρχιεπίσκοπος Ελπιδοφόρος είχε πει, σε δήλωση που δημοσιεύθηκε στις 9 Δεκεμβρίου: «Υποκλίνομαι στην ιερή μορφή του Γέροντα Εφραίμ με ευλάβεια και ευγνωμοσύνη, διότι ίδρυσε τον ορθόδοξο μοναχισμό στην Αμερική.»

Από τον επικήδειο του Ηγουμένου Παΐσιου:

«Έπαθες πολλά, Άγιε Πατέρα, υπέμεινες πόνο και εμείς μαζί σου· δυσφημίστηκες, γνώρισες την απόρριψη, υπέφερες με υπομονή το μαρτύριο της ασθένειας, πήρες τον βαρύ σταυρό σου με πίστη στο έλεος και στην αγάπη του Θεού. (…) Αποκτήσαμε έναν μάρτυρα που υπέφερε κάθε είδους δοκιμασίες από τον συνάνθρωπό του, αλλά και από τους αόρατους εχθρούς του.»

Αυτή η γλώσσα — δυσφήμιση, απόρριψη, δοκιμασίες που προέρχονται από συνανθρώπους — είναι η συνήθης στον επικήδειο ενός ανθρώπου που δέχτηκε δημόσια επιθέσεις κατά τη διάρκεια της ζωής του. Και ο Γέροντας Εφραίμ δέχτηκε αρκετές δημόσιες επιθέσεις: στον Τύπο, σε ιστοσελίδες, σε βιβλία, σε ανοιχτές πολεμικές. Το να διαβάσει κανείς τον επικήδειο ως ομολογία για τη ζωή μέσα στη μονή σημαίνει να του ζητά περισσότερα απ’ όσα μπορεί να δώσει.

28. Ο Μητροπολίτης Ιερόθεος Βλάχος

Ο Μητροπολίτης Ναυπάκτου Ιερόθεος Βλάχος γνώρισε τον Γέροντα Εφραίμ ήδη από τη δεκαετία του ’60, όταν ήταν φοιτητής και πήγαινε συχνά στη Νέα Σκήτη, και διατήρησε μαζί του σχέση σε όλη του τη ζωή. Έγραψε τον πρόλογο στο Ο Γέροντάς μου Ιωσήφ ο Ησυχαστής και στην Τέχνη της σωτηρίας (2003) — το τελευταίο ο Γέροντας του το έστειλε σε χειρόγραφο, παρακαλώντας τον να το διαβάσει και να του υποδείξει τι πρέπει να διορθωθεί, μήπως παρεκκλίνει από την ορθόδοξη θεολογία· κατόπιν του έγραψε ότι δέχεται ό,τι του πρότεινε και ότι μπορεί να κάνει οποιαδήποτε άλλη αλλαγή, ακόμη και χωρίς να τον ενημερώσει πια. Ο Βλάχος βλέπει σε αυτό την ταπεινοφροσύνη ενός μεγάλου και δοκιμασμένου πατέρα.

Στο άρθρο που δημοσιεύθηκε τον Δεκέμβριο του 2019, γράφει:

«Από τότε που ο Γέροντας Εφραίμ πήγε στην Αμερική, δεν ξανασυναντηθήκαμε. Δεν είχα την ευλογία να τον επισκεφθώ στην Ιερά Μονή της Αριζόνας. Ωστόσο ήμουν και είμαι σε επαφή με τους πνευματικούς του υιούς. Μέσω αυτών ζητούσα τις προσευχές του, κι εκείνος μου έστελνε διάφορα προφητικά λόγια και την αγάπη του. Μερικές φορές μιλούσα μαζί του στο τηλέφωνο.»

(Η φράση ακριβώς όπως διατυπώνεται στο ελληνικό πρωτότυπο: «Δεν είχα την ευλογία να τον επισκεφθώ στην Ιερά Μονή Αριζόνας.»)

Στο ίδιο κείμενο λέει ότι η Γερόντισσα Φωτεινή, ηγουμένη της Μονής της Γεννήσεως της Θεοτόκου στην Πελαγία, αλληλογραφούσε με τον Γέροντα, και ότι οι επιστολές δείχνουν ολόκληρη την προσωπικότητά του και τον τρόπο με τον οποίο καθοδηγούσε τους μοναχούς. Και υπόσχεται: «Κάποια μέρα θα δημοσιεύσω αυτή την αλληλογραφία.» Δεν εντοπίσαμε, στην παρούσα έρευνα, έκδοση αυτής της αλληλογραφίας.

Ο Μητροπολίτης δεν λέει ότι κάποιος του απαγόρευσε την επίσκεψη, και το κείμενο δεν αναφέρει πουθενά κάποια άρνηση. Η έκφραση, από μόνη της, δεν επιτρέπει να διαπιστωθεί ούτε ότι υπήρξε απαγόρευση, ούτε ότι δεν υπήρξε. Στην εκκλησιαστική ελληνική χρησιμοποιείται συχνά ως τύπος ταπεινοφροσύνης, αλλά ούτε αυτή η ανάγνωση προκύπτει αναγκαστικά από τη φράση. Άλλωστε, ολόκληρο το άρθρο του Μητροπολίτη είναι ένας έπαινος — αποκαλεί τον Γέροντα Εφραίμ προφήτη, μάρτυρα, ισαπόστολο και άγιο ασκητή.

29. Η περίπτωση του Φρανκ Άτγουντ (2022)

Ο Φρανκ Άτγουντ, καταδικασμένος σε θάνατο στην Αριζόνα από το 1987 για την απαγωγή και τη δολοφονία ενός οκτάχρονου κοριτσιού, έγραψε από τη φυλακή, το 1998, στον π. Αθανάσιο — τότε ηγούμενο της Μονής Μαχαιρά στην Κύπρο, αργότερα Μητροπολίτη Λεμεσού —, ο οποίος τον έφερε σε επαφή με τη Μονή του Αγίου Αντωνίου. Το 2000 βαπτίστηκε από τον Ηγούμενο Παΐσιο, λαμβάνοντας το όνομα Αντώνιος, και από τότε ο Παΐσιος ήταν πνευματικός του — κατά τη δική του μαρτυρία, ο Άτγουντ εξομολογούνταν σε αυτόν κάθε δύο εβδομάδες. Στις 7 Ιουνίου 2022 εκάρη στο Μέγα Σχήμα με το όνομα Εφραίμ, και την επομένη, 8 Ιουνίου 2022, εκτελέστηκε, με τον Ηγούμενο Παΐσιο παρόντα.

Η περίπτωση απεικονίζει τον ρόλο του Ηγουμένου Παΐσιου στις εξωτερικές σχέσεις και στις δύσκολες ποιμαντικές περιπτώσεις, τόσο στη ζωή του Γέροντα Εφραίμ όσο και μετά. Ο Γέροντας Εφραίμ δεν εμφανίζεται ως άμεσος πνευματικός στη δημοσιευμένη αλληλογραφία.

Η μαρτυρία για την εξομολόγηση κάθε δύο εβδομάδες είναι του ίδιου του Άτγουντ. Η Μονή Μαχαιρά, που δημοσιεύει τη ζωή του, υποστηρίζει επίσης την αθωότητά του· αυτή είναι η θέση της, όχι δικαστική διαπίστωση.

30. Το δημόσιο πρόσωπο σήμερα

Τον Αύγουστο του 2022, η μονή ξεκινά έρανο για πέντε τόμους με τον βίο του Γέροντα Εφραίμ. Από την ανακοίνωση: «Σε κάθε γενιά, ο Θεός στέλνει τους εκλεκτούς δούλους Του για να βοηθήσουν εκείνους που αναζητούν την αιώνια ζωή. Στο τελευταίο μισό του αιώνα υπήρξε ένας άνθρωπος που άλλαξε περισσότερες ζωές από οποιονδήποτε άλλον στην ιστορία της βορειοαμερικανικής Εκκλησίας.»

Τον Δεκέμβριο του 2022, ο Αρχιεπίσκοπος Ελπιδοφόρος τελεί τη Λειτουργία και το μνημόσυνο στον τάφο. Ο τάφος, που βρίσκεται στο παρεκκλήσι του Αγίου Μηνά, είναι στολισμένος με ένα ψηφιδωτό όπου εμφανίζεται δίπλα και η μορφή του Οσίου Ιωσήφ του Ησυχαστή· βρισκόταν στη θέση του το αργότερο τον Απρίλιο του 2023. Ο τόπος έγινε τόπος προσκυνήματος.

Διαμορφώνεται έτσι, με τα συνήθη μέσα μιας αδελφότητας που τιμά τον κτήτορά της, το δημόσιο πρόσωπο του Γέροντα Εφραίμ. Η συμμετοχή των ιεραρχών στα μνημόσυνα δείχνει την τιμή που απολαμβάνει σήμερα στην Ελληνορθόδοξη Αρχιεπισκοπή Αμερικής.

Συμπεράσματα

Τι είναι γνωστό

Ο Γέροντας Εφραίμ ο Φιλοθεΐτης υπήρξε μαθητής του Οσίου Ιωσήφ του Ησυχαστή και συνέχισε την παράδοση που παρέλαβε από εκείνον. Ίδρυσε δεκαεπτά μοναστήρια και εγκατέστησε τον αθωνικό μοναχισμό στις ελληνορθόδοξες κοινότητες της Βόρειας Αμερικής, όπου η Αρχιεπισκοπή είχε ως τότε μία μόνο μονή. Χιλιάδες άνθρωποι διδάχθηκαν εκεί την προσευχή της καρδιάς. Πέθανε σε ηλικία άνω των ενενήντα ετών. Αφηγήσεις που δημοσιεύθηκαν αμέσως μετά την κοίμηση λένε ότι παρέδωσε το πνεύμα όρθιος.

Οι αμφισβητήσεις είχαν και θεσμική πορεία. Το 1999, πέντε Αμερικανοί μητροπολίτες έγραψαν στον Πατριάρχη για τη διαίρεση στην Αρχιεπισκοπή και κατονόμασαν, ανάμεσα στις αιτίες της, τις υπερβολές ορισμένων που επικαλούνταν την εξουσία του Αρχιεπισκόπου και του Μοναχού Εφραίμ. Το 2005 θεσπίστηκε ο κανονισμός για τα μοναστήρια της Αρχιεπισκοπής, που προέβλεπε επισκοπική εποπτεία και οικονομική αναφορά προς τη μητρόπολη. Σύμφωνα με τον Μπιλ Τζορτζ Στότη, το 2010 η Σύνοδος ψήφισε παμψηφεί την έρευνα των μοναστηριών, και η επιτροπή που διορίστηκε τότε εργάστηκε αρκετά χρόνια και συνέταξε εκθέσεις· δεν εντοπίσαμε δημόσια εκδοχή τους. Το 2012, ο αντιπρόεδρος του Αρχιεπισκοπικού Συμβουλίου είπε δημοσίως ότι το έργο της επιτροπής συνάντησε έλλειψη συνεργασίας και ότι ενδέχεται να ζητηθούν αυστηρά μέτρα. Το 2017, το Orthodox Christian Laity ζήτησε την εφαρμογή του κανονισμού του 2005.

Τα έγγραφα που συμβουλευτήκαμε δεν επιτρέπουν να παρακολουθηθεί ως το τέλος κάθε διαδικασία. Δεν εντοπίστηκαν δημόσιες εκθέσεις που να παρουσιάζουν τα συμπεράσματα των ερευνών και τα μέτρα που προέκυψαν.

Και στη μέση αυτής της περιόδου βρίσκονται άνθρωποι. Τρεις οικογένειες που έχασαν τα παιδιά τους, με την έννοια με την οποία ένας γονιός λέει ότι έχασε το παιδί του. Ένας πρώην μαθητής που διηγήθηκε με το όνομά του τι του ζητήθηκε και τι κατέληξε να πιστεύει. Ένας νέος που έχασε τη ζωή του έπειτα από μια αυτοκτονική πράξη κοντά στη μονή. Αυτοί δεν είναι κομμάτια φακέλου.

Τι δεν είναι γνωστό

Η χρηματοδότηση των μοναστηριών δεν κατέστη δυνατό να ανασυντεθεί. Υπάρχουν δημόσιες εξηγήσεις — ο Ηγούμενος Παΐσιος μιλούσε, το 2012, για οκτώ-εννέα εκατομμύρια δολάρια που προήλθαν από δωρεές για τη Μονή του Αγίου Αντωνίου — και υπάρχουν ορισμένα δημόσια φορολογικά έγγραφα· δεν εντοπίσαμε όμως πλήρη δημόσια καταγραφή που να επιτρέπει την παρακολούθηση της χρηματοδότησης κάθε μονής.

Δεν εντοπίσαμε δημόσια εκδοχή των εκθέσεων που συνέταξε η επιτροπή που διορίστηκε το 2010.

Δεν εντοπίσαμε δημόσια έκθεση που να δείχνει τα συμπεράσματα της έρευνας που ανακοίνωσε η Μητρόπολη Σαν Φρανσίσκο μετά τον θάνατο του Σκοτ Νέβινς, ούτε τα μέτρα που θα προέκυπταν από αυτή.

Και, κυρίως, δεν είναι γνωστό ποια ήταν η σχέση, τα τελευταία χρόνια, ανάμεσα στην πνευματική καθοδήγηση του Γέροντα και τη διοίκηση των μοναστηριών. Ειπώθηκε συχνά ότι ο Γέροντας κρατιόταν σε απόσταση και ότι το όνομά του χρησιμοποιούνταν εν αγνοία του. Το υλικό που ελέγχθηκε για αυτό το χρονικό δεν στηρίζει κάτι τέτοιο. Ό,τι δείχνουν οι μαρτυρίες είναι ένας πολύ ηλικιωμένος άνθρωπος, όλο και πιο εξασθενημένος, που δεχόταν τους προσκυνητές σύμφωνα με μια τάξη της αδελφότητας — και, όποτε οι πηγές επιτρέπουν να φανεί, ένας άνθρωπος που ακόμη αποφάσιζε: που κρατούσε τον επισκέπτη περισσότερο από όσο ήταν ορισμένο, που έκανε νόημα στον προσκυνητή να τον ακολουθήσει και τον περιέφερε στην εκκλησία, που έβγαινε στους προσκυνητές ως τις τελευταίες ημέρες.

Τι μπορεί να ειπωθεί

Μια μεγάλη μονή, με πολλούς δωρητές και με σημαντική δημόσια παρουσία, δεν είναι το ίδιο πράγμα με το κελί όπου καλλιεργήθηκε ο ησυχασμός. Η διοικητική πλευρά ενός δικτύου δεκαεπτά μοναστηριών είναι εντελώς διαφορετικό πράγμα από τη ζωή μιας μικρής ησυχαστικής αδελφότητας. Δεν είναι ευθύνη κανενός· είναι αλλαγή πλαισίου, και η αλλαγή πλαισίου απαιτεί νέα διάκριση.

Η επισκοπική εποπτεία ανήκει στην τάξη της μονής και προστατεύει και όσους βρίσκονται στην αδελφότητα. Οι αποφάσεις του OCL του 2017 δείχνουν ότι η εφαρμογή του κανονισμού του 2005 παρέμενε δημόσια ανησυχία, δώδεκα χρόνια μετά την έγκρισή του.

Η τιμή προς έναν πνευματικό πατέρα και η έρευνα ενός θεσμού μπορούν να πάνε μαζί. Οι ιεράρχες που έγραψαν το 1999 έκαναν ακριβώς αυτή τη διάκριση, και την έκαναν με την εξουσία τους: οι υπερβολές δεν είναι απαραιτήτως έργο εκείνου του οποίου επικαλούνται το όνομα.

Η σχέση ανάμεσα στην καθοδήγηση του Γέροντα Εφραίμ και τη διοίκηση των μοναστηριών στα τελευταία του χρόνια παραμένει ανεπαρκώς τεκμηριωμένη. Οι μαρτυρίες και τα διαθέσιμα έγγραφα επιτρέπουν την έρευνα ορισμένων επεισοδίων, όχι όμως συμπέρασμα για ολόκληρη την περίοδο.

Χρονολόγιο

Περιεχόμενα

Μέρος Α΄ — Από τον Βόλο στην Αριζόνα (1927–2004)

1. Η διαμόρφωση και το αθωνικό έργο
2. Ο δρόμος προς την Αμερική και οι αδελφότητες της Ελλάδας
3. Η δικαιοδοσιακή παρεξήγηση (1989–1996)
4. Η οικοδόμηση (1995–2004)

Μέρος Β΄ — Οι τεκμηριωμένες αμφισβητήσεις (1999–2017)

5. Η έκθεση των πέντε μητροπολιτών (Ιανουάριος 1999)
6. Η περίπτωση του πρώην πρωτοπρεσβυτέρου Γεωργίου Πασσιά (1997–2015)
7. Το Πρωτόκολλο #95 (16 Φεβρουαρίου 2005)
8. Τα ρεπορτάζ του KVOA Τούσον (2006 και 2013)
9. Τα χρήματα: η SXP Analytics και ο φάκελος Quantlab
10. Η επιτροπή MRC και η σιωπή που ακολούθησε (2010–2015)
11. Τα αιτήματα διαφάνειας του OCL (Φεβρουάριος 2017)
12. Οι επιστολές της «Ρουθ», που δημοσιεύθηκαν το 2011
13. Ο θάνατος του Σκοτ Νέβινς (11 Ιουνίου 2012)
14. Η ακαδημαϊκή έρευνα: Φράνσις Κωσταρέλου (2011–2018)
15. Ο τόμος The Departure of the Soul (2017)

Μέρος Γ΄ — Τα τελευταία χρόνια (2014–2019)

16. Μάιος 2014: μια ηχογραφημένη συνομιλία
17. Καλοκαίρι 2014: ο Επίσκοπος Μακάριος της Βόρειας Ευρώπης
18. Ο Αρχιμανδρίτης Συμεών Γκαγκάτικ
19. Ο π. Σεργκέι Μπαράνοφ
20. Εκατερίνα Μαλεντσένκο
21. Μιχάι Νέσου
22. Ιούλιος 2017: ο Ηγούμενος Γρηγόριος Ζάιενς
23. Ιανουάριος 2019: το άρθρο του π. Ματθαίου Βουλκανέσκου
24. Η συνομιλία που αφηγείται ο Μητροπολίτης Λεμεσού Αθανάσιος
25. 7 Δεκεμβρίου 2019: η κοίμηση

Μέρος Δ΄ — Μετά την κοίμηση

26. Ο Μητροπολίτης Μόρφου Νεόφυτος: οι τρεις στέφανοι
27. 11 Δεκεμβρίου 2019: η κηδεία
28. Ο Μητροπολίτης Ιερόθεος Βλάχος
29. Η περίπτωση του Φρανκ Άτγουντ (2022)
30. Το δημόσιο πρόσωπο σήμερα

Συμπεράσματα — Τι είναι γνωστό · Τι δεν είναι γνωστό · Τι μπορεί να ειπωθεί

Κύριες πηγές

Τα επίσημα έγγραφα δείχνουν τι αποφάσισε ένα όργανο, όχι πάντοτε τι συνέβη. Ένα ρεπορτάζ αποδεικνύει ότι ειπώθηκαν ορισμένοι ισχυρισμοί, όχι ότι είναι αληθινοί. Μια προσωπική μαρτυρία δεν γίνεται εδραιωμένο γεγονός επειδή δεν διαψεύστηκε στο δικαστήριο, ούτε χάνει την αξία της επειδή δεν έφτασε ως εκεί. Για κάθε περίσταση, το άρθρο δείχνει ποιος κάνει τον ισχυρισμό και σε τι στηρίζεται· όπου οι πηγές αντιφάσκουν, η αντίφαση φαίνεται.

Δύο από τις ιστοσελίδες που ακολουθούν — gotruthreform.org και culteducation.com — είναι ιστοσελίδες εκστρατείας, αντίθετες προς τα μοναστήρια. Χρησιμοποιούνται μόνο για τα έγγραφα και τις απομαγνητοφωνήσεις που φιλοξενούν: την έκθεση του 1999, τις επιστολές της «Ρουθ», τα ρεπορτάζ του KVOA. Ο δικός τους σχολιασμός δεν υιοθετείται ως γεγονός.

Έγγραφα και θεσμικές πηγές

• Η επίσημη βιογραφία του Γέροντα — Μονή του Αγίου Αντωνίου
• Ανακοινωθέν για τον θάνατο του Σκοτ Νέβινς — Μητρόπολη Σαν Φρανσίσκο, 14 Ιουνίου 2012
• Ανακοινωθέν για την κοίμηση του Γέροντα — Μητρόπολη Σαν Φρανσίσκο, 10 Δεκεμβρίου 2019
• Η έκθεση των πέντε μητροπολιτών προς τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο, 12 Ιανουαρίου 1999 — πλήρες κείμενο, 15 σελίδες (PDF), φιλοξενούμενο στη σελίδα παρουσίασης
• Η ομιλία του Μάικλ Τζαχάρις στο Αρχιεπισκοπικό Συμβούλιο, 18 Οκτωβρίου 2012 — πλήρες κείμενο
• Ο επικήδειος λόγος του Ηγουμένου Παΐσιου, Δεκέμβριος 2019
• Η τοποθέτηση του ψηφιδωτού στον τάφο, Απρίλιος 2023
• General Regulations for the Establishment and Operation of Holy Monasteries in the Greek Orthodox Archdiocese of America (Protocol #95, 16 Φεβρουαρίου 2005) — goarch.org
• Resolutions Relating to Monasteries Adopted by Orthodox Christian Laity, Φεβρουάριος 2017
• Η δημόσια μαρτυρία του Μπιλ Τζορτζ Στότη για την επιτροπή MRC — ocl.org

Δημοσιευμένες μαρτυρίες

• Father of a Huge Family. The Memory of Elder Ephraim (Moraitis) — η συλλογή της 17ης Δεκεμβρίου 2019 (Γκαγκάτικ, Μπαράνοφ, Μαλεντσένκο, Ηγουμένη Νικολαΐα)
• Μητροπολίτης Ιερόθεος Βλάχος, Δεκέμβριος 2019 — ελληνικό πρωτότυπο · αγγλική απόδοση
• Μητροπολίτης Λεμεσού Αθανάσιος, αφήγηση της 8ης Δεκεμβρίου 2019
• Επίσκοπος Μακάριος της Βόρειας Ευρώπης, καλοκαίρι 2014 — doxologia.ro
• Ο βίος της Γερόντισσας Μακρίνας — Μονή της Γεννήσεως της Θεοτόκου, Σάξονμπουργκ
• Όλγα Ροζνιόβα, Όλγα Ζατουσέβσκαγια, Υπάκουη στον ίδιο της τον γιο: για τη Γερόντισσα Θεοφάνεια, τη μητέρα του Αρχιμανδρίτη Εφραίμ του Φιλοθεΐτη, pravoslavie.ru, 11 Νοεμβρίου 2016 (μαρτυρίες που συγκεντρώθηκαν στη Μονή του Αγίου Αρχαγγέλου Μιχαήλ στη Θάσο)
• Ο βίος της Γερόντισσας Ταξιαρχίας — Μονή Σάξονμπουργκ
• Ο βίος της Γερόντισσας Μακρίνας — Μονή του Αγίου Αντωνίου (η αναχώρηση του π. Εφραίμ Καραγιάννη από τον Βόλο, 1952)
• Γέροντας Ιωσήφ ο Ησυχαστής. Η αίσθηση της θείας αγάπης, Εκδόσεις Βυζαντινή — βιογραφικό απόσπασμα που δημοσιεύθηκε στο crestinortodox.ro (η αδελφότητα της Σκήτης του Αγίου Βασιλείου· ο π. Εφραίμ Καραγιάννης)
• Η βιογραφία του Γέροντα στην ελληνική εκδοχή — Μονή του Αγίου Αντωνίου (το όνομα του πνευματικού από τον Βόλο)

Τύπος

• KVOA Τούσον, Monastery Mystery, 9 Φεβρουαρίου 2006 — απομαγνητοφώνηση
• KVOA Τούσον, η νέα έρευνα του Φεβρουαρίου 2013
• Η συνέντευξη με τον Τζον Παντανιζόπουλο, αρχειοθετημένη στο culteducation.com
• Α. Π. Κρομίδας, Yes, Investigate the Monasteries — αναπαράγει το δημοσίευμα της The National Herald της 5–6 Απριλίου 2003
• Η συνέντευξη του Ντέιβιντ Σμιθ με τον Θεόδωρο Καλμούκο, αναδημοσιευμένη τον Φεβρουάριο του 2013
• Θεόδωρος Καλμούκος, The National Herald — Parents of Suicide Monk Might Sue, 14 Φεβρουαρίου 2013
• Το σχόλιο που αποδίδεται στον Θεόδωρο Καλμούκο και στο έτος 1998, για το πέρασμα από τη ΡΟΕΔ, αναπαράγεται από τον Α. Π. Κρομίδα στο Ephraim Goes PR· το πρωτότυπο τεύχος του Νοεμβρίου 1998 δεν κατέστη δυνατό να συμβουλευτούμε
• Greek Reporter, Death of St. Anthony’s Monk Questioned, 12 Φεβρουαρίου 2013
• Θεόδωρος Καλμούκος, The National Herald, 23–29 Ιουνίου 2012 — η συνέντευξη με τον Ηγούμενο Παΐσιο και το ανακοινωθέν του Μητροπολίτη Γερασίμου (ολόκληρο το τεύχος, PDF)
• Οι δημόσιες φορολογικές δηλώσεις του World Assistance Foundation
• Το κείμενο του Ηγουμένου Γρηγορίου Ζάιενς, thebaid.org, 11 Ιουλίου 2017
• Η σχέση του Φρανκ Άτγουντ με τη Μονή Μαχαιρά
• The Texas Lawbook, 4 Ιουλίου 2017 (ο φάκελος Quantlab)
• Μπράντλεϊ Χόουπ, High-Frequency Trading’s Fight Over Secret Code, The Wall Street Journal, Απρίλιος 2014
• Religioscope, 24 Νοεμβρίου 2011 (η έρευνα Κωσταρέλου)
• Α. Π. Κρομίδας, Ephraim Goes PR, αναδημοσιευμένο στο ocl.org

Ακαδημαϊκές και θεολογικές

• Πολ Λαντουσέρ, Orthodox Theologies of the Afterlife: Review of “The Departure of the Soul”, 18 Αυγούστου 2017 — που επαναλαμβάνεται στο St. Vladimir’s Theological Quarterly 62.1 (2018), 51–72
• Στίβεν Σούμεϊκερ — κριτική στο Journal of Orthodox Christian Studies 1.1 (2018), 109–111, doi:10.1353/joc.2018.0009· και Public Orthodoxy, 17 Οκτωβρίου 2017
• Η σελίδα του εκδότη του τόμου, με τις ευνοϊκές κριτικές
• Φράνσις Κωσταρέλου — OCL Occasional Paper Series 8 (2018) και ανακοινώσεις στο SSSR (Μιλγουόκι 2011, Ατλάντα 2016, Ουάσιγκτον 2017)

Δικαστικές

• Quantlab Technologies Ltd. (BVI) v. Kuharsky & Mamalakis — η απόφαση του Εφετείου του 5ου Κύκλου, 22 Ιουνίου 2017
• Quantlab Techs. Ltd. v. Godlevsky, 4:09-cv-4039, U.S. District Court, S.D. Texas (ετυμηγορία Μαΐου 2015)
• Η έκθεση του Γραφείου του Σερίφη της κομητείας Πίναλ, Ιούνιος 2012 (παρατίθεται στα ρεπορτάζ του KVOA και στο Greek Reporter)