Στις 15 Αυγούστου η Εκκλησία εορτάζει τον θάνατο της Θεοτόκου. Το όνομα της εορτής είναι Κοίμηση, και το όνομα αυτό δεν παρακάμπτει τον θάνατο· τον ονομάζει μέσα στο φως της αναστάσεως.
Η Παναγία πέθανε πραγματικά. Το σώμα της το τύλιξαν, το μετέφεραν στους ώμους και το έθεσαν στον τάφο, ακριβώς όπως τα δικά μας σώματα.
Η Κοίμηση
Τον λόγο αυτό τον λέει ο Κύριος για την κόρη του Ιαείρου — «Μη κλαίετε· ουκ απέθανεν, αλλά καθεύδει» (Λουκ. 8, 52) — και έπειτα για τον Λάζαρο: «Λάζαρος ο φίλος ημών κεκοίμηται· αλλά πορεύομαι ίνα εξυπνίσω αυτόν» (Ιω. 11, 11). Οι μαθητές κατάλαβαν τον συνηθισμένο ύπνο και απάντησαν ότι, αν κοιμάται, θα γίνει καλά, ώστε χρειάστηκε να τους πει ανοιχτά: «Λάζαρος απέθανεν» (Ιω. 11, 14). Τι σήμαινε πραγματικά ο λόγος αυτός το έμαθαν μόλις τέσσερις ημέρες αργότερα, μπροστά στον ανοιγμένο τάφο.
Η Εκκλησία διατήρησε αυτή τη γλώσσα της Γραφής και ονομάζει κεκοιμημένους όσους πεθαίνουν εν Χριστώ, μνημονεύοντάς τους έτσι σε κάθε Θεία Λειτουργία και στην ακολουθία της εξοδίου. Στην καθημερινή ομιλία, όμως, λέμε ότι ο άνθρωπος πέθανε· η κοίμηση έμεινε λέξη των ακολουθιών. Και επικεφαλής μιας ημέρας του εορτολογίου βρίσκεται σπάνια, επειδή οι άγιοι μνημονεύονται με το όνομα και την τάξη τους, Άγιος Μάρτυς ή Όσιος. Τη συναντούμε εκεί και στις 25 Ιουλίου, όταν τελείται η μνήμη της κοιμήσεως της Αγίας Άννας, της μητέρας της Θεοτόκου.
Αυτό που λαμβάνει η Θεοτόκος δεν είναι, επομένως, ένας λόγος που να την χωρίζει από εμάς. Είναι ο λόγος με τον οποίο η Εκκλησία μάς συνοδεύει όλους στον τάφο. Η τιμή της υπερβαίνει την τιμή όλων, αλλά ο θάνατός της ονομάζεται όπως ονομάζεται ο δικός μας, διότι πέθανε όπως πεθαίνουμε εμείς.
Τι μας διέσωσε η Εκκλησία για εκείνη την ημέρα
Η Καινή Διαθήκη δεν λέει τίποτε για το τέλος της ζωής της. Όσα η Εκκλησία μάς διέσωσε για την ημέρα της Κοιμήσεως μάς έρχονται μέσω της Παραδόσεως, κυρίως μέσω της ακολουθίας της εορτής και του συναξαρίου της ημέρας, που διαβάζεται στους ναούς στις 15 Αυγούστου.
Το συναξάριο λέει ότι, όταν ο Χριστός ευδόκησε να πάρει κοντά Του τη Μητέρα Του, της φανέρωσε τη μετάστασή της τρεις ημέρες νωρίτερα, δια του αρχαγγέλου Γαβριήλ, ο οποίος της είπε: «Ταύτα λέγει ο Υιός σου· Ο καιρός είναι να μεταστήσω τη Μητέρα μου προς Εμέ. Μη φοβηθείς γι’ αυτό, αλλά δέξου τον λόγο με χαρά, αφού έρχεσαι στη ζωή την αθάνατη.»
Εκείνη χάρηκε και ανέβηκε βιαστικά στο Όρος των Ελαιών, όπου συνήθιζε να προσεύχεται. Εκεί έγινε κάτι θαυμαστό: τα δέντρα του βουνού έκλιναν από μόνα τους, αποδίδοντάς της την οφειλόμενη τιμή σαν έμψυχοι υπηρέτες. Επιστρέφοντας στο σπίτι, το σπίτι σείστηκε. Άναψε κεριά, ευχαρίστησε τον Θεό, κάλεσε τους συγγενείς και τους γείτονες και ετοίμασε το κρεβάτι της και τα απαραίτητα για την ταφή. Τους είπε όσα της είχε αναγγείλει ο άγγελος και τους έδειξε το δώρο που είχε λάβει, έναν κλάδο φοίνικα. Οι γυναίκες που κλήθηκαν έκλαψαν, εκείνη όμως τις διαβεβαίωσε ότι, όταν μεταστεί στους ουρανούς, δεν θα επισκέπτεται μόνο εκείνες, αλλά ολόκληρο τον κόσμο. Έπειτα όρισε να πάρουν τα δύο ενδύματά της δύο φτωχές χήρες, που ήταν φίλες της και τρέφονταν από εκείνη.
Εκείνη την ώρα ακούστηκε ήχος βροντής και φάνηκαν νεφέλες που έφερναν από τα πέρατα της οικουμένης τους μαθητές του Χριστού, και ανάμεσά τους τον Διονύσιο τον Αρεοπαγίτη, τον Ιερόθεο και τον Τιμόθεο. Εκείνοι έκλαιγαν, λέγοντας ότι δεν θα αντέξουν το βάρος του χωρισμού, και εκείνη τους απάντησε: «Φίλοι μου και μαθητές του Υιού και Θεού μου, μη κάνετε τη χαρά μου θρήνο, αλλά φροντίστε το σώμα μου, όπως εγώ θα το διαμορφώσω πάνω στο κρεβάτι.» Έφτασε τότε και ο Παύλος, ο οποίος έπεσε στα πόδια της και την εγκωμίασε, ομολογώντας ότι, αν και τον Χριστό δεν Τον είχε δει σωματικά, κοιτάζοντας εκείνη του φαινόταν ότι Τον βλέπει.
Αφού αποχαιρέτησε όλους, ξάπλωσε στο κρεβάτι, προσευχήθηκε για τη στερέωση του κόσμου και για την ειρηνική πορεία του και έτσι παρέδωσε την ψυχή της στα χέρια του Υιού και Θεού της. Αμέσως φωτίστηκαν τα μάτια των τυφλών, άνοιξε η ακοή των κωφών και θεραπεύτηκαν οι χωλοί.
Ο Πέτρος άρχισε το εξόδιο άσμα. Κάποιοι Απόστολοι σήκωσαν το κρεβάτι, άλλοι προπορεύονταν με δαδιά και ψαλμωδίες, και ο αέρας γέμισε από φωνές αγγέλων. Οι άρχοντες των Ιουδαίων έπεισαν μερικούς από τον λαό να γκρεμίσουν το κρεβάτι, αλλά χτυπήθηκαν με τύφλωση, και ένας από αυτούς, που είχε πιάσει το κρεβάτι, έμεινε χωρίς και τα δύο χέρια, τα οποία έμειναν κρεμασμένα πάνω στο κρεβάτι. Πιστεύοντας με όλη του την ψυχή, εκείνος βρήκε θεραπεία, και οι τυφλωμένοι θεραπεύτηκαν αφού έβαλαν πάνω τους ένα μέρος από το άκρο του κρεβατιού.
Φτάνοντας στη Γεθσημανή, οι Απόστολοι έθεσαν το σώμα στον τάφο και έμειναν τρεις ημέρες κοντά του, ακούγοντας αδιάλειπτα αγγελικές φωνές.
Ο Θωμάς έλειπε, κατά θεία οικονομία, και έφτασε τρεις ημέρες αργότερα, θλιμμένος που δεν είχε αξιωθεί να δει κι εκείνος το σώμα. Γι’ αυτόν άνοιξαν τον τάφο, και εκείνος, βλέποντας, θαύμασε: βρήκε τον τάφο χωρίς το άγιο σώμα, και υπήρχε μόνο το σάβανο, που έμεινε παρηγοριά για τους Αποστόλους και για όλους τους πιστούς. Το συναξάριο το ονομάζει αψευδή μαρτυρία της μεταστάσεως της Θεοτόκου και προσθέτει ότι μέχρι σήμερα ο λαξευτός στην πέτρα τάφος έτσι φαίνεται, άδειος από σώμα, και τιμάται με προσκύνηση.
Γιατί πέθανε η Παναγία
Εδώ βρίσκεται ο πυρήνας της εορτής, και η Εκκλησία τον διατυπώνει με σαφήνεια στους κανόνες της ημέρας.
Ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός ψάλλει ότι, καθώς προήλθε «από θνητούς μηρούς» και ήταν «κατά τη φύση όμοια» με εμάς, εκείνη δέχτηκε την ανάπαυση, και έπειτα μεταστάθηκε στη θεία Ζωή. Αυτή είναι η αιτία του θανάτου της: η φύση που έφερε ήταν η δική μας φύση, με τον θάνατο εισελθόντα σε αυτήν.
Ο Άγιος Κοσμάς λέει το ίδιο και πιο έντονα: εκείνη έλαβε βραβεία νίκης έναντι της φύσεως, γεννώντας τον Θεό, αλλά, ακολουθώντας τον Ποιητή και Υιό της, «υπέρ φύσιν υπετάγης στους νόμους της φύσεως». Και από εκεί βγάζει το συμπέρασμα: «Γι’ αυτό, αφού πέθανες, αναστήθηκες, ζώντας αιώνια με τον Υιό σου.»
Η καθαρότητά της δεν την έβγαλε από αυτή τη φύση. Η χάρη ενήργησε μέσα της, και εκείνη παραδόθηκε σε αυτή την ενέργεια χωρίς αντίσταση, και από τη συνάντηση αυτή της ήρθε η δόξα. Γι’ αυτό μπορούμε να την ακολουθήσουμε.
Η Εκκλησία ομολογεί και την ανάληψη του σώματός της στον ουρανό: ο τάφος βρέθηκε κενός, και το σάβανο έμεινε. Ο τρόπος, όμως, με τον οποίο πραγματοποιήθηκε η μετάσταση παραμένει άγνωστος, και δεν τον ερευνούμε. Ο παλαιός Βίος της Θεοτόκου, που σώζεται στη γεωργιανή γλώσσα και τον οποίο τα χειρόγραφα αποδίδουν στον Άγιο Μάξιμο τον Ομολογητή, λέει ότι το σώμα είχε μεταφερθεί στον Υιό και Θεό της, και για τον τρόπο της μεταστάσεως δεν προσθέτει παρά μόνο τούτο: ο Δημιουργός τίμησε τη Θεοτόκο Του «όπως Εκείνος γνωρίζει, ο μόνος Βασιλεύς της δόξης και Κύριος της ζωής και του θανάτου».
Το καθίσμα της εορτής συνδέει τα δύο άκρα της ζωής της σε μία μόνη φράση: στη γέννηση, η σύλληψη έγινε χωρίς σπόρο· στην Κοίμηση, ο θάνατος έγινε χωρίς φθορά.
Τι μας αφορά εμάς
Η εορτή αυτή δεν μιλά μόνο για εκείνη. Μιλά για εμάς, επειδή εκείνη βάδισε τον δρόμο που θα βαδίσουμε κι εμείς, και τον βρήκε ανοιχτό.
Αν η δόξα της προερχόταν από άλλη φύση και όχι από τη δική μας, δεν θα είχε τι να μας πει. Επειδή όμως προέρχεται από χάρη που ενήργησε σε μια φύση σαν τη δική μας, μας δείχνει τι μπορεί να κάνει η χάρη με τον άνθρωπο που υποτάσσει το θέλημά του. Ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός θέτει το ερώτημα που συνδέει τα πάντα: αν από εκείνη ανέτειλε η Ζωή, πώς θα μπορούσε το σώμα της να μείνει κάτω από την εξουσία του θανάτου; Και ο ίδιος απαντά: ως κατοικία της Ζωής, δια του θανάτου πέρασε στη ζωή.
Η ένατη ωδή της εορτής το λέει σύντομα: νικιούνται τα όρια της φύσεως, διότι η γέννησή της είναι παρθενική, και ο θάνατός της προοιμιάζει ζωή· μετά τη γέννηση παρθένος, μετά τον θάνατο ζώσα.
Και στον Όρθρο, ολόκληρη η Εκκλησία ψάλλει όσα η ίδια είχε προφητεύσει: «Μακαρίζομέν σε πάσαι αι γενεαί, Θεοτόκε Παρθένε.»
Όποιος πλησιάζει την ημέρα της 15ης Αυγούστου πλησιάζει τον τάφο που η Εκκλησία ομολογεί κενό. Ο τάφος της Γεθσημανής, όμως, δεν στέκεται δίπλα στον τάφο του Κυρίου, αλλά προέρχεται από αυτόν. Ο Χριστός νίκησε τον θάνατο με την Ανάστασή Του, και στη Μητέρα Του φανερώνεται εκ των προτέρων τι ενεργεί αυτή η νίκη σε όσους κοιμούνται με την ελπίδα της αναστάσεως.
Εν τη γεννήσει την παρθενίαν εφύλαξας, εν τη κοιμήσει τον κόσμον ου κατέλιπες, Θεοτόκε· μετέστης προς την ζωήν, μήτηρ υπάρχουσα της ζωής, και ταις πρεσβείαις σου λυτρουμένη εκ θανάτου τας ψυχάς ημών.
Εικόνα προσαρμοσμένη για εκδοτική μορφή, από την τοιχογραφία της Κοιμήσεως της Θεοτόκου από τον ναό της Παναγίας Περιβλέπτου, Αχρίδα, 13ος αιώνας, κοινό κτήμα, μέσω του Wikimedia Commons.