Κάθε εβδομάδα του χρόνου, εκτός από λίγες εορταστικές περιόδους, η Ορθόδοξη Εκκλησία ζητά από τους πιστούς της να νηστεύουν δύο ημέρες: την Τετάρτη και την Παρασκευή. Η νηστεία αυτή στέκεται δίπλα στις τέσσερις νηστείες του έτους και είναι αρχαιότερη από τις περισσότερες. Οι περισσότεροι από εμάς την παραλάβαμε από παιδιά, μαζί με το σημείο του σταυρού και τις πρώτες προσευχές, και την τηρούμε σαν κάτι αυτονόητο. Έτσι μπορούμε να νηστεύουμε χρόνια ολόκληρα Τετάρτη και Παρασκευή χωρίς να έχουμε αναρωτηθεί από πού προέρχεται αυτή η νηστεία, γιατί η Εκκλησία διάλεξε ακριβώς αυτές τις δύο ημέρες και τι άλλο μας ζητά σε αυτές, πέρα από την αλλαγή του τραπεζιού.
Σε αυτό το άρθρο
Μια διάταξη από την εποχή των Αποστόλων
Οι μαθητές του Ιωάννη και των Φαρισαίων ρώτησαν κάποτε τον Χριστό γιατί οι μαθητές Του δεν νηστεύουν. Ο Κύριος τους απάντησε: «Μὴ δύνανται οἱ υἱοὶ τοῦ νυμφῶνος, ἐν ᾧ ὁ νυμφίος μετ᾿ αὐτῶν ἐστι, νηστεύειν; ὅσον χρόνον μεθ᾿ ἑαυτῶν ἔχουσι τὸν νυμφίον, οὐ δύνανται νηστεύειν. ἐλεύσονται δὲ ἡμέραι ὅταν ἀπαρθῇ ἀπ᾿ αὐτῶν ὁ νυμφίος, καὶ τότε νηστεύσουσιν ἐν ἐκείναις ταῖς ἡμέραις» (Μάρκ. 2,19-20). Ο Νυμφίος είναι ο ίδιος ο Χριστός. Οι ημέρες κατά τις οποίες επρόκειτο να αφαιρεθεί από τους μαθητές ήταν οι ημέρες του Πάθους Του, όταν προδόθηκε, συνελήφθη και σταυρώθηκε. Γι' αυτό οι μαθητές Του νηστεύουν τις ημέρες που τους Τον θυμίζουν, ως άνθρωποι που γνώρισαν τη χαρά να είναι με τον Νυμφίο και τη λύπη να Τον βλέπουν να αφαιρείται από κοντά τους.
Η αρχαιότερη μαρτυρία για τις δύο αυτές ημέρες βρίσκεται στη Διδαχή των δώδεκα Αποστόλων, γνωστή απλώς ως Διδαχή, ένα από τα αρχαιότερα χριστιανικά κείμενα που σώθηκαν. Ο Μέγας Αθανάσιος, στην επιστολή που έστειλε στις Εκκλησίες για το Πάσχα του 367, την κατατάσσει στα βιβλία που οι Πατέρες όρισαν να διαβάζουν όσοι έρχονται πρόσφατα στην πίστη. Στη Διδαχή διαβάζουμε: «Αἱ δὲ νηστεῖαι ὑμῶν μὴ ἔστωσαν μετὰ τῶν ὑποκριτῶν· νηστεύουσι γὰρ δευτέρᾳ σαββάτων καὶ πέμπτῃ· ὑμεῖς δὲ νηστεύσατε τετράδα καὶ παρασκευήν» (Διδαχή 8,1). Υποκριτές είχε ονομάσει ο Κύριος εκείνους που νηστεύουν για να φανούν στους ανθρώπους (Ματθ. 6,16). Τετράδα είναι η τέταρτη ημέρα της εβδομάδας, η Τετάρτη. Παρασκευή, δηλαδή «προετοιμασία», ονόμαζαν οι Ιουδαίοι την ημέρα κατά την οποία ετοίμαζαν ό,τι χρειαζόταν για το Σάββατο· αυτή την ημέρα σταυρώθηκε ο Κύριος. Η Διδαχή ορίζει τις δύο αυτές ημέρες, αλλά δεν λέει γιατί επιλέχθηκαν ακριβώς αυτές.
Η διάταξη αυτή πέρασε έπειτα στους κανόνες της Εκκλησίας. Ο 69ος Αποστολικός Κανόνας λέει: «Εἴ τις ἐπίσκοπος, ἢ πρεσβύτερος, ἢ διάκονος, ἢ ὑποδιάκονος, ἢ ἀναγνώστης, ἢ ψάλτης, τὴν ἁγίαν Τεσσαρακοστὴν τοῦ Πάσχα οὐ νηστεύει, ἢ τετράδα, ἢ παρασκευήν, καθαιρείσθω, ἐκτὸς εἰ μὴ δι᾿ ἀσθένειαν σωματικὴν ἐμποδίζοιτο· εἰ δὲ λαϊκὸς εἴη, ἀφοριζέσθω». Καθαίρεση σημαίνει την έκπτωση του κληρικού από τον βαθμό του. Αφορισμός σημαίνει ότι ο λαϊκός αποκλείεται από τη Θεία Κοινωνία και χωρίζεται από την κοινωνία της Εκκλησίας, έως ότου μετανοήσει. Οι ποινές αυτές δεν πέφτουν από μόνες τους σε κανέναν: τις αποφασίζει η εκκλησιαστική αρχή, αφού εξετάσει την περίπτωση του καθενός.
Ο άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης, ερμηνεύοντας τον κανόνα αυτό στο Εξομολογητάριον, το βιβλίο που έγραψε για τους πνευματικούς και για όσους εξομολογούνται, δείχνει ότι οι Απόστολοι έθεσαν τη νηστεία της Τετάρτης και της Παρασκευής στην ίδια τάξη με τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή. Προτρέπει τους χριστιανούς να πάψουν να τη θεωρούν συνήθεια χωρίς αποστολικό θεμέλιο. Η αρχαία Εκκλησία δεν έβλεπε στις δύο αυτές ημέρες μια ευσέβεια αφημένη στη διάθεση του καθενός, αφού τις έθετε δίπλα στις σαράντα ημέρες πριν από το Πάσχα.
Τετάρτη: η ημέρα που προδόθηκε ο Κύριος
Την αιτία της επιλογής τους τη φανερώνει ο άγιος ιερομάρτυς Πέτρος, αρχιεπίσκοπος Αλεξανδρείας, που έδωσε τη ζωή του για τον Χριστό το 311, στα χρόνια του διωγμού. Ο 15ος κανόνας του λέει: «Οὐκ ἐγκαλέσει τις ἡμῖν παρατηρουμένοις τετράδα καὶ παρασκευήν, ἐν αἷς καὶ νηστεύειν ἡμῖν κατὰ παράδοσιν εὐλόγως προστέτακται· τὴν μὲν τετράδα, διὰ τὸ γενόμενον συμβούλιον ὑπὸ τῶν Ἰουδαίων ἐπὶ τῇ προδοσίᾳ τοῦ Κυρίου, τὴν δὲ παρασκευήν, διὰ τὸ πεπονθέναι αὐτὸν ὑπὲρ ἡμῶν. Τὴν δὲ Κυριακήν, χαρμοσύνης ἡμέραν ἄγομεν, διὰ τὸν ἀναστάντα ἐν αὐτῇ, ἐν ᾗ οὐδὲ γόνυ κλίνειν παρειλήφαμεν». Η παράδοση για την οποία μιλά είναι η Ιερά Παράδοση, ό,τι η Εκκλησία παρέλαβε από χέρι σε χέρι από τους Αποστόλους.
Τι συνέβη τότε το διηγείται ο ευαγγελιστής Ματθαίος. Ο Χριστός είπε στους μαθητές: «Οἴδατε ὅτι μετὰ δύο ἡμέρας τὸ πάσχα γίνεται, καὶ ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου παραδίδοται εἰς τὸ σταυρωθῆναι». «Τότε συνήχθησαν οἱ ἀρχιερεῖς καὶ οἱ γραμματεῖς καὶ οἱ πρεσβύτεροι τοῦ λαοῦ, εἰς τὴν αὐλὴν τοῦ ἀρχιερέως τοῦ λεγομένου Καϊάφα, καὶ συνεβουλεύσαντο ἵνα τὸν Ἰησοῦν δόλῳ κρατήσωσι καὶ ἀποκτείνωσιν» (Ματθ. 26,2-4). Την ίδια εκείνη ώρα, στη Βηθανία, μια γυναίκα έχυσε στο κεφάλι του Κυρίου πολύτιμο μύρο, και οι μαθητές αγανάκτησαν, λογαριάζοντας ότι το μύρο μπορούσε να πουληθεί ακριβά και τα χρήματα να δοθούν στους φτωχούς (Ματθ. 26,6-9). Τότε «πορευθεὶς εἷς τῶν δώδεκα, ὁ λεγόμενος Ἰούδας Ἰσκαριώτης, πρὸς τοὺς ἀρχιερεῖς εἶπε· τί θέλετέ μοι δοῦναι, καὶ ἐγὼ ὑμῖν παραδώσω αὐτόν; οἱ δὲ ἔστησαν αὐτῷ τριάκοντα ἀργύρια» (Ματθ. 26,14-15). Η Εκκλησία τελεί τη μνήμη αυτών των γεγονότων τη Μεγάλη Τετάρτη, και κάθε Τετάρτη του χρόνου φέρει μέσα της κάτι από εκείνη την ημέρα.
Ο ευαγγελιστής τοποθετεί τα δύο γεγονότα το ένα δίπλα στο άλλο. Η γυναίκα δαπάνησε για τον Κύριο ένα πολύτιμο μύρο, ενώ ο Ιούδας, που βάδιζε μαζί Του από την αρχή του κηρύγματος, Τον εκτίμησε τριάντα αργύρια. Ο Ιούδας δεν ήταν ξένος. Ήταν ένας από τους δώδεκα, καλεσμένος από τον Κύριο και σταλμένος στο κήρυγμα μαζί με τους άλλους, και καθόταν στο ίδιο τραπέζι μαζί Του. Στον Μυστικό Δείπνο ο Κύριος είπε: «ὁ ἐμβάψας μετ᾿ ἐμοῦ ἐν τῷ τρυβλίῳ τὴν χεῖρα, οὗτός με παραδώσει» (Ματθ. 26,23). Η προδοσία ξεκίνησε από μέσα, από δίπλα Του.
Κάθε φορά που επιλέγουμε συνειδητά την αμαρτία ή βάζουμε μια ηδονή ή ένα κέρδος πάνω από την εντολή Του, κάνουμε κι εμείς κάτι από τη συμφωνία του Ιούδα. Η νηστεία της Τετάρτης μάς φέρνει αντιμέτωπους με αυτή τη συμφωνία. Όποιος νηστεύει αυτή την ημέρα της αντιστέκεται με το σώμα, για να μάθει να της αντιστέκεται και με την ψυχή.
Παρασκευή: η ημέρα του Σταυρού
Την Παρασκευή, λέει ο άγιος Πέτρος, νηστεύουμε «διὰ τὸ πεπονθέναι αὐτὸν ὑπὲρ ἡμῶν», επειδή έπαθε για εμάς. Αυτή την ημέρα σταυρώθηκε ο Κύριος, και η Εκκλησία συνέδεσε μαζί της ένα νόημα που ανεβαίνει ως την αρχή του κόσμου. Ο άνθρωπος πλάστηκε την έκτη ημέρα της δημιουργίας, και η Παρασκευή είναι η έκτη ημέρα της εβδομάδας. Στην Έκτη Ώρα, τη σύντομη ακολουθία προσευχής του μεσημεριού, κατά την τάξη της νηστείας ψάλλεται το τροπάριο: «Ὁ ἐν ἕκτῃ ἡμέρᾳ τε καὶ ὥρᾳ, τῷ Σταυρῷ προσηλώσας, τὴν ἐν τῷ Παραδείσῳ τολμηθεῖσαν τῷ Ἀδὰμ ἁμαρτίαν, καὶ τῶν πταισμάτων ἡμῶν τὸ χειρόγραφον, διάρρηξον Χριστὲ ὁ Θεὸς καὶ σῶσον ἡμᾶς». Χειρόγραφο ονομαζόταν το γραπτό έγγραφο ενός χρέους. Ο απόστολος Παύλος γράφει ότι ο Χριστός εξάλειψε το χειρόγραφο που ήταν εναντίον μας και το κάρφωσε στον Σταυρό (Κολ. 2,14). Το τροπάριο ενώνει την ημέρα κατά την οποία ο άνθρωπος πλάστηκε με την ημέρα κατά την οποία θεραπεύτηκε.
Ο Αδάμ έπεσε από παρακοή, γευόμενος από το δέντρο που είχε απαγορεύσει ο Θεός, και έτσι η πληγή του μπήκε στον άνθρωπο μέσω της τροφής. Ο Χριστός τη θεράπευσε πάνω στο ξύλο του Σταυρού, μια Παρασκευή, γενόμενος υπήκοος μέχρι θανάτου (Φιλιπ. 2,8). Γι' αυτό η νηστεία της Παρασκευής ταιριάζει βαθιά με την ημέρα: την ημέρα που θεραπεύτηκε η παρακοή του Αδάμ, ο χριστιανός υπακούει στην τάξη της Εκκλησίας, απέχει από την τροφή και πλησιάζει τον Εσταυρωμένο.
Ο ευαγγελιστής Ματθαίος σημειώνει και τις ώρες εκείνης της ημέρας: «Ἀπὸ δὲ ἕκτης ὥρας σκότος ἐγένετο ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν ἕως ὥρας ἐνάτης. περὶ δὲ τὴν ἐνάτην ὥραν ἀνεβόησεν ὁ Ἰησοῦς φωνῇ μεγάλῃ λέγων· ἠλὶ ἠλί, λιμᾶ σαβαχθανί; τοῦτ᾿ ἔστι, Θεέ μου Θεέ μου, ἱνατί με ἐγκατέλιπες;» Και έπειτα: «ὁ δὲ Ἰησοῦς πάλιν κράξας φωνῇ μεγάλῃ ἀφῆκε τὸ πνεῦμα» (Ματθ. 27,45-46.50). Οι Ιουδαίοι μετρούσαν τις ώρες της ημέρας από την ανατολή του ηλίου. Η έκτη ώρα έπεφτε επομένως γύρω στο μεσημέρι, και η ένατη γύρω στις τρεις το απόγευμα. Στην Ενάτη Ώρα, την ακολουθία προσευχής εκείνης της ώρας, κατά την τάξη της νηστείας η Εκκλησία ψάλλει: «Ὁ ἐν τῇ ἐνάτῃ ὥρᾳ δι' ἡμᾶς, σαρκὶ τοῦ θανάτου γευσάμενος, νέκρωσον τῆς σαρκὸς ἡμῶν τὸ φρόνημα, Χριστὲ ὁ Θεὸς καὶ σῶσον ἡμᾶς». Φρόνημα της σαρκός είναι ο τρόπος σκέψεως του ανθρώπου που τον κυριεύουν τα πάθη και που βάζει το θέλημά του πάνω από το θέλημα του Θεού. Η γαστριμαργία το τρέφει, και η νηστεία αρχίζει τον αγώνα εναντίον του από το τραπέζι.
Στην Παρακλητική, το βιβλίο με τους ύμνους της Εκκλησίας για τις ημέρες της εβδομάδας, οι ακολουθίες της Τετάρτης και της Παρασκευής έχουν έναν κανόνα, δηλαδή μια σειρά ύμνων, στον Τίμιο Σταυρό και έναν στη Θεοτόκο. Πολλοί από τους ύμνους προς τη Θεοτόκο αυτών των ημερών τη δείχνουν να στέκεται δίπλα στον Σταυρό και να ατενίζει τον σταυρωμένο Υιό της. Όποιος νηστεύει Τετάρτη και Παρασκευή στέκεται, με τον νου και την καρδιά, εκεί όπου στάθηκε εκείνη.
Ο κανόνας όμως του αγίου Πέτρου Αλεξανδρείας δεν σταματά στην Παρασκευή. Τελειώνει με την Κυριακή, την οποία ονομάζει ημέρα χαράς «διὰ τὸν ἀναστάντα ἐν αὐτῇ», για Εκείνον που αναστήθηκε σε αυτήν. Σε λίγες γραμμές ο άγιος μάρτυρας περικλείει όλη την εβδομάδα του χριστιανού: την Τετάρτη της προδοσίας, την Παρασκευή του Σταυρού και την Κυριακή της Αναστάσεως. Κάθε εβδομάδα γίνεται έτσι ένα μικρό Πάσχα. Η νηστεία των δύο ημερών δεν είναι θρήνος χωρίς ελπίδα: οδηγεί στη χαρά της Κυριακής.
Πώς νηστεύουμε
Στο τραπέζι, η νηστεία αυτών των ημερών σημαίνει αποχή από το κρέας, από το γάλα και το τυρί και από τα αυγά. Το ψάρι τρώγεται μόνο όταν η Εκκλησία δίνει κατάλυση, δηλαδή όταν επιτρέπει, για μια εορτή ή για ορισμένη περίοδο, μια τροφή που κανονικά απαγορεύεται.
Η αρχαία τάξη ζητούσε περισσότερα. Ο άγιος Νικόδημος φέρνει τη μαρτυρία του αγίου Επιφανίου Κύπρου, ο οποίος έγραφε ότι την Τετάρτη και την Παρασκευή νηστεύουμε έως την ένατη ώρα. Το Τυπικό, το βιβλίο που ρυθμίζει τις ακολουθίες και τη ζωή των μοναστηριών, δίνει στους μοναχούς αυτές τις ημέρες ένα μόνο γεύμα, με απλή τροφή, μετά την ένατη ώρα. Έτσι νήστευε ο άγιος Νικόλαος από βρέφος: ο Βίος του διηγείται ότι την Τετάρτη και την Παρασκευή θήλαζε μόνο μία φορά, το βράδυ. Όσοι μπορούν, με την ευλογία του πνευματικού τους, καλά κάνουν να πλησιάζουν αυτό το μέτρο, μένοντας τουλάχιστον νηστικοί ως τις τρεις το απόγευμα, την ώρα που ο Κύριος παρέδωσε το πνεύμα πάνω στον Σταυρό.
Όσο για το λάδι και το κρασί, τα ημερολόγια των τοπικών Εκκλησιών δεν έχουν όλα το ίδιο μέτρο για τις Τετάρτες και τις Παρασκευές εκτός των νηστειών. Μέσα στις νηστείες του έτους, η Τετάρτη και η Παρασκευή μένουν κατά κανόνα οι αυστηρότερες ημέρες της εβδομάδας, χωρίς κατάλυση οίνου και ελαίου. Ο άγιος Νικόδημος θεωρούσε ότι η νηστεία αυτών των δύο ημερών πρέπει να τηρείται όπως εκείνη της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Κάθε χριστιανός ακολουθεί το ημερολόγιο της Εκκλησίας του και το μέτρο που του δίνει ο πνευματικός του.
Η Διδαχή ξεχώριζε τους χριστιανούς από τους υποκριτές, και ο κίνδυνος της υποκρισίας μένει για κάθε νηστευτή. Ο Κύριος είπε: «Ὅταν δὲ νηστεύητε, μὴ γίνεσθε ὥσπερ οἱ ὑποκριταὶ σκυθρωποί· ἀφανίζουσι γὰρ τὰ πρόσωπα αὐτῶν ὅπως φανῶσι τοῖς ἀνθρώποις νηστεύοντες· ἀμὴν λέγω ὑμῖν ὅτι ἀπέχουσι τὸν μισθὸν αὐτῶν. σὺ δὲ νηστεύων ἄλειψαί σου τὴν κεφαλὴν καὶ τὸ πρόσωπόν σου νίψαι, ὅπως μὴ φανῇς τοῖς ἀνθρώποις νηστεύων, ἀλλὰ τῷ πατρί σου τῷ ἐν τῷ κρυπτῷ, καὶ ὁ πατήρ σου ὁ βλέπων ἐν τῷ κρυπτῷ ἀποδώσει σοι ἐν τῷ φανερῷ» (Ματθ. 6,16-18). Ο Φαρισαίος της παραβολής καυχιόταν μπροστά στον Θεό ότι νηστεύει δύο φορές την εβδομάδα, και ο Κύριος λέει ότι ο τελώνης κατέβηκε στο σπίτι του δικαιωμένος περισσότερο από εκείνον (Λουκ. 18,10-14). Η νηστεία που τηρείται με υπερηφάνεια και με κατάκριση όσων δεν νηστεύουν φέρνει τον μισθό του Φαρισαίου. Ομοίως, ένα πλούσιο και εκλεκτό τραπέζι χωρίς κρέας μπορεί να θρέψει την επιθυμία εξίσου καλά με ένα τραπέζι με κρέας. Η τροφή των ημερών της νηστείας πρέπει να είναι απλή και λίγη.
Οι καταλύσεις και το μέτρο του καθενός
Υπάρχουν και ημέρες κατά τις οποίες η Εκκλησία καταλύει τη νηστεία της Τετάρτης και της Παρασκευής, για τη χαρά μιας εορτής. Στο ημερολόγιο σημειώνονται με την ένδειξη «κατάλυσις εἰς πάντα», δηλαδή χωρίς νηστεία. Τέτοιες είναι οι έντεκα ημέρες από τη Γέννηση του Κυρίου, 25 Δεκεμβρίου, έως και τις 4 Ιανουαρίου· η παραμονή των Θεοφανείων, στις 5 Ιανουαρίου, μένει ημέρα νηστείας. Χωρίς νηστεία είναι επίσης η εβδομάδα μετά την Κυριακή του Τελώνου και του Φαρισαίου, η Διακαινήσιμος εβδομάδα μετά το Πάσχα και η εβδομάδα μετά την Πεντηκοστή. Μετά τη Διακαινήσιμο και έως την Πεντηκοστή, οι λαϊκοί έχουν την Τετάρτη και την Παρασκευή κατάλυση ιχθύος, κατά το Τυπικό του αγίου Σάββα. Όταν η Γέννηση ή τα Θεοφάνεια του Κυρίου πέφτουν Τετάρτη ή Παρασκευή, δεν νηστεύουμε καθόλου, και στις άλλες μεγάλες εορτές το ημερολόγιο δείχνει την κατάλληλη κατάλυση.
Ο Αποστολικός Κανόνας που αναφέραμε απαλλάσσει από τη νηστεία όσους εμποδίζονται «δι᾿ ἀσθένειαν σωματικὴν». Ο άγιος Νικόδημος δείχνει ότι οι καταλύσεις που επιτρέπονται στη Μεγάλη Τεσσαρακοστή δίνονται με τον ίδιο τρόπο και σε αυτές τις ημέρες. Οι ασθενείς και όσοι εξασθένησαν από αρρώστια λαμβάνουν λάδι και κρασί, και η γυναίκα που γεννά σε περίοδο νηστείας λαμβάνει κατάλυση οίνου, κατά τους κανόνες του αγίου Τιμοθέου Αλεξανδρείας. Ο άγιος Νικόδημος συμβουλεύει επίσης τον πνευματικό να ζητά, όταν χρειάζεται, τη γνώμη ενός έμπειρου και θεοφοβούμενου γιατρού. Ο όσιος Κλεόπας της Σιχαστρίας έλεγε: «Ο ένας μπορεί να νηστέψει μια εβδομάδα, και ο άλλος με δυσκολία νηστεύει μία ημέρα. Γι' αυτό δεν σου επιτρέπεται να βάζεις σε όλους το ίδιο μέτρο εγκράτειας, γιατί δεν έχουν όλοι την ίδια κράση». Οι καταλύσεις και η αυστηρότητα της νηστείας ορίζονται με τη συμβουλή του πνευματικού, ανάλογα με την υγεία, τις δυνάμεις και τις συνθήκες ζωής του καθενός.
Τι κάνουμε αυτές τις ημέρες
Ο όσιος Κλεόπας δίδασκε ότι η νηστεία είναι δύο ειδών: «Νηστεία σωματική, δηλαδή αποχή από την τροφή για ορισμένο χρόνο, με σκοπό να προσευχόμαστε καθαρότερα στον Θεό και να κυριαρχούμε στη φύση μας. Η δεύτερη είναι η νηστεία της ψυχής, δηλαδή η εγκράτεια της γλώσσας, των ματιών, της ακοής από τα κακά». Σε αυτά πρόσθετε τη φύλαξη των χεριών, της καρδιάς και της θελήσεως, ώστε ο άνθρωπος να μη δεχθεί καμία αμαρτία. Η νηστεία του σώματος ανοίγει τον δρόμο, και η νηστεία της ψυχής δίνει νόημα στην αποχή από την τροφή.
Η γλώσσα. Η Τετάρτη ήταν η ημέρα του συμβουλίου εναντίον του Χριστού. Νηστεύοντας αυτή την ημέρα, ο χριστιανός φυλάγεται από κάθε συμβούλιο εναντίον του πλησίον: από το κουτσομπολιό, από την κατάκριση, από τον λόγο που χαλά το όνομα κάποιου. Η ευχή του οσίου Εφραίμ του Σύρου, που η Εκκλησία διαβάζει στις νηστείες, ζητά ακριβώς αυτό: «δώρησαί μοι τοῦ ὁρᾶν τὰ ἐμὰ πταίσματα, καὶ μὴ κατακρίνειν τὸν ἀδελφόν μου».
Τα μάτια και η ακοή. Ό,τι βλέπουμε και ακούμε μπαίνει μέσα μας όπως η τροφή. Τις ημέρες της νηστείας ταιριάζει να απέχουμε και από τις οθόνες που γεμίζουν τον νου με εικόνες, ειδήσεις και θόρυβο, ώστε η προσευχή να βρει τόπο μέσα μας. Για τον ίδιο λόγο, οι χριστιανοί δεν κάνουν αυτές τις ημέρες γλέντια και θορυβώδεις διασκεδάσεις: η Τετάρτη και η Παρασκευή είναι ημέρες αγρυπνίας κοντά στα Πάθη του Κυρίου.
Η προσευχή. Ο όσιος Κλεόπας έλεγε: «Η ελεημοσύνη και η νηστεία είναι τα φτερά της προσευχής. Ποτέ η προσευχή μας δεν πετά γρηγορότερα προς τον Θεό από ό,τι όταν τη βοηθούν η νηστεία και η ελεημοσύνη». Το πρόγραμμα της ημέρας μπορεί να είναι απλό και όμως γεμάτο. Την Τετάρτη μπορεί κανείς να διαβάσει το εικοστό έκτο κεφάλαιο του κατά Ματθαίον Ευαγγελίου, με το συμβούλιο των αρχιερέων, το μύρο της Βηθανίας και την προδοσία του Ιούδα. Την Παρασκευή μπορεί να διαβάσει το εικοστό έβδομο κεφάλαιο, με τη δίκη και τη Σταύρωση του Κυρίου. Την Παρασκευή στις τρεις το απόγευμα, είτε βρισκόμαστε στη δουλειά είτε στον δρόμο, μπορούμε να σταθούμε για μια στιγμή, να κάνουμε τον σταυρό μας και να πούμε το τροπάριο της Ενάτης Ώρας. Στο σπίτι, με το Ωρολόγιο στο χέρι, μπορεί κανείς να διαβάσει ολόκληρη την Ενάτη Ώρα. Αυτή τελειώνει με την ευχή του Μεγάλου Βασιλείου προς τον σταυρωμένο Κύριο, που άνοιξε τον Παράδεισο στον ληστή ο οποίος Τον ομολόγησε πάνω στον σταυρό.
Η ελεημοσύνη. Ό,τι εξοικονομούμε από το τραπέζι δεν πρέπει να μένει στο ντουλάπι. Ο προφήτης Ησαΐας έλεγχε εκείνους που νήστευαν και συγχρόνως μάλωναν και καταπίεζαν τους εργάτες τους. Τους έδειχνε ότι η νηστεία που αρέσει στον Θεό είναι εκείνη κατά την οποία ο άνθρωπος μοιράζεται το ψωμί του με τον πεινασμένο, δέχεται στο σπίτι του τον άστεγο, ντύνει τον γυμνό και δεν αποστρέφει το πρόσωπό του από τον πλησίον του (Ησ. 58,3-7). Τα χρήματα ενός γεύματος από το οποίο απείχαμε μπορούν να φτάσουν σε έναν άνθρωπο που δεν έχει να φάει.
Η εγκράτεια των συζύγων. Ο απόστολος Παύλος συμβουλεύει τους συζύγους να απέχουν ο ένας από τον άλλον για ένα διάστημα, με κοινή συμφωνία, για να αφοσιωθούν στη νηστεία και στην προσευχή (Α΄ Κορ. 7,5). Ο άγιος Νικόδημος δείχνει ότι αυτή η εγκράτεια αρμόζει και την Τετάρτη και την Παρασκευή, όχι μόνο στις νηστείες του έτους.
Προς την Κυριακή της Αναστάσεως
Η Τετάρτη και η Παρασκευή μπορούν να μείνουν για εμάς ένας απλός κανόνας για το φαγητό. Όταν τις τηρούμε με την καρδιά, μας οδηγούν δύο φορές την εβδομάδα μέσα στα Πάθη του Κυρίου. Την Τετάρτη ο χριστιανός εξετάζει την ψυχή του και αναρωτιέται για ποιο αντάλλαγμα προδίδει τον Χριστό. Την Παρασκευή στέκεται με τη Θεοτόκο δίπλα στον Σταυρό και ευχαριστεί Εκείνον που έπαθε γι' αυτόν. Και όταν έρθει η Κυριακή, μετά από αυτές τις δύο ημέρες, η χαρά της Αναστάσεως τον βρίσκει έτοιμο.
Αυτή η νηστεία είναι δώρο της Εκκλησίας. Δύο φορές την εβδομάδα μάς πιάνει από το χέρι και μας οδηγεί στον Σταυρό, για να μην προσπερνάμε με αδιαφορία τα Πάθη του Κυρίου και να μην τα ξεχνούμε από το ένα Πάσχα ως το άλλο.
Ο Χριστός είπε ότι οι μαθητές Του θα νηστεύσουν τις ημέρες που θα αφαιρεθεί από αυτούς ο Νυμφίος. Νηστεύοντας Τετάρτη και Παρασκευή, ο χριστιανός ομολογεί την αγάπη του για τον Νυμφίο Χριστό και τον πόθο του για την έλευσή Του εν δόξη. Ο Κύριος όμως δεν χωρίζεται από την Εκκλησία Του καμία ημέρα, γιατί είπε: «ἰδοὺ ἐγὼ μεθ᾿ ὑμῶν εἰμι πάσας τὰς ἡμέρας ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος» (Ματθ. 28,20). Εκείνος που την ένατη ώρα γεύθηκε τον θάνατο για εμάς μάς δίνει τον Εαυτό Του στη Θεία Λειτουργία, στο Σώμα και στο Αίμα Του, και στο τέλος θα έρθει με δόξα για όσους Τον περίμεναν.
