Η εξάρτηση από το κινητό

Η εξάρτηση από το κινητό δεν είναι απλώς μια συνήθεια του εγκεφάλου: είναι η παλιά δίψα να γνωρίσουμε τη δημιουργία χωρίς τον Δημιουργό, που ξεκίνησε στο δέντρο του Παραδείσου.

Γονείς και παιδί στο τραπέζι κοιτούν ο καθένας το κινητό του, με μια γωνιά με εικόνες στο βάθος του σπιτιού

Όποιος έχει καθίσει τα τελευταία χρόνια σε ένα οικογενειακό τραπέζι ή στη βεράντα ενός καφέ έχει δει την ίδια εικόνα: άνθρωποι καθισμένοι δίπλα δίπλα, ο καθένας με τα μάτια σκυμμένα στην οθόνη ενός κινητού. Τα παιδιά παίρνουν ένα τάμπλετ πριν μάθουν να διαβάζουν. Το βράδυ, σε πολλά σπίτια, το φως της τηλεόρασης παίρνει τη θέση της συζήτησης. Πολλοί καταλαβαίνουν ότι έχουν περιπέσει στην εξάρτηση από το κινητό, αλλά δεν καταλαβαίνουν γιατί δεν μπορούν πια να το αφήσουν από τα χέρια τους.

Όσοι μελετούν αυτή τη συνήθεια μιλούν συχνά για τη ντοπαμίνη, μια ουσία με την οποία τα νευρικά κύτταρα μεταδίδουν σήματα μεταξύ τους και η οποία παίζει ρόλο στο κίνητρο και στη μάθηση. Κάθε νέο μήνυμα και κάθε νέα εικόνα παρακινεί τον άνθρωπο να ψάξει ξανά, και εκείνος επιστρέφει στην οθόνη ξανά και ξανά. Η εξήγηση έχει το μερίδιο της αλήθειας της, αφήνει όμως ανεξήγητο τι ακριβώς αναζητά ο άνθρωπος με τόση επιμονή. Κάτω από αυτή την αδιάκοπη πρόσκληση εργάζεται μια παλαιότερη δίψα, η δίψα της γνώσης. Η οθόνη βάζει μπροστά στον άνθρωπο, χωρίς κόπο και χωρίς τέλος, ολόκληρο τον κόσμο: τόπους, γεγονότα, πρόσωπα, γνώμες, τις ζωές και τα συναισθήματα των άλλων.

Αυτή η δίψα να γνωρίσουμε τον κόσμο χωρίς να περάσουμε από Εκείνον που τον δημιούργησε έχει μακρά ιστορία. Αρχίζει στον Παράδεισο, στο δέντρο της γνώσεως του καλού και του πονηρού, και φτάνει ως το κινητό στην τσέπη μας.

Σε αυτό το άρθρο

Το βλέμμα στο απαγορευμένο δέντρο

Η Γραφή περιγράφει τη στιγμή της πτώσης μέσα από ό,τι είδε η γυναίκα: «ὅτι καλὸν τὸ ξύλον εἰς βρῶσιν καὶ ὅτι ἀρεστὸν τοῖς ὀφθαλμοῖς ἰδεῖν καὶ ὡραῖόν ἐστι τοῦ κατανοῆσαι» (Γεν. 3:6). Τρία πράγματα έλκουν την Εύα: η τροφή, η απόλαυση των ματιών και η γνώση. Το μάτι ανοίγει τον δρόμο και η επιθυμία να γνωρίσει την οδηγεί ως το τέλος.

Ο καρπός δεν ήταν κακός από μόνος του, γιατί ο Θεός δεν είχε φυτέψει τίποτε κακό στον κήπο. Το σφάλμα βρισκόταν στον τρόπο με τον οποίο τον πήραν οι πρωτόπλαστοι: παρά την εντολή του Θεού, με τη σκέψη να γίνουν όμοιοι με Εκείνον χωρίς Εκείνον. Ο όσιος Κλεόπας της Σιχαστρίας, ένας από τους μεγάλους πνευματικούς πατέρες του περασμένου αιώνα, δίδασκε, ακολουθώντας τον άγιο Μάξιμο τον Ομολογητή, ότι ο Αδάμ έπεσε από πολλά αίτια μαζί: από υπερηφάνεια, γιατί θέλησε να γίνει όμοιος με τον Πλάστη του, από απληστία, από ανυπακοή και από την εξαπάτηση του διαβόλου.

Ο Αδάμ δεν είχε εμποδιστεί να γνωρίσει τη δημιουργία. Ο Θεός έφερε μπροστά του όλα τα ζώα, για να δει πώς θα τα ονομάσει, και ο Αδάμ τους έδωσε ονόματα (Γεν. 2:19–20). Του απαγορεύθηκε μόνο η γνώση που παίρνεται αυτόνομα, την οποία επιθυμούσε χωρίς τον Θεό. Ο άγιος Θεόφιλος Αντιοχείας λέει ότι το δέντρο ήταν καλό, αλλά ο Αδάμ ήταν ακόμη νήπιο στο νου και δεν μπορούσε τότε να δεχθεί τη γνώση εκείνη όπως έπρεπε. Ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος το θεωρούσε καλή τροφή για όσους έχουν φτάσει σε ωριμότητα, την οποία ο άνθρωπος θα είχε δεχθεί στον καιρό που όριζε ο Θεός.

Ο άγιος απόστολος Ιωάννης συγκαταλέγει ανάμεσα σε όσα υπάρχουν στον κόσμο και δεν προέρχονται από τον Πατέρα «ἡ ἐπιθυμία τῶν ὀφθαλμῶν» (Α΄ Ιω. 2:16). Ο άγιος απόστολος Παύλος περιγράφει τον δρόμο που αρχίζει εδώ, σε ανθρώπους που γνώρισαν τον κόσμο αλλά δεν έδωσαν πια δόξα σε Εκείνον που τον έκανε: αυτοί «ἐσεβάσθησαν καὶ ἐλάτρευσαν τῇ κτίσει παρὰ τὸν κτίσαντα» (Ρωμ. 1:25). Αυτό είναι, στον πυρήνα του, το δάγκωμα του καρπού. Ο άνθρωπος σταματά στο κτίσμα και δεν ανεβαίνει πια στον Κτίστη. Ο κόσμος γεμίζει τα χέρια και το νου του, και τον Θεό τον θυμάται όλο και πιο σπάνια.

Οι τέχνες του γένους του Κάιν

Μετά τη δολοφονία του Άβελ, η Γραφή λέει ότι «ἐξῆλθε δὲ Κάϊν ἀπὸ προσώπου τοῦ Θεοῦ» (Γεν. 4:16) και έχτισε μια πόλη, στην οποία έδωσε το όνομα του γιου του, Ενώχ. Στο γένος του εμφανίζονται, για πρώτη φορά στη Γραφή, οι τέχνες. Ο Ιωβήλ ήταν ο πατέρας εκείνων που κατοικούν σε σκηνές και εκτρέφουν κτήνη. Ο αδελφός του, ο Ιουβάλ, ήταν εκείνος που έδειξε το ψαλτήριο και την κιθάρα. Ο Θόβελ ήταν σφυρηλάτης και χαλκουργός του χαλκού και του σιδήρου (Γεν. 4:17–22).

Η Γραφή δεν καταδικάζει αυτές τις τέχνες. Δείχνει όμως πού γεννήθηκαν πρώτα: στο γένος εκείνου που είχε φύγει από το πρόσωπο του Θεού. Στο ίδιο κεφάλαιο, για τους απογόνους του Σηθ, του άλλου γιου του Αδάμ, η Γραφή λέει για τον Ενώς, τον γιο του Σηθ: «οὗτος ἤλπισεν ἐπικαλεῖσθαι τὸ ὄνομα Κυρίου τοῦ Θεοῦ» (Γεν. 4:26). Το ένα γένος έχτιζε πόλεις, σφυρηλατούσε μέταλλα και έπαιζε όργανα, ενώ το άλλο ήλπιζε να επικαλεστεί το όνομα του Θεού.

Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, στην εικοστή δεύτερη ομιλία του στη Γένεση, θεωρεί τους «υιούς του Θεού» του έκτου κεφαλαίου απογόνους του Σηθ και του Ενώς και τις «θυγατέρες των ανθρώπων» γυναίκες του γένους του Κάιν. Η Γραφή λέει ότι οι υιοί του Θεού είδαν τις θυγατέρες των ανθρώπων ότι ήταν ωραίες και πήραν γυναίκες για τον εαυτό τους (Γεν. 6:2). Ο άγιος Ιωάννης δείχνει ότι το σφάλμα δεν ήταν του ματιού, που έγινε για να βλέπει τα κτίσματα και να υμνεί τον Δημιουργό τους, αλλά της θέλησης, που άφησε την επιθυμία να τρέχει χωρίς χαλινό. Το γένος που επικαλούνταν το όνομα του Κυρίου άφησε τον εαυτό του να παρασυρθεί από ό,τι έβλεπε, και το καλό όνομα των πατέρων δεν προστάτευε πια εκείνους που είχαν χαλαρώσει στην υπακοή προς τον Θεό. Μετά από αυτό, η Γραφή μιλά για τη διαφθορά των ανθρώπων και για τον κατακλυσμό.

Οι άγιοι κατάλαβαν αυτό το μάθημα. Από τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες οι μοναχοί άφησαν τις πόλεις και πήγαν στην έρημο, για να στρέψουν τον νου από τα ορατά στον Αόρατο. Ο αββάς Αρσένιος ο Μέγας (αββάς, δηλαδή «πατέρας», ονομάζονταν οι γέροντες της ερήμου) είχε ζήσει στην αυλή του αυτοκράτορα, ανάμεσα στα εκλεκτότερα πράγματα του κόσμου. Εκεί δέχθηκε την πρόσκληση να φύγει από τους ανθρώπους, και αφού αποσύρθηκε στην έρημο, τη συμβουλή να σιωπά και να ησυχάζει. Εκείνος και οι όμοιοί του άφησαν κατά μέρος τη διερεύνηση του κόσμου για να αφιερώσουν ολόκληρη τη ζωή τους στην προσευχή. Την εργασία των χεριών τη διατήρησαν ως άσκηση, για τροφή και για ελεημοσύνη, και τον νου τον έδωσαν στον Θεό.

Όταν ένα πάθος παίρνει τη θέση του Θεού

Αυτό που συνέβη στο γένος του Κάιν συμβαίνει και σήμερα στη ζωή κάθε ανθρώπου. Όταν κάποιος παρασύρεται ολοκληρωτικά από ένα πράγμα, εκείνο γεμίζει τον νου του και παίρνει την καρδιά του. Ο συνθέτης περνά τη ζωή του συνθέτοντας, και κάθε μέρα οργανώνεται γύρω από τη μουσική του. Ο επιστήμονας μετρά τη δημιουργία με θαυμαστή υπομονή, γνωρίζει τη δομή του κυττάρου ή την πορεία των άστρων και μπορεί να περάσει όλη του τη ζωή χωρίς να αναζητήσει Εκείνον που τα τακτοποίησε.

Το χάρισμά τους είναι αληθινό και ο κόπος τους τίμιος. Όταν όμως το πάθος καταλαμβάνει ολόκληρη την καρδιά, παίρνει τη θέση που ο Θεός ζήτησε για τον Εαυτό Του, όταν πρόσταξε να Τον αγαπάμε «ἐν ὅλῃ τῇ καρδίᾳ σου καὶ ἐν ὅλῃ τῇ ψυχῇ σου καὶ ἐν ὅλῃ τῇ διανοίᾳ σου» (Ματθ. 22:37). Η καρδιά δεν μοιράζεται εύκολα. Ό,τι αγαπάμε περισσότερο καταλήγει να κυβερνά τους λογισμούς μας, και ο Θεός μένει κάπου στην άκρη.

Ο Κύριος μίλησε και για το μάτι, από το οποίο μπαίνει στον άνθρωπο αυτό που αγαπά. Το ονόμασε λύχνο του σώματος και είπε: «ἐὰν οὖν ὁ ὀφθαλμός σου ἁπλοῦς ᾖ, ὅλον τὸ σῶμά σου φωτεινόν ἔσται» (Ματθ. 6:22). Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος καταλαβαίνει με αυτό το μάτι τον νου, που σκοτίζεται όταν γίνεται δούλος του πλούτου και των πραγμάτων αυτού του κόσμου. Το απλό μάτι είναι ο νους που κοιτάζει τον κόσμο χωρίς να υποδουλώνεται σε αυτόν.

Ολόκληρος ο κόσμος στα χέρια όλων

Ο άνθρωπος έλκεται από τη δημιουργία από την αρχή της ιστορίας, και η οθόνη δεν γέννησε αυτή την έλξη. Την έκανε όμως ευκολότερη, συχνότερη και πιο κοντινή απ᾽ ό,τι υπήρξε ποτέ.

Παλαιότερα, για να γνωρίσει κανείς κάτι από τα μυστικά του κόσμου, έπρεπε να είναι ξεχωριστός άνθρωπος. Χρειάζονταν βιβλία, σχολείο, ταξίδια, δάσκαλος και πάνω απ᾽ όλα η επιθυμία να μάθει, που την είχαν λίγοι. Οι περισσότεροι άνθρωποι γνώριζαν το χωριό τους, το χωράφι τους, την οικογένειά τους και την εκκλησία τους. Σήμερα το κινητό ανοίγει μια πόρτα για τον καθένα, ανάλογα με το μέτρο του. Το παιδί βρίσκει παιχνίδια και κινούμενα σχέδια, ο απλός άνθρωπος βρίσκει ιστορίες και αστεία, ο μορφωμένος βρίσκει μαθήματα και έρευνες. Η αποκρυπτογράφηση της δημιουργίας, που ήταν κάποτε έργο λίγων, έφτασε στα χέρια του καθενός και σε κάθε ώρα.

Η οθόνη φέρνει τον κόσμο χωρίς καθυστέρηση. Δεν χρειάζεται πια να περιμένεις το γράμμα, την εφημερίδα ή τη συνάντηση. Ο νους δέχεται κάτι καινούργιο κάθε στιγμή και συνηθίζει να μην μένει ποτέ χωρίς τροφή.

Ένα μεγάλο μέρος από όσα βλέπουν οι άνθρωποι στην οθόνη είναι άλλοι άνθρωποι: τι έκαναν, πού βρέθηκαν, τι έφαγαν, τι τους χαροποίησε και τι τους πόνεσε. Και αυτό είναι μελέτη της δημιουργίας, γιατί ο άνθρωπος είναι το πλάσμα που ενδιαφέρει περισσότερο τον άνθρωπο. Οι ζωές των άλλων, μαζί με τα συναισθήματά τους, έγιναν ένα θέαμα χωρίς τέλος.

Από εδώ γίνεται κατανοητή και η εικόνα στο τραπέζι και στη βεράντα. Ο άνθρωπος δίπλα μας ζητά υπομονή, ακρόαση και αγάπη, και η συζήτηση μαζί του προχωρά αργά και συχνά επαναλαμβάνεται. Η οθόνη δεν ζητά τίποτα και προσφέρει πάντα κάτι άλλο. Ο νους, αφημένος στον εαυτό του, διαλέγει ό,τι τον τρέφει ταχύτερα, και ο πλησίον γίνεται λιγότερο ενδιαφέρων από μια εικόνα που έρχεται από μακριά.

Το σήμα μιας από τις μεγαλύτερες εταιρείες που κατασκευάζουν κινητά και υπολογιστές είναι ένα δαγκωμένο μήλο. Η Γραφή δεν λέει τι είδους καρπός ήταν στον Παράδεισο, και το μήλο είναι μεταγενέστερη εικόνα της λαϊκής παράδοσης. Ο γραφίστας που σχεδίασε το σήμα το 1977, ο Ρομπ Τζάνοφ, είπε ότι πρόσθεσε το δάγκωμα μόνο για να μη θεωρηθεί το μήλο κεράσι, ενώ τις άλλες ερμηνείες τις έκρινε θρύλους. Το πρώτο σήμα της εταιρείας, του 1976, που σχεδίασε ο Ρον Γουέιν, ένας από τους ιδρυτές, έδειχνε τον Ισαάκ Νεύτωνα κάτω από ένα δέντρο, με ένα μήλο έτοιμο να πέσει. Όποια κι αν ήταν η πρόθεση του γραφίστα, το σήμα ταιριάζει με το πράγμα που συνοδεύει: η συσκευή που βάζει στα χέρια του ανθρώπου τη γνώση του κόσμου φέρει στην πλάτη της έναν δαγκωμένο καρπό. Δεν είναι απόδειξη, αλλά ένα σημάδι που ένας χριστιανός μπορεί να διαβάσει.

Η άνεση του νου

Η οθόνη είναι και μια μορφή άνεσης, και η άνεση έχει το μερίδιό της σε αυτή τη δουλεία. Η σωματική άνεση γλίτωσε τον άνθρωπο από πολύ κόπο: οι μηχανές πλένουν, μαγειρεύουν, κουβαλούν και μετρούν στη θέση του. Η οθόνη προσθέτει την άνεση του νου. Η γνώση έρχεται χωρίς να τη ζητήσεις, η συντροφιά έρχεται χωρίς να βγεις από το σπίτι, και η ανία διαλύεται με ένα άγγιγμα του δαχτύλου.

Ο όσιος Παΐσιος ο Αγιορείτης μιλούσε συχνά για τις ευκολίες της εποχής μας. Μιλώντας στους μοναχούς, έλεγε ότι ο Θεός έχει οικονομήσει να μη βρίσκουν οι άνθρωποι ανάπαυση σε αυτά τα πράγματα, και ότι αν τους λαϊκούς τους βασανίζει η κοσμική πρόοδος, τον μοναχό τον βασανίζει ακόμη περισσότερο. Έλεγε επίσης ότι σήμερα, με τόσες ευκολίες, κερδίζεται χρόνος, αλλά χρόνο για προσευχή οι άνθρωποι δεν έχουν. Ο λόγος του επαληθεύεται στην οθόνη περισσότερο από κάθε άλλο εργαλείο: το κινητό εξοικονομεί λίγα λεπτά σε κάθε δουλειά και ύστερα τα καταπίνει όλα, μαζί με τις βραδινές ώρες.

Στο ίδιο σημείο ο όσιος Παΐσιος μιλούσε και για την τηλεόραση. Έλεγε ότι «ο κόσμος έχει βλαφτεί πολύ από την τηλεόραση» και ότι τα παιδιά ιδίως χαλούν από αυτήν. Έπειτα συνέδεε την οθόνη με τον Παράδεισο. Οι πρωτόπλαστοι, ο Αδάμ και η Εύα, είχαν το χάρισμα της διόρασης, δηλαδή τη δύναμη να βλέπουν μακριά με τα μάτια της ψυχής, και το χάρισμα αυτό χάθηκε μετά την πτώση. Η τηλεόραση είναι έργο των χεριών του ανθρώπου, υπάρχει όμως και μια πνευματική τηλεόραση: όταν πεθαίνει μέσα μας ο παλαιός άνθρωπος, καθαρίζουν τα μάτια της ψυχής, και ο άνθρωπος βλέπει μακριά χωρίς συσκευές.

Ένα σώμα που έχει κακομάθει από τις ανέσεις και ένας νους που τρέφεται αδιάκοπα φτιάχνουν μαζί έναν άνθρωπο που δεν μπορεί πια να μείνει στην ησυχία. Η ησυχία όμως είναι ακριβώς ο τόπος όπου ο Θεός μιλά στον άνθρωπο. Οι άγιοι διάλεξαν με τη θέλησή τους να στερηθούν την άνεση, για να μη σκορπίζεται ο νους και να μένει άγρυπνη η καρδιά.

Μια παιδεία στραμμένη προς τη δημιουργία

Ο σημερινός άνθρωπος φτάνει απροετοίμαστος στη γνώση του Θεού, γιατί σχεδόν κανείς δεν τον μεγαλώνει προς αυτήν. Από μικρό, οι γονείς και το σχολείο στρέφουν τον νου του προς τη δημιουργία: προς τη γλώσσα και τους αριθμούς, τη φύση και την ιστορία, το επάγγελμα που θα έχει. Για τον Θεό του μιλούν σπάνια και στα πεταχτά, σαν για κάτι που δεν θα ζητηθεί σε καμία εξέταση.

Στις ορθόδοξες χώρες που πέρασαν από τον κομμουνισμό, αυτό το κενό το έσκαψαν εσκεμμένα. Στη Ρουμανία, το κομμουνιστικό κράτος έβγαλε τη θρησκεία από τα σχολεία το 1948 και έχτισε στη θέση της μια αθεϊστική διδασκαλία. Οι ιερείς και οι μοναχοί παρακολουθούνταν, συλλαμβάνονταν και φυλακίζονταν, και η Σεκουριτάτε, η πολιτική αστυνομία του καθεστώτος, άνοιξε φακέλους παρακολούθησης ακόμη και για τον όσιο Κλεόπα και τον π. Αρσένιο Παπατσιόκ. Οι περισσότεροι άνθρωποι έμαθαν να κρατούν την πίστη τους μακριά από τα μάτια των άλλων. Δύο γενιές μεγάλωσαν ακούγοντας στο σχολείο για τον Θεό μόνο ως για ένα κατάλοιπο του παρελθόντος, που η επιστήμη υποτίθεται ότι είχε αφήσει πίσω της.

Μετά το 1989 το μάθημα των θρησκευτικών επέστρεψε στο ρουμανικό σχολείο, κυρίως με την επιμονή της Εκκλησίας. Σε πολλά σχολεία όμως έγινε η λιγότερο υπολογιζόμενη ώρα. Συμβαίνει να παραχωρείται σε άλλα μαθήματα, στην προετοιμασία για ολυμπιάδες ή στη γυμναστική, και οι μαθητές μαθαίνουν γρήγορα ποια θέση της δίνουν οι μεγάλοι.

Οι καρποί φαίνονται την Κυριακή. Σχεδόν ένας στους τέσσερις Ρουμάνους λέει στις δημοσκοπήσεις ότι πηγαίνει στην εκκλησία μία φορά την εβδομάδα (ΙΝΣΚΟΠ, 2025). Στο άρθρο «Πόσοι ορθόδοξοι πηγαίνουν, τελικά, ακόμη στην Εκκλησία;» πρότεινα όμως, με βάση καταμετρήσεις σε πολλές πόλεις, μια πολύ χαμηλότερη εκτίμηση: μόνο περίπου το τρία τοις εκατό των ορθοδόξων εκεί βρίσκεται στη Λειτουργία μια συνηθισμένη Κυριακή. Αν το ποσοστό αυτό ισχύει και για τα παιδιά, τότε σε μια τάξη τριάντα μαθητών ένα μόνο παιδί θα ήταν την Κυριακή στην εκκλησία, αν και όλα τα υπόλοιπα έκαναν επί χρόνια θρησκευτικά στο σχολείο.

Πολλοί από τους αγίους είχαν, από αυτή την άποψη, ένα μεγάλο δώρο: μεγάλωσαν σε οικογένειες πιστών. Ο άγιος Βασίλειος ο Μέγας έμαθε την πίστη από τη γιαγιά του, την αγία Μακρίνα την Πρεσβυτέρα, και από τη μητέρα του, την αγία Εμμέλεια, και στο ίδιο σπίτι μεγάλωσαν άλλοι τρεις άγιοι: η αγία Μακρίνα, ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης και ο άγιος Πέτρος Σεβαστείας. Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος μεγάλωσε από τη μητέρα του, την Ανθούσα, που έμεινε χήρα νέα. Η μητέρα του οσίου Κλεόπα, η Άννα, μπήκε αργότερα και η ίδια στον μοναχισμό, στην Αγκάπια Βέκε, με το όνομα Αγαφία. Ό,τι έλαβαν αυτά τα παιδιά στο σπίτι τα βοήθησε αργότερα να σταθούν απέναντι στον κόσμο, με τις έλξεις, τις εφευρέσεις και τις απολαύσεις του, και να ποθούν τον Θεό σε όλη τους τη ζωή.

Η επιθυμία αυτή τους έκανε διαφορετικούς από τους γύρω τους. Άφησαν όσα κυνηγούσαν οι άλλοι και αγωνίστηκαν για ό,τι εκείνοι ούτε που πρόσεχαν, έτσι ώστε συχνά δεν τους καταλάβαιναν, και κάποτε τους χλεύαζαν και τους περιφρονούσαν. Οι διά Χριστόν σαλοί δέχθηκαν αυτή την περιφρόνηση οικειοθελώς.

Ο Θεός όμως κάλεσε και όσους δεν είχαν αυτή την προετοιμασία. Η αγία μεγαλομάρτυς Βαρβάρα μεγάλωσε στο σπίτι ενός ειδωλολάτρη πατέρα. Κοιτάζοντας την ομορφιά του κόσμου από τον πύργο όπου την είχε κλείσει ο πατέρας της, κατάλαβε ότι όλα πρέπει να έχουν έναν Δημιουργό, και Τον αναζήτησε ώσπου βρήκε τον Χριστό. Για εκείνη η δημιουργία έγινε σκάλα προς τον Θεό, όχι τείχος ανάμεσα σε αυτήν και σε Εκείνον.

Τι είπαν άλλοι για τις οθόνες

Την αλλαγή αυτή την πρόσεξαν και όσοι την παρατηρούν από έξω, εκτός Εκκλησίας.

Ο Μάρσαλ ΜακΛούαν, Καναδός μελετητής των μέσων επικοινωνίας, έγραφε το 1964 ότι «το μέσο είναι το μήνυμα». Εννοούσε ότι ένα μέσο επικοινωνίας αλλάζει τον άνθρωπο με τον τρόπο που λειτουργεί: αλλάζει τον ρυθμό της ζωής του, τις συνήθειές του και τους δεσμούς του με τους άλλους, όποια κι αν είναι τα πράγματα που μεταδίδει.

Ο Νιλ Πόστμαν, Αμερικανός καθηγητής, έγραψε το 1985, πολύ πριν από τα σημερινά κινητά, ένα βιβλίο για την τηλεόραση με τίτλο Amusing Ourselves to Death («Διασκέδαση μέχρι θανάτου»). Έδειχνε ότι η τηλεόραση μετατρέπει τα πάντα σε θέαμα: οι ειδήσεις, η πολιτική, η διδασκαλία και η ίδια η θρησκεία κρίνονται πια από το πόσο καλά διασκεδάζουν τον θεατή.

Ο Τζόναθαν Χάιντ, Αμερικανός ψυχολόγος, υποστηρίζει στο βιβλίο του The Anxious Generation («Η γενιά του άγχους», 2024), προβάλλοντας πολλά επιχειρήματα, ότι τα χρόνια 2010–2015 η παιδική ηλικία μετακινήθηκε από το παιχνίδι στον πραγματικό κόσμο στο κινητό που κρατά το παιδί στο χέρι, και ότι από εκεί προέρχεται ένα μέρος της αύξησης του άγχους και της κατάθλιψης στους νέους. Η αιτιακή σχέση που προτείνει έχει αμφισβητηθεί από άλλους ερευνητές, οι κανόνες του όμως έχουν γίνει δεκτοί από πολλές οικογένειες και σχολεία: κανένα smartphone για τα παιδιά πριν από το λύκειο, καμία είσοδος στα κοινωνικά δίκτυα πριν από τα δεκαέξι, σχολεία χωρίς κινητά, και περισσότερη ελευθερία και παιχνίδι στον πραγματικό κόσμο για τα παιδιά.

Από τους ορθόδοξους θεολόγους, ο Ζαν-Κλοντ Λαρσέ, γνωστός για τις μελέτες του σχετικά με τις ασθένειες της ψυχής στους Πατέρες, έγραψε το 2016 το βιβλίο Malades des nouveaux médias («Άρρωστοι από τα νέα μέσα»), που μεταφράστηκε στα ρουμανικά με τον τίτλο Captivi în Internet («Αιχμάλωτοι στο Διαδίκτυο», εκδόσεις Sophia). Εξετάζει τις συνέπειες των νέων μέσων επικοινωνίας στο σώμα, στην ψυχή, στον νου και στην πνευματική ζωή. Δείχνει πώς διαλύονται οι δεσμοί μεταξύ των ανθρώπων, πώς ο εικονικός κόσμος σκεπάζει τον πραγματικό και πώς φτωχαίνει η ζωή της προσευχής, και το βιβλίο κλείνει με ένα κεφάλαιο για την προφύλαξη και τη θεραπεία.

Αυτοί οι συγγραφείς, ξεκινώντας από διαφορετικά σημεία, καταλήγουν στο ίδιο συμπέρασμα: η οθόνη αλλάζει τον άνθρωπο που τη χρησιμοποιεί. Η Εκκλησία δείχνει, επιπλέον, τι αναζητά ο άνθρωπος στην οθόνη και πού βρίσκεται η αληθινή τροφή της αναζήτησής του.

Να μη μας ενδιαφέρει πια τίποτα;

Το ερώτημα τίθεται φυσικά. Αν στο δέντρο της γνώσεως η επιθυμία να γνωρίσει ο άνθρωπος αποκόπηκε από τον Θεό, πρέπει άραγε ο χριστιανός να μην ενδιαφέρεται πια για τίποτα και να μη δημιουργεί τίποτα;

Οι άγιοι Πατέρες δεν θεωρούν τη δημιουργία παγίδα. Ο όσιος Κλεόπας, ακολουθώντας τον άγιο Βασίλειο τον Μέγα, δίδασκε ότι «ολόκληρη η δημιουργία είναι σχολείο των λογικών ψυχών». Κοιτάζοντας με σύνεση τα κτίσματα, ο νους ανεβαίνει σε Εκείνον που τα έκανε σαν μέσα από καθρέφτη, και η αγάπη προς τον Θεό αυξάνει. Για αυτό το κοίταγμα ο όσιος Κλεόπας παρέπεμπε στο βιβλίο του αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτη για τη φύλαξη των πέντε αισθήσεων. Η γνώση της δημιουργίας γίνεται δάγκωμα από τον απαγορευμένο καρπό μόνο όταν σταματά στη δημιουργία και δεν ανεβαίνει πιο ψηλά.

Ούτε το έργο των χεριών και του νου θεώρησαν οι άγιοι κακό από μόνο του. Οι ίδιες τέχνες που εμφανίστηκαν πρώτα στο γένος του Κάιν υπηρέτησαν αργότερα τον οίκο του Θεού. Ο Θεός λέει για τον Βεσελεήλ: «ἐνέπλησα αὐτὸν πνεῦμα θεῖον σοφίας καὶ συνέσεως καὶ ἐπιστήμης» (Έξ. 31:3). Η Εύα είχε θελήσει να πάρει τη γνώση μόνη της, από τον απαγορευμένο καρπό. Στον Βεσελεήλ, η σοφία και η γνώση δίνονται ως δώρο από τον Θεό, για να εργαστεί το χρυσάφι, το ασήμι, τον χαλκό, τους πολύτιμους λίθους και το ξύλο για τη σκηνή του μαρτυρίου (Έξ. 31:1–7), δηλαδή τις δέχεται με υπακοή και τις θέτει στην υπηρεσία του οίκου του Θεού. Η τέχνη ήταν η ίδια, είχε όμως στραφεί προς τον Θεό.

Η Εκκλησία έχει και ύμνους που συνέθεσαν άγιοι. Ο άγιος Ρωμανός ο Μελωδός έγραψε κοντάκια, δηλαδή ύμνους δοξολογίας που η Εκκλησία ψάλλει εδώ και πολλούς αιώνες, και ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός είχε σημαντικό μερίδιο στη σύνθεση των ύμνων του Οκτωήχου, του βιβλίου των ύμνων στους οκτώ ήχους. Οι αγιογράφοι ζωγράφιζαν, οι μοναχοί αντέγραφαν βιβλία, οι οικοδόμοι έστηναν ναούς. Όλα αυτά τα έργα πήγασαν από την προσευχή και επέστρεψαν στον Θεό ως δοξολογία.

Ο π. Αρσένιος Παπατσιόκ, ένας από τους πιο περιζήτητους πνευματικούς του περασμένου αιώνα, σπούδασε στα νιάτα του γλυπτική σε μια σχολή τεχνών και επαγγελμάτων, και μετά την είσοδό του στον μοναχισμό εργάστηκε για ένα διάστημα ως γλύπτης στο Βιβλικό Ινστιτούτο. Η τέχνη αυτή δεν τον εμπόδισε να γίνει, μέσα από φυλακές και πολλά χρόνια αγώνα, ο πνευματικός πατέρας πολλών χιλιάδων ανθρώπων.

Ο άγιος Λουκάς της Κριμαίας αγαπούσε τη ζωγραφική και είχε χάρισμα σε αυτήν. Την άφησε στην άκρη και διάλεξε την ιατρική, για να μπορεί να υπηρετεί τους ανθρώπους. Έγινε φημισμένος χειρουργός και έγραψε τα Δοκίμια πυώδους χειρουργικής (1934), ένα έργο από το οποίο έμαθαν γενιές γιατρών. Το 1946 έλαβε το Βραβείο Στάλιν για τη συμβολή του στην ιατρική και έδωσε το μεγαλύτερο μέρος των χρημάτων για να βοηθηθούν τα παιδιά που έμειναν ορφανά από τον πόλεμο. Την ίδια εποχή ήταν αρχιεπίσκοπος και υπέφερε επί πολλά χρόνια φυλακή και εξορία για την πίστη.

Οι άγιοι όμως δεν δέχθηκαν όλα όσα έκαναν οι άνθρωποι. Όταν πλησίαζαν μια γνώση ή μια τέχνη, έπαιρναν από αυτήν μόνο ό,τι μπορούσε να ενωθεί με τη γνώση του Θεού, και τα υπόλοιπα τα άφηναν κατά μέρος ως ακατάλληλα. Ο άγιος Βασίλειος ο Μέγας συμβούλευε τους νέους να διαβάζουν τα συγγράμματα των ειδωλολατρών όπως δουλεύει η μέλισσα, που από τα λουλούδια παίρνει μόνο ό,τι χρειάζεται για το μέλι και αφήνει τα υπόλοιπα. Η ίδια διάκριση φαίνεται σε κάθε τομέα.

Στην ορθόδοξη λατρεία, η ψαλμωδία είναι κατά παράδοση φωνητική, και η ψαλτική τέχνη διατηρεί τη μορφή που κληρονόμησε από το Βυζάντιο: τη φωνή του ανθρώπου που υμνεί τον Θεό χωρίς όργανα. Τα όργανα εμφανίστηκαν πρώτα επίσης στο γένος του Κάιν, όπου ο Ιουβάλ ονομάζεται εκείνος που έδειξε το ψαλτήριο και την κιθάρα. Στην Παλαιά Διαθήκη έψαλλαν και με όργανα, η Εκκλησία όμως τα άφησε κατά μέρος. Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, ερμηνεύοντας τον ψαλμό 41, έλεγε ότι ο άνθρωπος δεν έχει πια ανάγκη από χορδές και άλλα όργανα ψαλμωδίας, γιατί μπορεί ο ίδιος να γίνει όργανο: όταν υποτάσσει τις επιθυμίες του σώματος, ο νους και το σώμα ψάλλουν μαζί στον Θεό.

Η ζωγραφική της Εκκλησίας είναι η εικόνα. Δεν αντιγράφει το σώμα όπως το βλέπει το μάτι, αλλά δείχνει τον άνθρωπο φωτισμένο από τη χάρη, όπως θα είναι στη Βασιλεία του Θεού. Γι᾽ αυτό η εικόνα διαφέρει και από τη ζωγραφική που αποδίδει τον κόσμο όπως ακριβώς είναι, και από εκείνη που διαλύει το ανθρώπινο πρόσωπο σε αφηρημένες μορφές. Η Πενθέκτη Σύνοδος (Εν Τρούλλω), που συνήλθε στην Κωνσταντινούπολη το 691–692 και της οποίας τους κανόνες τηρεί η Ορθόδοξη Εκκλησία, απαγόρευσε με τον κανόνα 100 τις εικόνες που προσελκύουν το μάτι και διαφθείρουν τον νου, ανάβοντας τα πάθη, γιατί οι αισθήσεις του σώματος μεταφέρουν εύκολα στην ψυχή ό,τι δέχονται.

Η γνώση του κόσμου, στους αγίους, ξεκινά από τον Θεό και επιστρέφει σε Εκείνον. Ο άγιος Βασίλειος ο Μέγας, στην πρώτη ομιλία του στην Εξαήμερο, μιλούσε για τους λογίους της εποχής του που μετρούσαν τις αποστάσεις των άστρων και ήξεραν την πορεία τους, αλλά δεν είχαν βρει το σημαντικότερο: ότι ο Θεός είναι ο Δημιουργός του κόσμου και ο δίκαιος Κριτής των πράξεων των ανθρώπων. Γι᾽ αυτό η γνώση των αγίων δεν δέχεται τις εξηγήσεις που αποκλείουν τον Θεό από τη δημιουργία του κόσμου, ακόμη κι όταν παρουσιάζονται ως επιστήμη.

Οι άγιοι απέφευγαν και τα θεάματα της εποχής τους. Το έτος 399, ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος επέπληττε τους πιστούς της Κωνσταντινούπολης που, μια Παρασκευή, είχαν αφήσει την ακολουθία και τη νηστεία για να τρέξουν στον ιππόδρομο, και την επόμενη μέρα είχαν πάει στο θέατρο. Τους έδειχνε ότι η ψυχή κρατά ό,τι δέχονται τα μάτια: αφού τελειώσει το θέαμα, τα πρόσωπα, τα λόγια και τα τραγούδια μένουν στον νου, πληγώνουν τον θεατή και φεύγουν μαζί του για το σπίτι. Ο ιππόδρομος και το θέατρο εκείνης της εποχής χωρούν σήμερα σε κάθε κινητό.

Το μέτρο δεν βρίσκεται, λοιπόν, στο αν ο άνθρωπος δημιουργεί ή δεν δημιουργεί. Βρίσκεται στη θέση που δίνει στο έργο του και στη φύση του ίδιου του έργου. Όταν το έργο γεννιέται από την προσευχή και υπηρετεί τον Θεό και τους ανθρώπους, μένει μέσα στην τάξη. Όταν παίρνει στην καρδιά τη θέση του Θεού, γίνεται είδωλο, όσο ωραίο κι αν είναι.

Γιατί τότε ο κόσμος φαίνεται να δημιουργεί περισσότερο εκεί όπου ο Θεός έχει ξεχαστεί; Όποιος δίνει ολόκληρο τον νου του στη δημιουργία, μαζεύει καρπούς μέσα στη δημιουργία: μηχανές, ανακαλύψεις, έργα. Ο άγιος δίνει τον νου του στον Θεό, και οι καρποί του είναι άλλου είδους. Το μεγαλύτερο έργο του είναι η ίδια του η καθαρισμένη καρδιά, ένας άνθρωπος που έχει μεταμορφωθεί από τη χάρη, που δεν μπορεί να τοποθετηθεί σε ένα μουσείο ούτε να καταχωριστεί σε μια στατιστική. Ο Κύριος είπε στους μαθητές να ζητούν πρώτα τη βασιλεία του Θεού και τη δικαιοσύνη Του, και τα αναγκαία για τη ζωή θα τους προστεθούν (Ματθ. 6:33). Όταν το έργο των αγίων φαίνεται, φέρει αυτόν τον καρπό: οι ύμνοι τους ψάλλονται εδώ και αιώνες, και τα λόγια τους οδηγούν ακόμη και σήμερα τους ανθρώπους προς τη σωτηρία.

Πώς να ζούμε με την οθόνη στο σπίτι

Η εξάρτηση από το κινητό, το τάμπλετ και τον υπολογιστή είναι σήμερα σχεδόν αδύνατο να σπάσει ολοκληρωτικά. Η δουλειά, το σχολείο, η τράπεζα και ακόμη και η επαφή με τους αγαπημένους μας περνούν μέσα από αυτά. Λίγοι άνθρωποι καταφέρνουν να μη δίνουν στα παιδιά τους τάμπλετ ή κινητά, να χρησιμοποιούν ένα κινητό χωρίς οθόνη και να ζουν χωρίς τηλεόραση. Ακόμη και αυτοί συνήθως στρέφουν τη δίψα τους για γνώση προς μια άλλη γωνιά της δημιουργίας: βιβλία, τέχνες, ταξίδια, φύση. Δεν ξέφυγαν εντελώς από το δάγκωμα, ξέφυγαν όμως από την πιο εμμονική μορφή του, και αυτό είναι πραγματικό κέρδος.

Η Εκκλησία δεν ζητά από τον νου να μείνει άδειος. Του ζητά να επιστρέψει. Ο άγιος απόστολος Παύλος άφησε γι᾽ αυτό ένα σύντομο μέτρο: «οὐκ ἐγὼ ἐξουσιασθήσομαι ὑπό τινος» (Α΄ Κορ. 6:12). Το μάτι που έσκυψε προς τον απαγορευμένο καρπό μπορεί να στραφεί ξανά προς τον Θεό, και ο ψαλμωδός μάς άφησε τα λόγια για αυτό το αίτημα: «ἀπόστρεψον τοὺς ὀφθαλμούς μου τοῦ μὴ ἰδεῖν ματαιότητα» (Ψαλμ. 118:37).

Το πρώτο βήμα αφορά τα παιδιά. Η οικογένεια είναι το πρώτο σχολείο της γνώσης του Θεού, και το μάθημα των θρησκευτικών δεν μπορεί να κάνει μόνο του ό,τι δεν άρχισε στο σπίτι. Όσο αργότερα παίρνει ένα παιδί το κινητό και το τάμπλετ, τόσο περισσότερο χρόνο έχει ο νους του να μάθει το παιχνίδι, την ησυχία, το βλέμμα στα μάτια του άλλου και την προσευχή. Οι κανόνες που προτείνει ο Χάιντ μπορούν να γίνουν στήριγμα για γονείς που νιώθουν μόνοι σε αυτή την απόφαση, ιδίως όταν συμφωνούν με άλλες οικογένειες να κάνουν το ίδιο. Στις μητέρες που τον ρωτούσαν πώς να κρατήσουν τα παιδιά τους μακριά από την τηλεόραση, ο όσιος Παΐσιος απαντούσε να τα κάνουν να καταλάβουν ότι τους χαλά το μυαλό και να τους μιλήσουν για την άλλη τηλεόραση, εκείνη της καθαρής ψυχής, που τη διατηρούν όσοι φυλάττουν τη χάρη του Βαπτίσματος.

Το δεύτερο βήμα αφορά το σπίτι. Η τιμητική θέση σε ένα χριστιανικό σπίτι είναι η γωνιά των εικόνων, και η τηλεόραση δεν ταιριάζει να την πάρει. Στο τραπέζι τα κινητά μπορούν να μπουν στην άκρη, για να μένει το τραπέζι τόπος προσευχής και συζήτησης.

Το τρίτο βήμα αφορά την τάξη της ημέρας. Η πρωινή προσευχή μπορεί να προηγείται από το πρώτο βλέμμα στο κινητό και η βραδινή να έπεται του τελευταίου. Την Κυριακή, στις γιορτές και στις νηστείες, η οθόνη μπορεί να νηστεύεται όπως το φαγητό, με μέτρο και με τη συμβουλή του πνευματικού.

Το τέταρτο βήμα έχει σχέση με τη στιγμή που το χέρι απλώνεται προς το κινητό χωρίς να ξέρει γιατί. Εκεί μπορεί να βρει θέση η Ευχή του Ιησού, η σύντομη προσευχή που οι ησυχαστές, δηλαδή οι μοναχοί που αναζητούν την ησυχία της καρδιάς με αδιάλειπτη προσευχή, λένε εδώ και αιώνες: «Κύριε Ιησού Χριστέ, Υιέ του Θεού, ελέησόν με τον αμαρτωλόν». Λίγες στιγμές προσευχής δείχνουν στον άνθρωπο αν χρειάζεται πραγματικά την οθόνη ή αν απλώς φεύγει από την ησυχία.

Όταν πρέπει να χρησιμοποιήσουμε την οθόνη, μπορούμε να τη χρησιμοποιούμε ως εργαλείο: με σκοπό γνωστό από πριν, για τον χρόνο που χρειάζεται, και ύστερα να την αφήνουμε από τα χέρια μας. Το ερώτημα «τι ψάχνω τώρα;» συντομεύει πολλές χαμένες ώρες.

Και όταν η οθόνη μάς δείχνει κάτι ωραίο από τη δημιουργία, ένα βουνό, ένα πουλί ή την καλή πράξη κάποιου, μπορούμε να κάνουμε ό,τι έκαναν οι άγιοι με κάθε ομορφιά και να δώσουμε δόξα στον Θεό. Τότε η γνώση της δημιουργίας γίνεται ευχαριστία και το βλέμμα ανεβαίνει από το κτίσμα στον Κτίστη.

Όλοι αυτοί οι κανόνες έχουν νόημα μόνο αν κάνουν χώρο για τη συνάντηση με τον Χριστό. Ο νους επιστρέφει πραγματικά μέσα από τη μετάνοια και την εξομολόγηση, μέσα από την προσευχή, μέσα από τη Θεία Κοινωνία και τη ζωή της Εκκλησίας, μέσα από την αγάπη που δείχνουμε στον πλησίον δίπλα μας.

Η δίψα που κρατά τον άνθρωπο σκυμμένο στην οθόνη είναι, στο βάθος της, η δίψα για τον Θεό που έχασε τον δρόμο της. Ο ανθρώπινος νους πλάστηκε για να γνωρίζει χωρίς τέλος, και μόνο Εκείνος που είναι χωρίς τέλος μπορεί να τον χορτάσει, όσες νέες εικόνες κι αν του βάζουν μπροστά. Τα μάτια που κάποτε έσκυψαν προς τον καρπό στον Παράδεισο μπορούν να υψωθούν ξανά προς Εκείνον που φύτεψε τον κήπο, και εκεί βρίσκουν την ανάπαυση που η οθόνη τους υπόσχεται χωρίς να μπορεί να τη δώσει.


Οι βιβλικές παραθέσεις είναι από το κείμενο των Εβδομήκοντα (Παλαιά Διαθήκη) και από το Πατριαρχικό κείμενο της Καινής Διαθήκης. Τα χωρία από τον όσιο Κλεόπα της Σιχαστρίας και τον όσιο Παΐσιο τον Αγιορείτη έχουν μεταφραστεί από τις ρουμανικές εκδόσεις (Lumina și faptele credinței, Doxologia, Iași, 2013· Cuvinte duhovnicești, τόμ. Α΄, Evanghelismos, Βουκουρέστι, 2003)· το υπόλοιπο πατερικό υλικό αποδίδεται με δικά μας λόγια.

Ενημερωτικό δελτίο OrtodoxWay

Λάβετε τα νέα άρθρα του OrtodoxWay

Ένα σύντομο μήνυμα όταν δημοσιεύεται νέο άρθρο για την Ορθοδοξία, την προσευχή και την πνευματική ζωή. Χωρίς spam.

Αφήστε ένα σχόλιο

Τα σχόλια ελέγχονται πριν από τη δημοσίευση. Οι σύνδεσμοι στα σχόλια αντιμετωπίζονται ως περιεχόμενο χρηστών.