Το παρόν άρθρο συνεχίζει το θέμα της υπακοής στη ζωή του λαϊκού και το εφαρμόζει στον πιο κοντινό χώρο της χριστιανικής ζωής: την οικογένεια. Δεν εξετάζει την υπακοή ως μηχανισμό ελέγχου, αλλά ως τάξη θεραπευμένη μέσα από την αγάπη, την ευθύνη και τη θυσία.
Η χριστιανική τάξη του συζύγου, της συζύγου και των παιδιών — μια συνέχεια
Εισαγωγή: μια τάξη που δεν την καταλαβαίνουμε πια
Στο προηγούμενο άρθρο, Ποιον πρέπει να υπακούμε; (στα αγγλικά), μιλήσαμε για την υπακοή του λαϊκού στον πνευματικό και για τη διάκριση ανάμεσα στον πνευματικό και στον γέροντα. Το παρόν άρθρο είναι η φυσική του συνέχεια: η υπακοή μέσα στην οικογένεια. Ισχύει η ίδια πατερική λογική, αλλά τώρα στις πιο στενές σχέσεις της ζωής — ανάμεσα στους συζύγους, ανάμεσα στους γονείς και στα παιδιά.
Η χριστιανική οικογένεια είναι εικόνα της Αγίας Τριάδος και της σχέσης Χριστού–Εκκλησίας. Αυτό δεν είναι ευσεβής μεταφορά — είναι η οντολογική αλήθεια του χριστιανικού γάμου, που τέθηκε στην Αγία Γραφή από τον Απόστολο Παύλο και ομολογείται από ολόκληρη την πατερική Παράδοση.
Και όπου υπάρχει εικόνα, υπάρχει τάξη. Η Αγία Τριάδα δεν είναι σύγχυση αδιαφοροποίητων προσώπων, αλλά τέλεια κοινωνία μέσα σε προσωπική τάξη: ο Πατήρ είναι η πηγή της Θεότητας, ο Υιός γεννάται εκ του Πατρός, το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται εκ του Πατρός. Τα τρία Πρόσωπα είναι ομοούσια, ίσα σε δόξα, δύναμη και θέληση. Και στην οικονομία της σωτηρίας ο ενανθρωπήσας Υιός γίνεται υπήκοος στον Πατέρα μέχρι θανάτου σταυρικού, δείχνοντας ότι η υπακοή, εν Χριστώ, δεν σημαίνει κατωτερότητα κατά την ουσία — σημαίνει τέλεια αγάπη. Ο Χριστός και η Εκκλησία δεν βρίσκονται σε οριζόντια ισορροπία· ο Χριστός είναι Κεφαλή, η Εκκλησία Σώμα, και τα δύο μαζί αποτελούν μία ενιαία πραγματικότητα διά του Μυστηρίου. Και η χριστιανική οικογένεια, ως εικόνα αυτών των πραγμάτων, έχει τη δική της τάξη — την οποία η εποχή μας έχασε, ανέτρεψε, και την αναζητά τώρα απεγνωσμένα μέσα από θεραπείες και ιδεολογίες που δεν μπορούν να την αποδώσουν.
Το άρθρο αυτό αφορά εκείνη την τάξη. Δεν είναι νοσταλγία για το πώς ήταν «τον παλιό καιρό». Η πατερική παράδοση για την οικογένεια διαμορφώθηκε στις χριστιανικές πόλεις του 4ου αιώνα — Κωνσταντινούπολη, Αντιόχεια, Αλεξάνδρεια — όπου οι γυναίκες ήταν μορφωμένες, εργάζονταν, διαχειρίζονταν περιουσίες, και όπου ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος τους απευθυνόταν άμεσα, ως ελεύθερα και υπεύθυνα πρόσωπα. Δεν είναι αγροτικός πατριαρχισμός· είναι βυζαντινή αστική θεολογία.
Θα ακολουθήσουμε το φυσικό νήμα: ποια είναι η τάξη στον Παράδεισο, πώς ανατράπηκε με την πτώση, τι όρισε ο Θεός για την άρρωστη φύση, πώς αποκατέστησε ο Χριστός αυτή την τάξη διά του δικού Του Μυστηρίου, ποια ορατά σημεία τη μαρτυρούν, τι συνέβη στην εποχή μας, και πώς μπορούν ακόμη τα παιδιά μας να μεγαλώσουν ως χριστιανοί σε έναν κόσμο που ξέχασε τι είναι πατέρας.
Η τάξη του Παραδείσου: ιεραρχική ενότητα μέσα στην αγάπη
Στον Παράδεισο, πριν από την πτώση, ο Θεός θεμελιώνει μια τάξη. Η Γραφή μας την αποκαλύπτει με απλά λόγια, τα οποία η Παράδοση ερμήνευσε χωρίς να προσθέσει όσα δεν περιέχονται σε αυτά.
Γέν. 1, 27: «Και εποίησεν ο Θεός τον άνθρωπον, κατ’ εικόνα Θεού εποίησεν αυτόν· άρσεν και θήλυ εποίησεν αυτούς.»
Εδώ βρίσκεται η θεμελιώδης αλήθεια: και οι δύο φύσεις είναι κατ’ εικόνα Θεού. Ίση αξιοπρέπεια κατά την ουσία. Καμία δεν είναι λιγότερο άνθρωπος, καμία δεν είναι πιο κοντά στον Θεό χάρη στη φύση της. Ο Μέγας Βασίλειος είναι σαφής: «και η γυναίκα έχει το προνόμιο να έχει δημιουργηθεί κατ’ εικόνα του Θεού, όπως και ο άνδρας». Αυτή είναι η προϋπόθεση κάθε ορθόδοξης συζήτησης για την οικογένεια. Όποιος αρχίζει από αλλού, δεν αρχίζει χριστιανικά.
Γέν. 2, 18: «Ου καλόν είναι τον άνθρωπον μόνον· ποιήσωμεν αυτώ βοηθόν κατ’ αυτόν.»
Η γυναίκα είναι «βοηθός κατ’ αυτόν» — βοηθός με την ισχυρή έννοια της λέξης, το στήριγμα που καθιστά δυνατό ό,τι δεν μπορεί να γίνει μόνο του. Η εβραϊκή έκφραση εζέρ κενεγκντό (ezer kenegdo) δεν σημαίνει υπηρέτρια· στη Γραφή χρησιμοποιείται και για τον ίδιο τον Θεό ως «βοηθό» του Ισραήλ. Το «κατ’ αυτόν» σημαίνει αντίστοιχο, συμπληρωματικό, φτιαγμένο για αυτή την αποστολή. Η γυναίκα δεν είναι κατώτερη από τον άνδρα· είναι πλασμένη ακριβώς για να τον συμπληρώνει.
Γέν. 2, 21-24: η γυναίκα λαμβάνεται από την πλευρά του Αδάμ — όχι από το κεφάλι του, για να τον κυριαρχεί· ούτε από τη φτέρνα, για να είναι κάτω από το πόδι του· αλλά από την πλευρά, για να είναι δίπλα του, κοντά στην καρδιά του. Και η αντίδραση του Αδάμ, τα πρώτα λόγια που εκφώνησε άνθρωπος στη Γραφή, είναι λόγια στοργικού θαυμασμού: «Τούτο νυν οστούν εκ των οστέων μου και σαρξ εκ της σαρκός μου… Ένεκεν τούτου καταλείψει άνθρωπος τον πατέρα αυτού και την μητέρα αυτού και προσκολληθήσεται προς την γυναίκα αυτού, και έσονται οι δύο εις σάρκα μίαν.»
Εδώ βρίσκονται όλα τα στοιχεία της τάξης του Παραδείσου: ενότητα («μία σάρκα»), συμπληρωματικότητα («βοηθός κατ’ αυτόν»), κοινή προέλευση («οστούν εκ των οστέων μου»), τάξη (ο άνδρας είναι ο πρωτόπλαστος, πάνω στον οποίο ο Απόστολος Παύλος θα θεμελιώσει τη διδασκαλία του — Α΄ Τιμ. 2, 13). Και όλα αυτά χωρίς καταπίεση, χωρίς φόβο, χωρίς δουλική υποταγή. Ο άνδρας είναι κεφαλή λόγω μιας διάταξης της δημιουργίας, όχι λόγω ηθικής ανταμοιβής. Η γυναίκα υπακούει μέσα σε μια τάξη ελεύθερης αγάπης — όπως ο ενανθρωπήσας Χριστός υπακούει στον Πατέρα με πλήρη ισότητα κατά την ουσία, μέχρι θανάτου σταυρικού, από τέλεια αγάπη.
Αυτή είναι η καλή τάξη, που θέλησε ο Θεός από την αρχή. Πριν από κάθε πτώση, πριν από κάθε «θα σε κυριαρχεί». Η τάξη της αγάπης.
Η ανατροπή της τάξης στον Παράδεισο και η διάταξη μετά την πτώση
Πώς έπεσε ο άνθρωπος από αυτή την τάξη; Πρέπει να το δούμε προσεκτικά, γιατί ο τρόπος της πτώσης εξηγεί ολόκληρη τη διάταξη που ακολουθεί.
Γέν. 3, 1-6: το φίδι πλησιάζει την Εύα. Όχι τον Αδάμ. Την Εύα. Και η Εύα συνομιλεί μαζί του — μόνη. Ακούει την αμφιβολία για τον λόγο του Θεού — μόνη. Δέχεται την εξαπάτηση — μόνη. Αποφασίζει να πάρει από το δέντρο — μόνη. Και «έδωκεν και τω ανδρί αυτής μετ’ αυτής, και έφαγον».
Το κείμενο δείχνει μια διπλή αταξία. Αφενός, η Εύα εισέρχεται σε διάλογο με τον πειρασμό και δέχεται την απόφαση χωρίς να παραμείνει στην κοινωνία της υπακοής — βγαίνει από την κεφαλή, γίνεται η ίδια πηγή της απόφασης σε ζήτημα ζωής και θανάτου, προσφέρει στον Αδάμ τον καρπό, τον κάνει μέτοχο της απόφασής της. Αφετέρου, ο Αδάμ — που ήταν καλεσμένος να φυλάξει την εντολή, να είναι κεφαλή υπεύθυνη, να απαντά για την ανθρώπινη φύση ως πρωτόπλαστος — δέχεται χωρίς αντίσταση και πέφτει μαζί της. Η ανατροπή της τάξης είναι διπλή: η γυναίκα βγαίνει από την κεφαλή, ο άνδρας συνθηκολογεί ως κεφαλή. Γι’ αυτό η Παράδοση δεν βλέπει την πτώση ως απλή ενοχή «της γυναίκας», αλλά ως κατάρρευση ολόκληρης της τάξης της κοινωνίας.
Και η ενοχή του Αδάμ, κατά την παυλο-πατερική ανάγνωση, είναι η βαρύτερη. Ο Απόστολος Παύλος την θέτει στο Ρωμ. 5, 12-19: «διά της παρακοής του ενός ανθρώπου…» — ενικός αρσενικού, είναι ο Αδάμ. Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, στις Ομιλίες στη Γένεση, δείχνει με σαφήνεια ότι ο Αδάμ ήταν πιο ένοχος από την Εύα, επειδή η Εύα είχε εξαπατηθεί από το φίδι, ενώ ο Αδάμ δέχτηκε από το χέρι της χωρίς να τον ξεγελάσει πια το φίδι — συνειδητά, ελεύθερα. Ολόκληρη η πατερική χριστολογία στηρίζεται σε αυτό: ο Χριστός είναι ο «Νέος Αδάμ», θεραπεύει την πτώση του Αδάμ, επειδή ο Αδάμ, ως κεφαλή, είναι εκείνος που λογοδοτεί.
Γέν. 3, 16 — ο λόγος του Θεού προς την Εύα: «Προς τον άνδρα σου η αποστροφή σου, και αυτός σου κυριεύσει.»
Ο λόγος αυτός δεν είναι αυθαίρετη τιμωρία. Είναι φάρμακο για την πεσμένη φύση. Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, στην Ομιλία 26 στην Α΄ Κορινθίους, δείχνει ότι η διάταξη μετά την πτώση δόθηκε για το καλό της γυναίκας, όχι εναντίον της. Αν η αυτονομία της στον Παράδεισο οδήγησε στον όλεθρο, η αυτονομία της στην πεσμένη κατάσταση είναι ακόμη πιο επικίνδυνη. Η ανθρώπινη φύση είναι τώρα άρρωστη, αδύναμη, ροπή προς το κακό. Και στην άρρωστη φύση δίνεται ένα αυστηρότερο πλαίσιο, όπως σε ένα άρρωστο παιδί δίνονται πιο αυστηροί κανόνες απ’ ό,τι σε ένα υγιές.
Όλα τα λόγια του Κυρίου στο Γέν. 3, 14-19 είναι συνέπειες της πτώσης — προς το φίδι, προς τη γυναίκα, προς τον άνδρα. Το φίδι θα σέρνεται στην κοιλιά· η γυναίκα θα γεννά με πόνους και θα κυριαρχείται· ο άνδρας θα καλλιεργεί τη γη με ιδρώτα, ανάμεσα σε αγκάθια και τριβόλια. Κανένα δεν είναι καλό καθεαυτό. Ο πόνος του τοκετού δεν είναι δώρο· είναι καρπός της πτώσης. Τα αγκάθια της γης δεν είναι δώρο· είναι καρπός της πτώσης. Και το «κυριεύσει» είναι το ίδιο — μέρος του κακού που ο Χριστός θα έρθει να θεραπεύσει.
Η ενίσχυση της τάξης δεν είναι θεϊκή εκδίκηση· είναι αυστηρότερη αγάπη, που προστατεύει την αδύναμη φύση μέχρι την έλευση του Θεραπευτή.
Η αποκατάσταση εν Χριστώ: η θυσιαζόμενη κεφαλή και η δεκτική καρδιά
Ο Θεραπευτής ήρθε. Και δι’ Αυτού η τάξη του Παραδείσου αποκαθίσταται — όχι με την κατάργηση της ιεραρχίας, αλλά με τη μεταμόρφωσή της. Αυτή είναι η μεγάλη διδασκαλία του Αποστόλου Παύλου στο κεφάλαιο 5 της προς Εφεσίους.
Εφ. 5, 21: «Υποτασσόμενοι αλλήλοις εν φόβω Θεού.»
Αυτό είναι το πρώτο λόγιο. Όχι «οι γυναίκες στους άνδρες», αλλά «ο ένας στον άλλον». Αμοιβαιότητα. Αμοιβαία ταπείνωση. Όλοι οι χριστιανοί, προς όλους. Αυτό το εδάφιο είναι θεμέλιο· όσα ακολουθούν είναι εξειδίκευση των συγκεκριμένων τρόπων με τους οποίους βιώνεται αυτή η αμοιβαία ταπείνωση στις διάφορες καταστάσεις της ζωής.
Εφ. 5, 22-24: «Αι γυναίκες τοις ιδίοις ανδράσιν υποτάσσεσθε ως τω Κυρίω, ότι ο ανήρ εστιν κεφαλή της γυναικός, ως και ο Χριστός κεφαλή της Εκκλησίας, και αυτός εστιν σωτήρ του σώματος. Αλλ’ ώσπερ η Εκκλησία υποτάσσεται τω Χριστώ, ούτως και αι γυναίκες τοις ιδίοις ανδράσιν εν παντί.»
Τρία εδάφια. Μόνο. Και η αναφορά δεν γίνεται στην πτώση, ούτε στη διάταξη-φάρμακο του Γέν. 3. Η αναφορά γίνεται στο Χριστός–Εκκλησία — στην εικονική τάξη της λυτρώσεως. Η σύζυγος υποτάσσεται όχι επειδή έπεσε η Εύα, αλλά επειδή η Εκκλησία δέχεται τον Χριστό. Αυτή είναι άλλη τάξη — αποκατεστημένη, μεταμορφωμένη, εν Χριστώ.
Εφ. 5, 25-33: εννέα εδάφια για το καθήκον του άνδρα. Να η κεντρική φράση από το εδάφιο 25: «Οι άνδρες, αγαπάτε τας γυναίκας εαυτών, καθώς και ο Χριστός ηγάπησεν την Εκκλησίαν και εαυτόν παρέδωκεν υπέρ αυτής.»
Εδώ βρίσκεται η αληθινή εικόνα του άνδρα-κεφαλής. Χριστός κεφαλή = Χριστός σταυρωμένος για την Εκκλησία Του. Η κεφαλή δεν είναι αφέντης· η κεφαλή πεθαίνει για το σώμα. Ο χριστιανισμός δεν αγιάζει την πεσμένη κυριαρχία του άνδρα πάνω στη γυναίκα (Γέν. 3, 16) — τη θεραπεύει μέσω της θυσιαζόμενης κεφαλής. Εν Χριστώ, η κεφαλή δεν πιέζει το σώμα, αλλά το σώζει με την αγάπη. Ο χριστιανός άνδρας δεν απαιτεί υπακοή με τρομοκρατία· την παίρνει επειδή δίνει τη ζωή του για εκείνους που καθοδηγεί — στην εργασία, στην προσευχή, στην ομολογία της πίστης, στην ανάληψη της ευθύνης όταν τα πράγματα πηγαίνουν στραβά, στη συγχώρηση όταν αδικείται, στην υπομονή όταν δεν τον καταλαβαίνουν.
Όποιος απαιτεί υπακοή χωρίς να δίνει θυσιαστική αγάπη δεν είναι χριστιανός κεφαλή· είναι τύραννος. Και η Παράδοση δεν στηρίζει την τυραννία. Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, στην Ομιλία 20 στους Εφεσίους, απευθύνεται άμεσα στους άνδρες: να μην κερδίζεις τη γυναίκα σου με βία, αλλά με πραότητα, με τιμή, με αγάπη· δείξε της ότι την τιμάς περισσότερο από τα υπάρχοντά σου, περισσότερο από τη ζωή σου· και τότε εκείνη θα σε υπακούει όχι από ανάγκη, αλλά από αγάπη.
Εδώ βρίσκεται το κλειδί: η υποταγή της συζύγου δεν είναι υποταγή δούλου. Είναι υπακοή εν αγάπη. Και χωρίς αγάπη, η υπακοή πνίγεται και γίνεται αυτό που το προηγούμενο άρθρο αποκαλούσε «καταναγκασμό μεταμφιεσμένο σε εκκλησιαστικό λεξιλόγιο». Τα δύο πηγαίνουν μαζί — η υπακοή-εν-αγάπη της συζύγου και η θυσιαστική αγάπη του άνδρα. Το ένα χωρίς το άλλο δεν γίνεται. Το ένα τρέφει το άλλο.
Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, στην Ομιλία 20 στους Εφεσίους, δεν θεμελιώνει τον γάμο στον ανταγωνισμό ή στην απαίτηση δικαιωμάτων, αλλά στην αρμονία ανάμεσα στην κεφαλή και στο σώμα, στη θυσιαστική αγάπη του άνδρα και στην υπακοή-εν-αγάπη της γυναίκας. Η Παράδοση δεν γνωρίζει την διεκδικητική ισότητα ως θεμέλιο του γάμου — γνωρίζει την ένωση ως ένα σώμα. Ο άνδρας και η γυναίκα δεν βρίσκονται σε ανταγωνισμό· είναι ένα. Και σε ένα ενιαίο ον δεν ζητείται ισότητα ανάμεσα στην κεφαλή και στην καρδιά· ζητείται αρμονία. Ο άνδρας κεφαλή, η γυναίκα καρδιά, τα παιδιά καρπός — και όλα μαζί ένα ενιαίο ον, η μικρή εκκλησία της χριστιανικής οικογένειας.
Την ίδια διδασκαλία συναντούμε, ως δεύτερο αποστολικό μάρτυρα, στον Άγιο Απόστολο Πέτρο. Στην Α΄ Πέτρ. 3, 1-7 — χωρίο-ζεύγος του χωρίου της προς Εφεσίους — ο Άγιος Πέτρος θέτει τις ίδιες δύο συμμετρικές κλήσεις. Προς τους συζύγους: «Ομοίως αι γυναίκες υποτασσόμεναι τοις ιδίοις ανδράσιν, ίνα και ει τινες απειθούσιν τω λόγω, διά της των γυναικών αναστροφής άνευ λόγου κερδηθήσωνται, εποπτεύσαντες την εν φόβω αγνήν αναστροφήν υμών» (Α΄ Πέτρ. 3, 1-2). Προς τους άνδρες: «Οι άνδρες ομοίως συνοικούντες κατά γνώσιν, ως ασθενεστέρω σκεύει τω γυναικείω απονέμοντες τιμήν, ως και συγκληρονόμοι χάριτος ζωής, εις το μη εκκόπτεσθαι τας προσευχάς υμών» (Α΄ Πέτρ. 3, 7). Δύο αποστολικές επιστολές, δύο δίδυμες κλήσεις: ο άνδρας να τιμά τη γυναίκα του ως συγκληρονόμο της χάριτος· η σύζυγος να κερδίζει τον άνδρα της με τον καθαρό τρόπο της ζωής της. Αυτό δεν είναι ειδικό παύλειο δόγμα· είναι η ενιαία αποστολική ομολογία της Εκκλησίας.
Τα ορατά σημεία της τάξης
Η πατερική παράδοση γνωρίζει κάτι που η εποχή μας ξέχασε: τα εξωτερικά σημεία επιδρούν στην εσωτερική φύση. Το μοναχικό σχήμα δεν δείχνει απλώς ότι είσαι μοναχός· σε διαπλάθει ως μοναχό. Τα άμφια του ιερέα επιδρούν στον ιερέα. Και στην οικογένεια, τα ορατά σημεία της τάξης την στηρίζουν και τη μαρτυρούν στον κόσμο.
Η ενδυματολογική διάκριση ανάμεσα στον άνδρα και στη γυναίκα είναι εντολή της Γραφής και κανόνας της Εκκλησίας.
Δευτ. 22, 5: «Ουκ έσται σκεύη ανδρός επί γυναικί, ουδέ μη ενδύσηται ανήρ στολήν γυναικείαν· ότι βδέλυγμα Κυρίω τω Θεώ σου εστιν πας ποιών ταύτα.»
Κανόνας 13 της Συνόδου της Γάγγρας (4ος αι.): «Εάν κάποια γυναίκα, από δήθεν άσκηση, αλλάξει την περιβολή της και, αντί του συνήθους γυναικείου ενδύματος, φορέσει ανδρικό, ας είναι ανάθεμα.»
Η λογική είναι μία: η ενδυματολογική διάκριση μαρτυρεί ορατά τη διάκριση των φύσεων. Οι δύο φύσεις δημιουργήθηκαν από τον Θεό διαφορετικές — «άρσεν και θήλυ εποίησεν αυτούς» — και η Παράδοση ζητά αυτή η διαφορά να φαίνεται εξωτερικά. Η εξάλειψή της δεν είναι λεπτομέρεια μόδας· είναι εσωτερική εργασία πάνω στη φύση. Μια γυναίκα που φορά ανδρικά ρούχα μαρτυρεί ορατά την άρνηση της τάξης που παρέλαβε — όχι επειδή θα ήταν κατώτερη κατά την ουσία, αλλά επειδή το εξωτερικό σημείο αμφισβητεί την ευλογημένη διαφορά ανάμεσα στις δύο κλήσεις που ο Θεός έθεσε στον Παράδεισο. Και αυτό το ορατό σημείο ενισχύει, με τον καιρό, την εσωτερική διάθεση προς την ανατροπή της τάξης.
Οι κανόνες της Γάγγρας δεν πρέπει να διαβάζονται ως μηχανικός κατάλογος κανόνων για κοψίματα. Δόθηκαν τον 4ο αιώνα εναντίον του Ευσταθιανού κινήματος, το οποίο, με πρόσχημα την υψηλή άσκηση, περιφρονούσε τον γάμο, τα συνήθη ενδύματα των γυναικών και την ίδια τη δημιουργική διαφορά ανάμεσα στον άνδρα και στη γυναίκα. Η Σύνοδος καταδίκασε αυτή την ψεύτικη άσκηση — αλλά η αρχή παραμένει σαφής μέσα στους αιώνες: τα εξωτερικά σημεία δεν είναι ουδέτερα όταν εκφράζουν την άρνηση της τάξης που δημιούργησε ο Θεός. Η συγκεκριμένη εφαρμογή στην εποχή μας (κοψίματα, υφάσματα, πλαίσια) γίνεται με τον πνευματικό κάθε οικογένειας· η αρχή παραμένει σταθερή.
Η χριστιανική ενδυματολογική παράδοση έχει όμως και μια θετική πλευρά, που δεν πρέπει να ξεχνιέται — το εσωτερικό στολίδι που ο Άγιος Απόστολος Πέτρος θέτει πάνω από κάθε εξωτερικό στολισμό. Στην Α΄ Πέτρ. 3, 3-4, προς τους συζύγους: «Ων έστω ουχ ο έξωθεν εμπλοκής τριχών και περιθέσεως χρυσίων ή ενδύσεως ιματίων κόσμος, αλλ’ ο κρυπτός της καρδίας άνθρωπος εν τω αφθάρτω του πράου και ησυχίου πνεύματος, ο εστιν ενώπιον του Θεού πολυτελές.» Η χριστιανή γυναίκα δεν καλείται στην εξωτερική ασχήμια — καλείται να θέσει το στολίδι της εκεί όπου ο Θεός το βλέπει: στο πράο και ήσυχο πνεύμα. Και όπου αυτό το πνεύμα ζει εσωτερικά, τα εξωτερικά ρούχα ακολουθούν φυσιολογικά — σεμνά, έντιμα, χωρίς επίδειξη. Ο Άγιος Πέτρος το συνδέει άμεσα με το πρότυπο της Σάρρας και των αγίων γυναικών της Παλαιάς Διαθήκης, οι οποίες «εκόσμουν εαυτάς» με αυτό το εσωτερικό στολίδι (Α΄ Πέτρ. 3, 5-6).
Το κάλυμμα της κεφαλής κατά την προσευχή έχει άμεσο θεμέλιο στην Αγία Γραφή.
Α΄ Κορ. 11, 3-10: «Θέλω δε υμάς ειδέναι ότι παντός ανδρός η κεφαλή ο Χριστός εστιν, κεφαλή δε γυναικός ο ανήρ, κεφαλή δε Χριστού ο Θεός… Διά τούτο οφείλει η γυνή εξουσίαν έχειν επί της κεφαλής διά τους αγγέλους.»
Ο Απόστολος Παύλος συνδέει το κάλυμμα της κεφαλής άμεσα με την ιεραρχική τάξη εν Χριστώ: Πατήρ-Χριστός-άνδρας-γυναίκα. Η γυναίκα που καλύπτει την κεφαλή της κατά την προσευχή επιβεβαιώνει ορατά τη θέση της σε αυτή την τάξη — όχι ως ταπείνωση, αλλά ως ταπείνωση-εν-προσευχή, ως αποδοχή της διάταξης του Θεού. Και η Παράδοση της Ορθόδοξης Εκκλησίας διατηρεί αυτή την πρακτική αδιάκοπα, από τον 1ο αιώνα μέχρι σήμερα, σε όλα τα μοναστήρια και στα χωριά που δεν έχασαν την πίστη.
Ο κανόνας 17 της ίδιας Συνόδου της Γάγγρας καταδικάζει τις γυναίκες που κόβουν τα μαλλιά τους «από δήθεν άσκηση» — ενισχύοντας την ίδια λογική: τα μαλλιά της γυναίκας δόθηκαν από τον Θεό για στολίδι και για υπενθύμιση της υποταγής (Α΄ Κορ. 11, 15), και το κόψιμό τους εκφράζει ορατά την άρνηση της τάξης.
Αυτά τα σημεία — η ενδυματολογική διάκριση και το κάλυμμα της κεφαλής — είναι ορατή ομολογία της τάξης, όχι αυθαίρετος ηθικισμός. Η χριστιανή γυναίκα που τα τηρεί δεν κάνει χειρονομία κοινωνικής καθυστέρησης· ζει ορατά ό,τι πιστεύει εσωτερικά.
Η διάγνωση της εποχής μας
Η εποχή μας ανέτρεψε αυτή την τάξη. Η ανατροπή δεν ήρθε σε μία μέρα και δεν έχει μία αιτία· είναι καρπός ενός αιώνα πολλαπλών αλλαγών. Ο εκκοσμικευμένος κοινωνικός βίος έβγαλε τη ζωή της οικογένειας από τη Λειτουργία, από την προσευχή, από την εξομολόγηση — η οικογένεια έγινε οικονομική και συναισθηματική μονάδα, όχι μικρή εκκλησία. Η εκβιομηχάνιση απέσπασε τον άνδρα από το νοικοκυριό, τον έριξε στο εργοστάσιο μακριά από τα παιδιά, και αργότερα, όταν ένας μισθός δεν έφτανε πια για τη συντήρηση του σπιτιού, έσυρε και τη γυναίκα στην εργασία — ώστε τα παιδιά να μένουν χωρίς γονείς στο σπίτι τον περισσότερο χρόνο της ημέρας. Ο κομμουνισμός, στον δικό μας χώρο, έκανε ό,τι μπορούσε για να σβήσει τον ρόλο του χριστιανού πατέρα: ανάγκασε τις γυναίκες σε υποχρεωτική εργασία με το ίδιο πρόγραμμα με τους άνδρες, πήρε τα παιδιά από την οικογένεια νωρίς μέσω των παιδικών σταθμών και των κρατικών νηπιαγωγείων, αντικατέστησε την εξουσία του πατέρα με την εξουσία του κράτους-πατέρα (ο σύντροφος, το κόμμα, ο ηγέτης), αφαίρεσε τη θρησκευτική παιδεία από τα σχολεία, μετέτρεψε τους ιερείς σε υπαλλήλους εξαρτημένους από το καθεστώς. Με την πτώση του καθεστώτος, ολόκληρες γενιές είχαν μεγαλώσει χωρίς να ξέρουν τι σημαίνει χριστιανός πατέρας στο σπίτι. Τα κινήματα χειραφέτησης έφεραν νόμιμα πολιτικά δικαιώματα — το δικαίωμα στην παιδεία, στην ψήφο, στην ιδιοκτησία — αλλά άγγιξαν και την ίδια τη δημιουργική τάξη, κηρύσσοντας όχι μόνο την ισότητα αξιοπρέπειας (που η Παράδοση γνώριζε ανέκαθεν), αλλά την εναλλαξιμότητα των ρόλων. Ο καταναλωτισμός διέλυσε ό,τι ήταν σταθερό: ο γάμος έγινε ακυρώσιμο συμβόλαιο, το παιδί έγινε οικονομικό βάρος, η οικογένεια έγινε εμπόδιο στον δρόμο της «προσωπικής ολοκλήρωσης». Όλες αυτές οι αλλαγές χτύπησαν εξίσου τον άνδρα και τη γυναίκα. Η διάγνωση δεν είναι κατηγορία εναντίον του ενός από τα δύο μέρη· είναι περιγραφή μιας συστημικής αταξίας.
Ο συγκεκριμένος μηχανισμός φαίνεται σήμερα σχεδόν σε ολόκληρη τη χριστιανική Ευρώπη, να εκτυλίσσεται σε πέντε βήματα:
Πρώτο βήμα: ο άνδρας παραιτείται. Δεν είναι πια πνευματική παρουσία στο σπίτι. Δεν προσεύχεται πια με την οικογένεια. Δεν νηστεύει πια. Δεν ομολογεί πια την πίστη μπροστά στα παιδιά. Καταφεύγει στις απολαύσεις — αλκοόλ, οθόνες, παιχνίδια, αθλητικά θεάματα, χόμπι που καταβροχθίζουν τον χρόνο. Αφήνει τη θρησκευτική αγωγή των παιδιών στη σύζυγο και στην εκκλησία. Γίνεται σκιά στο ίδιο του το σπίτι.
Δεύτερο βήμα: η γυναίκα αναγκάζεται να αναπληρώσει. Καταλήγει να σηκώνει μόνη της βάρη που, στη φυσική τάξη της οικογένειας, έπρεπε να αναλαμβάνονται μαζί, με τον άνδρα υπεύθυνο ενώπιον του Θεού. Το πρόβλημα καθαυτό δεν είναι ότι εργάζεται ή αποφασίζει — η Παράδοση γνωρίζει αγίες γυναίκες που εργάστηκαν, κυβέρνησαν, λογοδότησαν για περιουσίες και αδελφότητες. Το πρόβλημα είναι ότι ολόκληρο το σπίτι καταλήγει να λειτουργεί χωρίς θυσιαζόμενη κεφαλή, και η γυναίκα αναγκάζεται να αναπληρώνει μια παραίτηση που την εξαντλεί. Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος το λέει καθαρά: όταν η γυναίκα καταλήγει να σηκώνει μόνη της τα βάρη που ανήκουν στον άνδρα, εξαντλείται ταχύτερα από εκείνον. Γίνεται κουρασμένη, τεταμένη, πικρή. Και αυτή η εσωτερική κόπωση αρχίζει να φαίνεται πάνω της — στην όψη, στον τόνο, στο βλέμμα προς τον άνδρα της.
Τρίτο βήμα: τα παιδιά αρχίζουν να μην υπακούν. Εδώ φαίνεται ο πιο σοβαρός μηχανισμός, τον οποίο η εποχή μας λησμονεί. Όταν η σύζυγος δεν υπακούει πια στον σύζυγο, τα παιδιά δεν θα υπακούν πια ούτε στη μητέρα ούτε στον πατέρα. Η αλυσίδα είναι απλή και αναπόφευκτη. Το μικρό παιδί μαθαίνει την υπακοή βλέποντάς την: βλέπει τη μητέρα να υπακούει στον πατέρα, παίρνει από το χέρι της όχι μόνο τη σωματική φροντίδα, αλλά και την εικόνα της τάξης — «εδώ, σε αυτό το σπίτι, ο μπαμπάς είναι η κεφαλή και η μαμά τον τιμά». Όταν αυτή η εικόνα σπάει — όταν το παιδί βλέπει τον πατέρα του να αντικρούεται, να περιφρονείται, να παραμερίζεται από τη δική του μητέρα — παίρνει μια άλλη διδασκαλία, χωρίς λόγια: «η εξουσία του πατέρα δεν είναι πραγματική· είναι ένα κενό σχήμα που η ίδια η μητέρα παραβιάζει». Και αν ο πατέρας δεν έχει πια εξουσία μπροστά στη σύζυγό του, δεν θα την έχει ούτε μπροστά στα παιδιά — επειδή η εξουσία του πατέρα στο σπίτι περνά μέσα από την τιμή που του δίνει η μητέρα.
Και από εδώ καταρρέουν όλα. Το παιδί δεν υπακούει στον πατέρα, επειδή βλέπει ότι ούτε η μητέρα το κάνει. Και στη μητέρα, παραδόξως, δεν θα υπακούει ούτε εκείνο — επειδή η υπακοή του παιδιού προς τη μητέρα διαμεσολαβούνταν από τον πατέρα: ήταν υπακοή στη μητέρα-που-στέκει-υπό-κεφαλή, όχι στη μητέρα-που-κυβερνά-μόνη. Η μητέρα που σφετερίστηκε τη θέση του πατέρα χάνει, χωρίς να το καταλάβει, τη δική της εξουσία πάνω στο παιδί. Εκείνο την υπακούει όσο είναι μικρό, από φόβο ή από συνήθεια· αλλά στην πρώτη ηλικία της φυσικής εξέγερσης (την εφηβεία) θα την αμφισβητήσει με σφοδρότητα, επειδή εσωτερικά αισθάνεται τη θέση της παράνομη. «Εσύ δεν είσαι ο μπαμπάς» — αυτή είναι η ανείπωτη απάντηση του εφήβου προς τη μητέρα που προσπάθησε να είναι και τα δύο.
Ο Απόστολος Παύλος το λέει καθαρά στο Εφ. 6, 1-2: «Τα τέκνα, υπακούετε τοις γονεύσιν υμών εν Κυρίω… Τίμα τον πατέρα σου και την μητέρα». Οι γονείς, στον πληθυντικό, ως ενότητα. Η υπακοή στη μητέρα δεν μπορεί να χωριστεί από την υπακοή στον πατέρα· τα δύο στέκουν ή πέφτουν μαζί, επειδή στην Παράδοση η οικογένεια είναι ένα σώμα. Και όταν η ενότητα σπάει εσωτερικά — όταν η μητέρα δεν τιμά πια τον πατέρα των παιδιών της — η υπακοή προς τους δύο καταρρέει ταυτόχρονα.
Τέταρτο βήμα: τα παιδιά μένουν χωρίς σημείο αναφοράς. Στο μικρό παιδί, η μητέρα είναι η φυσική άμεση εξουσία· υπακούει σε αυτήν, και αυτό είναι καλό. Αλλά στο παιδί πάνω από οκτώ-δέκα ετών, όταν τα αγόρια αρχίζουν να αναζητούν το πρότυπο του πατέρα και τα κορίτσια το πρότυπο του τι σημαίνει να τιμάται ως γυναίκα από έναν αυθεντικό άνδρα-κεφαλή, το κενό γίνεται ορατό. Τα αγόρια χωρίς πρότυπο αυθεντικού άνδρα-κεφαλής μεγαλώνουν μπερδεμένα ως προς την ταυτότητά τους — μαθαίνουν ότι το να είσαι άνδρας σημαίνει είτε βία είτε παθητικότητα, τίποτα από τα δύο χριστιανικό. Τα κορίτσια χωρίς το πρότυπο του στοργικού πατέρα αναζητούν τη στοργή αλλού, πρόωρα, και την αναζητούν σε μέρη όπου δεν θα τη βρουν.
Πέμπτο βήμα: η αταξία γίνεται κανόνας. Γενιά με γενιά, η τάξη χάνεται. Η χριστιανική οικογένεια γίνεται εξαίρεση. Και τα ορατά σημεία της αταξίας πληθαίνουν: η θεαματική αύξηση των διαζυγίων — θέμα που θα πραγματευτούμε σε ξεχωριστό άρθρο —, οι μονογονεϊκές οικογένειες, τα παιδιά που μεγαλώνουν χωρίς πρότυπα, η απώλεια της ταυτότητας φύλου στις νεότερες γενιές, το σβήσιμο των συμβολικών διακρίσεων.
Αυτή είναι η πραγματικότητα. Το να την ονομάσουμε δεν σημαίνει ότι κατηγορούμε κάποιον. Οι άνδρες δεν ζήτησαν να γίνουν σκιές· ο πολιτισμός τούς πήρε τα πρότυπα της χριστιανικής ανδρείας. Οι γυναίκες δεν ζήτησαν να σηκώνουν βάρη που δεν είναι δικά τους· αναγκάστηκαν από πρακτικές ανάγκες όταν οι άνδρες υποχώρησαν. Τα παιδιά δεν ζήτησαν να μεγαλώσουν χωρίς σημείο αναφοράς· ο κόσμος στον οποίο τα φέραμε τους πήρε το σημείο αναφοράς. Η διάγνωση τα βλέπει όλα αυτά, χωρίς να ψάχνει για ενόχους. Η θεραπεία απαιτεί κάτι άλλο.
Η υπακοή των παιδιών — τι μπορεί να υπάρξει όταν η τάξη έχει κλονιστεί
Τα παιδιά είναι ο καρπός της οικογένειας. Η εσωτερική τους υγεία φαίνεται σε άμεση σχέση με την υγεία της γονικής τάξης. Και ο Απόστολος Παύλος διατυπώνει την τάξη στο χωρίο-ζεύγος του προηγούμενου:
Εφ. 6, 1-4: «Τα τέκνα, υπακούετε τοις γονεύσιν υμών εν Κυρίω· τούτο γάρ εστι δίκαιον. Τίμα τον πατέρα σου και την μητέρα, ήτις εστίν εντολή πρώτη εν επαγγελία, ίνα ευ σοι γένηται και έση μακροχρόνιος επί της γης. Και οι πατέρες, μη παροργίζετε τα τέκνα υμών, αλλ’ εκτρέφετε αυτά εν παιδεία και νουθεσία Κυρίου.»
Δύο σημεία που πρέπει να κρατήσουμε. «Εν Κυρίω» — η υπακοή του παιδιού περιορίζεται από την ίδια προϋπόθεση που περιορίζει κάθε χριστιανική υπακοή: δεν μπορεί να πάει εναντίον του Θεού. Και το καθήκον των γονέων είναι συμμετρικό: «μη παροργίζετε». Η τιμωρία που προέρχεται από θυμό δεν οικοδομεί το παιδί· το πληγώνει. Η τιμωρία που προέρχεται από αγάπη, όταν χρειάζεται, το διαπλάθει.
Υπάρχει μια αποφασιστική διαφορά σε σχέση με το προηγούμενο άρθρο για την υπακοή. Ο λαϊκός επιλέγει τον πνευματικό του· ο μαθητής αναζητά τον γέροντά του έπειτα από μακρά δοκιμή. Το παιδί δεν επιλέγει τους γονείς του. Του δίνονται. Και ακριβώς γι’ αυτό, το καθήκον του γονέα να μην κάνει κατάχρηση είναι τόσο σοβαρότερο. Το παιδί δεν έχει πού να πάει· δεν έχει άλλο σπίτι, δεν έχει άλλον πατέρα, δεν έχει άλλη μητέρα. Ο γονέας που εκπαιδεύει με τον φόβο καταστρέφει το παιδί χωρίς να μπορεί να το επανορθώσει, επειδή το κακό εισχωρεί βαθιά στη φύση που ακόμη διαμορφώνεται.
Η πατερική παράδοση είναι σταθερή: το παιδί μαθαίνει την τάξη βλέποντάς την, όχι ακούγοντάς την ως κήρυγμα. Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, στο Περί ανατροφής των παιδιών, λέει ότι ο πρώτος δάσκαλος του παιδιού είναι η ζωή του πατέρα και της μητέρας — ό,τι βλέπουν στο σπίτι, αυτό θα πιστέψουν για τον Θεό, για την υπακοή, για την αγάπη, για τον κόσμο. Τα καλά λόγια χωρίς καλό έργο δεν οικοδομούν τίποτα.
Γι’ αυτό η ανάκτηση της υπακοής των παιδιών δεν γίνεται με αυστηρότερους κανόνες. Γίνεται με την ανάκτηση της γονικής τάξης. Το αγόρι υπακούει σε έναν πατέρα που τον βλέπει να προσεύχεται, να νηστεύει, να ομολογεί την πίστη στον κόσμο, να αγαπά θυσιαστικά τη σύζυγό του. Το κορίτσι υπακούει σε μια μητέρα που τη βλέπει να τιμά τον πατέρα, να δέχεται με ειρήνη την τάξη του σπιτιού, να μαρτυρεί με ορατό τρόπο την τάξη του Θεού. Όπου η τάξη υπάρχει στους γονείς, η υπακοή στα παιδιά έρχεται φυσικά, χωρίς βία. Όπου η τάξη έχει κλονιστεί στους γονείς, κανένας επιτακτικός τόνος δεν θα την αποκαταστήσει στα παιδιά.
Τι μπορεί λοιπόν να υπάρξει στην εποχή μας; Χριστιανοί γονείς που, βλέποντας την αταξία έξω, διατηρούν την τάξη μέσα στο σπίτι τους. Πατέρας που είναι θυσιαζόμενη κεφαλή ακόμη κι αν ο κόσμος γελά. Μητέρα που υπακούει εν αγάπη ακόμη κι αν οι γειτόνισσες τη θεωρούν καθυστερημένη. Παιδιά που βλέπουν αυτή την τάξη και τη μαθαίνουν γι’ αυτό που είναι — η εσωτερική αλήθεια της φύσης τους — όχι ως μια παράξενη ιδιαιτερότητα του σπιτιού τους.
Και αν κάποιος διαβάζει αυτό το άρθρο και ξυπνά μέσα από την αταξία της δικής του οικογένειας — άνδρας που παραιτήθηκε, γυναίκα που εξαντλήθηκε κυβερνώντας, παιδιά που μεγάλωσαν ανάμεσα στους δύο μέσα στη σύγχυση — τα καλά νέα είναι αυτά: ο Θεός δεν ζητά ό,τι δεν μπορείς. Ζητά την επιστροφή. Ζητά το πρώτο βήμα. Μια μέρα προσευχής όλοι μαζί. Μια Κυριακάτικη Λειτουργία που τηρείται με σοβαρότητα. Μια Εξομολόγηση που γίνεται ειλικρινά, σε κατάλληλο πνευματικό. Και τα υπόλοιπα έρχονται.
Συμπέρασμα: η τάξη ως εικόνα, όχι ως τιμωρία
Αυτή είναι η τάξη της χριστιανικής οικογένειας. Όχι ανθρώπινο οικοδόμημα που οι εποχές μπορούν να σβήσουν. Η διάταξη του Θεού, τεθειμένη στον Παράδεισο, ενισχυμένη μετά την πτώση ως φάρμακο για την άρρωστη φύση, αποκατεστημένη εν Χριστώ διά του Μυστηρίου του γάμου ως εικόνα της σχέσης Χριστού–Εκκλησίας.
Ο άνδρας θυσιαζόμενη κεφαλή, κατά την εικόνα του Σωτήρα που πέθανε για τη Νύμφη Του. Η γυναίκα δεκτική καρδιά, κατά την εικόνα της Εκκλησίας που δέχεται την αγάπη του Νυμφίου. Τα παιδιά καρπός αυτής της ένωσης, διαπλασμένα από τη ζωή των γονέων τους περισσότερο απ’ ό,τι από οποιοδήποτε κήρυγμα. Και τα τρία μαζί — η μικρή εκκλησία του σπιτιού, σύμφωνα με τον λόγο του Αποστόλου Παύλου: «Το μυστήριον τούτο μέγα εστίν· εγώ δε λέγω εις Χριστόν και εις την Εκκλησίαν» (Εφ. 5, 32).
Και για όσους ζουν μέσα σε αυτή την αταξία — και είμαστε πολλοί, πάρα πολλοί — η Παράδοση δεν ζητά ό,τι δεν γίνεται. Ζητά την επιστροφή. Για τον χριστιανό άνδρα: ανάκτησε τη θέση της θυσιαζόμενης κεφαλής. Προσευχήσου με την οικογένεια. Νήστευε. Ομολόγησε την πίστη στον κόσμο. Πέθανε για τους δικούς σου, χωρίς μεγάλα λόγια, στα μικρά πράγματα της καθημερινότητας. Κι αν παραιτήθηκες — επέστρεψε. Η σύζυγος σε περιμένει, ακόμη κι αν φαίνεται κουρασμένη. Τα παιδιά σε περιμένουν, ακόμη κι αν φαίνεται ότι δεν σου δίνουν πια προσοχή. Ο Πατήρ-Χριστός σε δέχεται, όπως τον άσωτο υιό.
Για τη χριστιανή γυναίκα: τοποθετήσου στην υπακοή-εν-αγάπη. Τίμα τον άνδρα σου, ακόμη και όταν φαίνεται ανάξιος — επειδή η υπακοή σου είναι «εν Κυρίω», όχι «εν αξία του άνδρα σου». Κάλυπτε την κεφαλή σου στην εκκλησία. Φέρε με τιμή τα σημεία της θηλυκότητας που σου έδωσε ο Θεός. Κι αν κουράστηκες σηκώνοντας βάρη που δεν ήταν δικά σου — ξεκουράσου. Δώσε τα πίσω σε εκείνον που του ανήκουν. Και προσευχήσου γι’ αυτόν, ώστε ο Θεός να τον σηκώσει.
Για τα χριστιανόπουλα: τιμήστε τους γονείς σας. Μάθετε από τη ζωή τους — την καλή και την κακή. Κι αν οι γονείς σας δεν φέρουν την αυθεντική τάξη, κρατήστε εσείς μέσα σας τον σπόρο της, για να τον παραδώσετε στα δικά σας παιδιά, όταν έρθει ο καιρός.
Αυτό δεν γίνεται με κοινωνικούς νόμους, ούτε με ηθικισμό. Γίνεται με την επιστροφή κάθε οικογένειας στη διάταξη του Θεού, υπό την καθοδήγηση της Αγίας Παράδοσης, μέσα στα Μυστήρια της Εκκλησίας. Μια επιστροφή που οι εποχές δεν τη ζητούν, που ο κόσμος δεν την επιβραβεύει, που οι γείτονες δεν θα την καταλάβουν. Αλλά που ο Χριστός τη δέχεται — και την ευλογεί με εκείνη την ειρήνη που ο κόσμος δεν γνωρίζει.
Για μια ευρύτερη πραγμάτευση της αγάπης ως θεμελίου ολόκληρης της χριστιανικής ζωής, σας προσκαλώ να διαβάσετε το άρθρο Η αγάπη — το θεμέλιο της χριστιανικής ζωής.
Ένα από τα πιο δυνατά παραδείγματα υπακοής που εργάζεται μέσα από την ελευθερία και την αγάπη είναι η οικογένεια της Αγίας Μακρίνας και του Μεγάλου Βασιλείου (στα αγγλικά).
Στην οικογένεια, ο πιο βαρύς πόνος είναι συχνά ο κοντινός άνθρωπος που δεν αλλάζει· για αυτόν τον εσωτερικό κόμπο, δείτε και Γιατί δεν αλλάζει ο άνθρωπος; Η γυναίκα του Λωτ και η πώρωση της καρδιάς (στα αγγλικά).