
Το έκτο άρθρο της σειράς για τον ιερομόναχο Αρσένιο Μπόκα (Arsenie Boca, 1910–1989). Τα δύο πρώτα, Η ζωή του Αρσενίου Μπόκα (Α΄). Ως το Πρίσλοπ (1910–1948) και Η ζωή του Αρσενίου Μπόκα (Β΄). Από το Πρίσλοπ ως τη Σινάια (1948–1989), αφηγούνται τη ζωή του. Το τρίτο και το τέταρτο, Αρσένιος Μπόκα (Γ΄). Η διδασκαλία του βιβλίου Cărarea Împărăției και Αρσένιος Μπόκα (Δ΄). Η διδασκαλία του βιβλίου Cuvinte vii, εξετάζουν τα συγγράμματά του, και το πέμπτο, Αρσένιος Μπόκα (Ε΄). Η αγιογράφηση στο Ντραγκανέσκου, την αγιογράφησή του. Οι μαρτυρίες όσων τον τίμησαν είναι γνωστές. Το παρόν άρθρο συγκεντρώνει τις μαρτυρίες ορισμένων μοναχών και ιερέων της εποχής του που απομακρύνθηκαν από αυτόν, τον απέφυγαν ή είπαν και όσα δεν ταίριαζαν με τους επαίνους.
Σε κάθε μαρτυρία λέμε αν αυτός που μιλά ήταν παρών και μέσω ποιου έφτασαν τα λόγια του ως εμάς. Το συμπέρασμά μας για κάθε μαρτυρία δίνεται με έντονα πλάγια. Κάθε παράθεμα παραπέμπει στην πηγή του, και όπου δεν είχαμε στη διάθεσή μας την αρχική πηγή λέμε σε σημείωση μέσω ποιου τη γνωρίζουμε.
Τον ιερομόναχο Αρσένιο Μπόκα τον τιμούσαν πλήθη ήδη όσο ζούσε. Ορισμένοι όμως από τους μοναχούς και τους ιερείς που τον γνώρισαν είπαν γι’ αυτόν και πράγματα που οι θαυμαστές του δεν αναφέρουν. Μιλούν εδώ ο καθηγητής του στη θεολογία, Δημήτριος Στανιλοάε (Dumitru Stăniloae)· ο αρχιμανδρίτης Παουλίν Λέκκα (Paulin Lecca) και ο ιερομόναχος Αδριανός Φατζετσεάνου (Adrian Făgețeanu), που τον αναζήτησαν στη νεότητά τους· ο αρχιμανδρίτης Θεόφιλος Παραϊάν (Teofil Părăian), της Σάμπατα· και ο αρχιμανδρίτης Αρσένιος Παπάτσιοκ (Arsenie Papacioc).1
Ο Αρσένιος Μπόκα ήταν πνευματικός στη μονή Μπρανκοβεάνου (Brâncoveanu) στη Σάμπατα ντε Σους (Sâmbăta de Sus), στην περιοχή του Φαγκαράς (Țara Făgărașului), ως το φθινόπωρο του 1948. Πέρασε έπειτα στη μονή Πρίσλοπ (Prislop), κοντά στο Χάτσεγκ (Hațeg). Τον Μάιο του 1959, στα χρόνια που οι κομμουνιστικές αρχές έβγαζαν πολλούς μοναχούς από τα μοναστήρια, ο επίσκοπος του Άραντ (Arad) τον απομάκρυνε από εκεί, μαζί με την ηγουμένη, τη μοναχή Ζαμφίρα. Κατά κόσμον Ιουλιέτα Κωνσταντινέσκου (Julieta Constantinescu), η μοναχή Ζαμφίρα υπήρξε μαθήτριά του. Ο Αρσένιος Μπόκα πέρασε το υπόλοιπο της ζωής του στο Βουκουρέστι, όπου έμενε στο ίδιο σπίτι με εκείνη, και στη Σινάια (Sinaia), στην κοιλάδα της Πραχόβα, όπου πέθανε το 1989.2
Σε αυτό το άρθρο
Δημήτριος Στανιλοάε

Ο ιερέας Δημήτριος Στανιλοάε (1903–1993), ο μεταφραστής της Φιλοκαλίας στα ρουμανικά, είχε τον Αρσένιο Μπόκα φοιτητή του στη Θεολογική Ακαδημία του Σιμπίου (Sibiu).3 Το 1943 έγραψε γι’ αυτόν στην εφημερίδα του Σιμπίου Telegraful Român («Ρουμανικός Τηλέγραφος»),4 και στους προλόγους της Φιλοκαλίας του 1947 τον ευχαρίστησε για τη βοήθειά του στη μετάφραση.5
Η πληρέστερη μαρτυρία για τη σχέση τους είναι της κόρης του, της Λίντιας Στανιλοάε (Lidia Stăniloae). Την έγραψε για να διορθώσει έναν ισχυρισμό που διατυπώθηκε μετά τον θάνατο του πατέρα της. Σε μια εκπομπή του ραδιοφωνικού σταθμού «Ελεύθερη Ευρώπη» (Europa Liberă), ένας μοναχός από το Βουκουρέστι είχε πει ότι ο καθηγητής υπήρξε «μαθητής του πατρός Αρσενίου».6
Μετά την κουρά του Αρσενίου Μπόκα, γράφει η Λίντια, «ερχόταν συχνά σε εμάς, και τον δεχόμασταν σαν μέλος της οικογένειας». Ο πατέρας της του μιλούσε «επίμονα για τη διάκριση και για την ταπείνωση», που τις θεωρούσε «δύο βασικές αρετές του μοναχού». Και του επαναλάμβανε συνεχώς: «Ο μεγαλύτερος κίνδυνος για έναν μοναχό είναι να αφήσει τον εαυτό του να σκανδαλιστεί από τους επαίνους των άλλων.» Η ρουμανική λέξη που βρίσκεται εδώ, smintit, μπορεί να σημαίνει και «παράφρων»· εδώ όμως σημαίνει, όπως εξηγεί η Λίντια, το να οδηγηθεί κανείς σε πειρασμό και να παρεκκλίνει από τον δρόμο της μοναχικής ζωής, όχι διαταραχή του νου. Παραθέτει και άλλη συμβουλή του πατέρα της: «Φεύγε όσο μπορείς όταν κάποιος αρχίζει να σε κοιτάζει με θαυμασμό, να σε επαινεί.» Και καταλήγει: «Δυστυχώς, τα προειδοποιητικά του λόγια, που ήταν πραγματική προειδοποίηση, δεν λήφθηκαν υπόψη.»7
Ο Στανιλοάε θεωρούσε βλαβερή την αναζήτηση του θεαματικού στην πίστη. Ένα καλοκαίρι, στο Βλαντένι (Vlădeni), το χωριό όπου γεννήθηκε, στον νομό Μπρασόβ (Brașov), συνάντησε μια ομάδα ανθρώπων, άνδρες και γυναίκες, που πήγαιναν με τα πόδια στη Σάμπατα. Ήθελαν να είναι εκεί στη γιορτή του Προφήτη Ηλία, «επειδή ο πατήρ Αρσένιος αρχίζει να μιλά τη γλώσσα των πουλιών και ύστερα ανεβαίνει με το πύρινο άρμα στον ουρανό». «Οι καημένοι οι άνθρωποι», είπε τότε. «Είναι αφελείς και διψούν για το εξαιρετικό. Ερμηνεύουν κάθε λέξη όπως θέλουν. Θα έπρεπε να προσέχουμε περισσότερο τον τρόπο με τον οποίο εκφραζόμαστε μπροστά τους και να αφήσουμε τα φτηνά θεάματα.» Η Λίντια γράφει ότι έμεινε αποκαρδιωμένος και έλεγε: «Έτσι γεννιούνται στον λαό επικίνδυνες πλάνες.»8
Η Λίντια γράφει ότι ο πατέρας της «αποδοκίμαζε την επιθυμία ορισμένων λειτουργών της Εκκλησίας “να ανεβαίνουν στη σκηνή”». Τον μοναχό Σεραφείμ Ποπέσκου (Serafim Popescu), που ασκήτευε στη Σάμπατα μαζί με τον Αρσένιο Μπόκα, «τον αγαπούσε και τον εκτιμούσε πάρα πολύ». Γι’ αυτόν έλεγε: «Η σχέση με τον Θεό στηρίζεται στο μυστικό της προσευχής και στην ησυχία του κελλιού, όχι πάνω στη σκηνή. Όχι στα φώτα της ράμπας, όχι κυνηγώντας εντυπώσεις του εξαιρετικού, του συνταρακτικού. Ο πατήρ Σεραφείμ είναι αληθινός μοναχός. Χωρίς επίδειξη, χωρίς το κυνήγι του θαυμασμού των ανθρώπων.» Και πρόσθετε: «Τίποτε δεν βλάπτει περισσότερο την πνευματική ζωή από τους επαίνους και τα εγκώμια, που κάνουν να χάνονται η λεπτότητα της σκέψης, η ταπείνωση και ο πόθος για μια αληθινά ενάρετη ζωή.» Για τη θέση του Σεραφείμ στη Σάμπατα έλεγε: «Αν δεν είχε σταθεί εκείνος εκεί, σταθερός και σεμνός, σαν βράχος που τον χτυπούν τα κύματα, όλα θα είχαν πάει χαμένα στη Σάμπατα.»9
Κατά τη Λίντια, ο Αρσένιος Μπόκα ήρθε στο Βουκουρέστι να ζητήσει τη συμβουλή του πατέρα της για το σχέδιό του να κάνει το Πρίσλοπ γυναικεία μονή. Ο Στανιλοάε «δεν συμφωνούσε» και του είπε «ότι αυτό θα μπορούσε να δώσει αφορμή για ένα σωρό αμφισημίες και παρεξηγήσεις». Τον προέτρεψε να ιδρύσει εκεί ανδρική μονή, με ακολουθίες, με κήρυγμα και με μοναχούς που θα αφιερώνονταν στη μελέτη και στις μεταφράσεις. Το Πρίσλοπ έγινε γυναικεία μονή στις 11 Απριλίου 1950. Η Λίντια γράφει: «Ο πατήρ Αρσένιος δεν ξαναήρθε ποτέ σε εμάς.»10 Σε μια συνέντευξη του 2010, η Λίντια έλεγε ότι ήταν η ίδια παρούσα στη συνάντησή τους. Κατ’ αυτήν, ο Αρσένιος Μπόκα ήθελε «με κάθε τρόπο» γυναικεία μονή. Η διήγησή της τελειώνει έτσι: «Ο πατήρ Μπόκα είπε όχι, έφυγε, και μ’ αυτό οι σχέσεις τους τελείωσαν.»11
Η Λίντια συνοψίζει τη μαρτυρία της έτσι: «Θέλω να τονίσω άλλη μια φορά, με πλήρη ευθύνη, ως κάποια που ήμουν παρούσα σε αυτές τις περιστάσεις, ότι ο πατέρας μου αγαπούσε πολύ τον πατέρα Αρσένιο, όσο αυτός κρατιόταν μέσα στα όρια των παραπάνω καθηκόντων, συμμορφούμενος αυστηρά με τις αντιλήψεις και τις υποδείξεις των Αγίων Πατέρων και της μοναχικής παράδοσης.» Έπειτα: «Όμως, από κάποια στιγμή, όταν ο πατήρ Αρσένιος υιοθέτησε άλλον τρόπο να βλέπει τα πράγματα, οι σχέσεις τους ψυχράνθηκαν, ο πατέρας μου δεν ενέκρινε πια τον τρόπο ζωής του, και ο πατήρ Αρσένιος δεν θέλησε να δεχθεί την κριτική και τις παρατηρήσεις του πατέρα μου.» Όσα ένιωσε ο πατέρας της μετά από αυτή την απομάκρυνση τα ονομάζει «βαθιά απογοήτευση».12
Ο ίδιος ο Στανιλοάε μίλησε για τον Αρσένιο Μπόκα τον Απρίλιο του 1993, λίγους μήνες πριν από τον θάνατό του, σε μια συνέντευξη που του πήραν η Κρίνα και ο Φλοριάν Παλάς. Θυμόταν ότι, όταν ο Αρσένιος Μπόκα ήταν φοιτητής στο Σιμπίου, «ερχόταν σε μένα και έμενε καμιά φορά μήνες ολόκληρους». Μετά την κουρά του, ο Μπόκα «έμεινε στο Βουκουρέστι σε έναν αδελφό μου», ώσπου «έπεσε πάνω σε αυτή τη Ζαμφίρα». Και προσθέτει: «Από τότε δεν ξαναμπήκε στο σπίτι μου. Και από τότε δεν μπορώ να σας πω τίποτε άλλο γι’ αυτόν.»13 Η κόρη του συνδέει το τέλος των επισκέψεων με τη γυναικεία μονή του Πρίσλοπ, ενώ εκείνος με τη μοναχή Ζαμφίρα. Λίγες φράσεις πιο κάτω, ο Στανιλοάε λέει ωστόσο: «Αλλά δεν ξέρω γιατί δεν ξαναήρθε σε μένα.» Για την αποφασιστικότητά του τον παρομοίαζε με τον Κορνέλιου Ζελέα Κοντρεάνου (Corneliu Zelea Codreanu), τον αρχηγό του Λεγεωναρικού Κινήματος, ενός εθνικιστικού πολιτικού κινήματος της Ρουμανίας της δεκαετίας του 1930: «Εντυπωσίαζαν και οι δύο με τον αποφασιστικό τρόπο που ήταν. Ήταν χάρισμά τους. Νομίζω ότι υπάρχει κάποια ομοιότητα ανάμεσά τους, ήταν σαν πέτρα, σαν βράχος.»14
Κατά τη μαρτυρία της κόρης του, ο Στανιλοάε τον προειδοποίησε επίμονα για τους επαίνους και δεν ενέκρινε το σχέδιό του να κάνει το Πρίσλοπ γυναικεία μονή. Ο Αρσένιος Μπόκα δεν δέχθηκε τις παρατηρήσεις του, η σχέση τους έσπασε, και δεν ξαναγύρισε στο σπίτι τους. Η Λίντια ονομάζει αυτό που ένιωσε τότε ο πατέρας της «βαθιά απογοήτευση». Το 1993 ο ίδιος ο Στανιλοάε συνέδεε το τέλος των επισκέψεων με τη μοναχή Ζαμφίρα, αν και έλεγε επίσης ότι δεν ξέρει γιατί ο Μπόκα δεν ξαναήρθε σε αυτόν.
Παουλίν Λέκκα

Ο αρχιμανδρίτης Παουλίν Λέκκα (1914–1996), Βεσσαραβός, μπήκε ως δόκιμος στη μονή Φρασινέι (Frăsinei), στον νομό Βίλτσεα (Vâlcea), το 1940. Αργότερα έγινε ηγούμενος της μονής Άρνοτα (Arnota), επίσης στη Βίλτσεα. Άφησε ένα Jurnal duhovnicesc («Πνευματικό ημερολόγιο»), τυπωμένο το 2013, όπου διηγείται πώς απομακρύνθηκε από τον Αρσένιο Μπόκα.15
Είχε ακούσει για τον Αρσένιο Μπόκα το 1942, όταν ήταν ιεραπόστολος στην Υπερδνειστερία, τη χώρα πέρα από τον Δνείστερο, και είχε έρθει στη Σάμπατα να ζητήσει τη συμβουλή του για την ιεροσύνη. Αφού βγήκε από τη στρατιωτική φυλακή της Τιμισοάρα (Timișoara), ήρθε ξανά, και ο Μπόκα, όπως δήλωνε το 1958, «με δέχθηκε με πολλή αγάπη». Ο Λέκκα ήθελε να γίνει μαθητής του. Ο Μητροπολίτης Τρανσυλβανίας Νικόλαος Μπαλάν (Nicolae Bălan) όμως δεν ήθελε να τον δεχθεί στη Σάμπατα χωρίς πτυχίο θεολογίας, κι έτσι ο Μπόκα τον προέτρεψε να το πάρει. Ο Λέκκα πήρε το πτυχίο του στη Σουτσάβα (Suceava) το 1947.16
Όσο ήταν ακόμη στο Φρασινέι, ένας μοναχός από εκεί, ο πατήρ Νήφων, του έφερε από τη Σάμπατα έναν λόγο του Αρσενίου Μπόκα: «Πες του εκ μέρους μου να μη λέει πια “Κύριε Ιησού”, γιατί θα τρελαθεί.» Ο Λέκκα ασκούνταν στην ευχή του Ιησού, τη σύντομη και αδιάλειπτη προσευχή των μοναχών, που αρχίζει με αυτές τις λέξεις. Στο ημερολόγιο, ο λόγος αυτός έρχεται αμέσως μετά την ιστορία ενός αδελφού που είχε χάσει τα λογικά του. Μερικοί έλεγαν ότι ήταν από την ευχή του Ιησού, αλλά ο Λέκκα γράφει ότι αιτία ήταν «το ανεξομολόγητο πάθος του, αλλά και η υπερηφάνεια της αγιότητας». Για τη συμβουλή που έλαβε γράφει: «Μου ήταν μάλλον βαρύ να ακούσω τέτοια λόγια από τον “άγιο” της Σάμπατα.» Συνέχισε ωστόσο να προσεύχεται με τον ίδιο τρόπο.17
Στη Σάμπατα, ο Νικόλαος Μλαντίν (Nicolae Mladin), πρώην συμφοιτητής του Λέκκα και αργότερα Μητροπολίτης Τρανσυλβανίας, τον ρώτησε τι γνώμη έχει για τον Αρσένιο Μπόκα. Ο Λέκκα του απάντησε ότι δεν έχει ακόμη καμία γνώμη, «σκεπτόμενος ότι ο πατήρ Αρσένιος έχει διόραση και θεωρείται άγιος άνθρωπος». Ύστερα του είπε τις απορίες του. Αφού ο Λέκκα είχε πάρει το πτυχίο του, ο Μπόκα «ούτε να μιλήσει μαζί μου δεν θέλει». Όταν ο Λέκκα του είπε ότι θέλει να εξομολογηθεί σε αυτόν, ο Μπόκα «απλώς έφυγε τρέχοντας, ώστε δεν μπόρεσα να τον προφτάσω...». Άλλη φορά, στην αυλή της μονής, ο Μπόκα σήκωσε τα μάτια του προς αυτόν και είπε στους ανθρώπους γύρω του: «Τον βλέπετε “αυτόν”; Του μάκρυνε το γένι όσο με παρακαλεί να τον δεχθώ εδώ, κι εγώ δεν τον δέχομαι.» Ο Λέκκα προσθέτει ότι το είπε «γελώντας περιφρονητικά». Είχε πάει να τον βρει και στη μονή Μπίστριτσα (Bistrița), στη Βίλτσεα, όπου βρισκόταν τότε ο Μπόκα, πηγαίνοντας με τα πόδια από τη μονή Γκόβορα (Govora), επίσης στη Βίλτσεα, για να τον παρακαλέσει ξανά να τον δεχθεί μαθητή. Εκεί, γράφει, «ο πατήρ Αρσένιος με υποδέχθηκε με τόση εχθρότητα και περιφρόνηση», ώστε αποσύρθηκε να προσευχηθεί στο εκκλησάκι της μονής. Στον αποχαιρετισμό, ο Μπόκα είδε στο πρόσωπό του την ειρήνη που ήρθε μετά την προσευχή και ήταν, γράφει ο Λέκκα, «αρκετά ευγενικός».18
Ο Μλαντίν του απάντησε, γράφει ο Λέκκα, ότι είχε έρθει στη Σάμπατα την ίδια εποχή με τον Αρσένιο Μπόκα και ότι εκείνος, πριν από την κουρά του, «ασχολούνταν με τη χειρομαντεία». Γι’ αυτό δεν έχουμε άλλον μάρτυρα εκτός από τον Μλαντίν, και αυτόν τον γνωρίζουμε μόνο από το ημερολόγιο του Λέκκα. Όταν ο Λέκκα έφευγε από τη Μπίστριτσα, ο Μπόκα του είχε δώσει ένα βιβλίο κλεισμένο σε δύο φακέλους, για να το πάει σε έναν ιερέα της Γκόβορα. Όσοι τον σταμάτησαν στον δρόμο και τον έψαξαν άνοιξαν τους φακέλους: «Ήταν ένα βιβλίο του Ρούντολφ Στάινερ, όπου γινόταν λόγος για διόραση, αύρα κ.λπ.»19 Ο Ρούντολφ Στάινερ ήταν ο ιδρυτής της ανθρωποσοφίας, μιας εσωτεριστικής διδασκαλίας για τον πνευματικό κόσμο, δηλαδή μιας διδασκαλίας που προορίζεται για τους μυημένους.
Γύρω στο 1947, όταν εργαζόταν ως μεταφραστής στη μονή Αντίμ (Antim) του Βουκουρεστίου, ο Λέκκα γνώρισε μια κοπέλα που έπεφτε σε κατάσταση τρανς και έλεγε ότι μιλά με τον «Ντοάμνε-Ντοάμνε» (Doamne-Doamne), όπως ονομάζουν τον Θεό τα παιδιά στη Ρουμανία. Το τρανς είναι μια κατάσταση στην οποία ο άνθρωπος μοιάζει να έχει βγει από τον εαυτό του. Ο Λέκκα υποψιαζόταν δαιμονική πλάνη, γιατί στους βίους των αγίων δεν έβρισκε τέτοιες πτώσεις. Την πήγε στον Αρσένιο Μπόκα μαζί με τον πατέρα Αδριανό Φατζετσεάνου, πιστεύοντας ότι ο Μπόκα θα έβλεπε την πλάνη και θα τους προειδοποιούσε. «Όμως, προς έκπληξή μας, ο πατήρ Αρσένιος όχι μόνο δεν μας προειδοποίησε, αλλά ενέκρινε απερίσκεπτα την κοπέλα, με απαράδεκτο τρόπο.» Η κατάσταση της κοπέλας χειροτέρεψε εκεί, και ο Λέκκα έφυγε, γράφει, «γλιτωμένος σαν από τα νύχια άγριου θηρίου».20
Όταν γύρισε στο Φρασινέι, έγραψε στον Αρσένιο Μπόκα: «Πανοσιώτατε πάτερ Α., λυπηθείτε το Αίμα που ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός έχυσε για όλους μας, λυπηθείτε το ποίμνιο που ποιμαίνετε και λυπηθείτε την ψυχή της πανοσιότητός σας». Για την έκβαση της επιστολής γράφει: «Ίσως αργότερα να άκουσε, αλλά δεν είμαι βέβαιος, γιατί δεν είδα να αποκηρύσσει δημόσια όλες εκείνες τις πνευματιστικές πλάνες και τις στάινερικές αιρέσεις!»21 Ο πνευματισμός είναι η επίκληση των ψυχών των νεκρών και των πνευμάτων. Τα γεγονότα που διηγείται ο Λέκκα στα αποσπάσματα του ημερολογίου που έχουμε είναι τα οράματα της κοπέλας, που ο Μπόκα τα ενέκρινε, και το βιβλίο στον φάκελο. Για το τελευταίο γράφει: «Είναι λοιπόν να απορεί κανείς που όποιος αρχίζει το έργο του με αποκρυφιστικές πρακτικές μπορεί να καταλήξει απατεώνας;»22
Η Σεκιουριτάτε, η πολιτική αστυνομία του κομμουνιστικού καθεστώτος, κράτησε για τον Λέκκα δύο έγγραφα που πρέπει να διαβάζονται με προσοχή. Το πρώτο είναι η αναφορά ενός πράκτορα της 26ης Οκτωβρίου 1951. Ο Αρσένιος Μπόκα ήταν τότε φυλακισμένος στις αποικίες καταναγκαστικής εργασίας της Διώρυγας Δούναβη–Μαύρης Θάλασσας. Ο πράκτορας είχε αναζητήσει τον Λέκκα στη μονή Γκόβορα και του είχε παρουσιαστεί ως ιερέας χωρίς ενορία, «διωκόμενος από τη σημερινή εξουσία». Κατά την αναφορά, ο Λέκκα του είπε ότι, αν δεν είχε γνωρίσει «τον απεσταλμένο του Θεού, τον πατέρα ΑΡΣΕΝΙΟ», «δεν θα είχε μπει με τόση αγάπη και ορμή στον μοναχισμό». Του είπε ακόμη ότι «η θεία δύναμη ενέπνευσε τον πατέρα ΑΡΣΕΝΙΟ να μιλά την αλήθεια στον χώρο της μυστικής ζωής». Έτσι μιλούσε ο Λέκκα, αν ο πράκτορας τον απέδωσε πιστά, για έναν άνθρωπο φυλακισμένο τότε στη Διώρυγα, μπροστά σε κάποιον που παρουσιαζόταν ως διωκόμενος ιερέας. Το δεύτερο έγγραφο είναι μια δήλωση του Λέκκα της 18ης Ιουλίου 1958, που σώζεται σε αντίγραφο. Εκεί έγραφε ότι ο Μπόκα, «ζαλισμένος από το φωτοστέφανο του αγίου που δημιουργήθηκε γύρω του», ήθελε να γίνει «ένα είδος αρχηγού της λεγεώνας με πνευματική έννοια». Ο Λέκκα πρόσθετε σε παρένθεση: «αυτή είναι η γνώμη μου, που την απέκτησα από τις παρατηρήσεις και τα συμπεράσματά μου». Το ημερολόγιο τοποθετεί την κριτική του νωρίτερα, στη δεκαετία του 1940, αλλά οι σελίδες στις οποίες τη διηγείται γράφτηκαν μετά το 1967.23
Ο Λέκκα ήρθε στον Αρσένιο Μπόκα θεωρώντας τον διορατικό και ήθελε να γίνει μαθητής του. Στις αναμνήσεις του ημερολογίου του διηγείται ότι ο Μπόκα τον κρατούσε σε απόσταση και τον περιγελούσε. Γράφει επίσης ότι ο Μπόκα ενέκρινε τα οράματα μιας κοπέλας που ο Λέκκα τη θεωρούσε πλανεμένη από τον διάβολο και ότι του έδωσε να μεταφέρει ένα βιβλίο του Ρούντολφ Στάινερ. Ο Λέκκα του έγραψε τότε να λυπηθεί την ψυχή του. Μια αναφορά της Σεκιουριτάτε του 1951, από τον καιρό που ο Μπόκα ήταν φυλακισμένος στη Διώρυγα, του αποδίδει λόγια θαυμασμού γι’ αυτόν. Το 1958, σε μια δήλωση που φυλάσσεται στη Σεκιουριτάτε, ο Λέκκα έγραφε ότι ο Μπόκα ήταν «ζαλισμένος από το φωτοστέφανο του αγίου που δημιουργήθηκε γύρω του».
Αδριανός Φατζετσεάνου

Ο ιερομόναχος Αδριανός Φατζετσεάνου (1912–2011) έζησε πολλά χρόνια στη μονή Αντίμ και φυλακίστηκε από το κομμουνιστικό καθεστώς από το 1950 ως το 1956 και από το 1958 ως το 1964.24 Στη νεότητά του πήγαινε στη Σάμπατα να ακούσει τον Αρσένιο Μπόκα. Λέει σε μια ηχογράφηση από τα γηρατειά του: «Τόσο πολύ μου άρεσε, όταν κήρυττε, που πουλούσα και τη σάκα με τα βιβλία και τα γάντια και το κασκόλ, στο παζάρι, όχι στο μαγαζί, για να έχω χρήματα για να πάω στη Σάμπατα.»25
Ένα πρωί πανήγυρης έφτασε νωρίς στην εκκλησία της Σάμπατα. Μπήκε ο Αρσένιος Μπόκα και προσκύνησε μπροστά στο τέμπλο, και μετά από αυτόν μπήκε μια γυναίκα. Ο Μπόκα την έλεγξε επί τόπου για την αμαρτία που είχε κάνει την προηγούμενη νύχτα, ονομάζοντας και τον άνδρα με τον οποίο την είχε κάνει. Ο Φατζετσεάνου έμεινε κατάπληκτος: «Δηλαδή, ένας άνθρωπος που δεν το έμαθε από κανέναν… δεν είναι διορατικός;» Και ομολογεί: «Ναι, μου μπήκε στο κεφάλι: διορατικός, διορατικός, διορατικός…»
Ύστερα άρχισε να αναρωτιέται από πού το ήξερε ο Μπόκα. Του ήρθε ένας λογισμός, λέει, «δεν ξέρω αν από τον διάβολο ή από ποιον»: η γυναίκα που πιάστηκε σε μοιχεία, την οποία οι Φαρισαίοι έφεραν στον Σωτήρα. «Ο Σωτήρας ποτέ δεν φανέρωσε τις αμαρτίες κανενός.» Οι πιστοί που τον άκουγαν είπαν ότι στον Μπόκα το φανέρωσε το Άγιο Πνεύμα. Ο Φατζετσεάνου τους απάντησε: «Σας το είπα, ο Σωτήρας δεν φανέρωνε την αμαρτία των άλλων. Είπε σε όλους: όποιος είναι χωρίς αμαρτία, ας ρίξει την πέτρα.» Τον ρώτησαν τότε: «Ο διάβολος του το φανέρωσε;» Κι εκείνος απάντησε: «Ναι. Γιατί ο διάβολος την είχε σπρώξει.» Αργότερα έμαθε από τη γυναίκα, λέει, ότι την είχε εξαπατήσει ένας άνδρας που την είχε καλέσει να κοιμηθεί στο σπίτι του.26
Ο Λέκκα διηγείται ότι, γύρω στο 1947, στη μονή Αντίμ, ο Φατζετσεάνου διάβαζε στον όρθρο όταν η κοπέλα με τα οράματα άρχισε να μιλά δυνατά με τα πνεύματα, μπροστά στην εικόνα της Θεοτόκου. Ο Φατζετσεάνου σταμάτησε να διαβάζει και ρώτησε: «Αν οι ψαλμοί του Δαβίδ είναι εμπνευσμένοι από το Άγιο Πνεύμα, ποιο πνεύμα μιλά μέσα από [αυτήν], ώστε με διακόπτει από το διάβασμα;» Ο Λέκκα γράφει ότι η ερώτηση «μας έβαλε πολύ σε σκέψεις». Με αυτή την κοπέλα πήγαν και οι δύο στον Αρσένιο Μπόκα, και ο Μπόκα την ενέκρινε.27
Στα γηρατειά του, όταν τον ρώτησαν οι πιστοί, μίλησε γι’ αυτόν απρόθυμα: «Δεν θα ήθελα, αλλά αφού με αναγκάζετε, δεν έχω άλλη επιλογή.» Έπειτα: «Ο πατήρ Αρσένιος Μπόκα ήταν ανώτερος άνθρωπος, από κάθε άποψη. Και ως μοναχός, και ως ζωγράφος, και ως άνθρωπος, και σε όλα. Όπως ήταν ο Σολομών πριν τον κανακέψει η βασίλισσα του Σαβά.» Ο Σολομών, λέει, δεν πέθανε «τόσο άγιος όσο ήταν στην αρχή». Και καταλήγει: «Έτσι ο πατήρ Μπόκα θα ήταν άγιος, αν δεν ήταν η μοναχή Ζαμφίρα.» Για τη μοναχή Ζαμφίρα λέει ακόμη περισσότερα, αλλά ο λόγος είναι δικός του: δεν δείχνει από πού το ξέρει και δεν φέρνει κανένα γεγονός.28
Για την αγιογράφηση του ναού στο Ντραγκανέσκου (Drăgănescu), ένα χωριό κοντά στο Βουκουρέστι, λέει ότι η μοναχή Ζαμφίρα δήθεν τον έκανε να πιστέψει ότι είναι «ο ωραιότερος στον κόσμο», και ότι αυτός «κοιτάχτηκε στον καθρέφτη» για να ζωγραφίσει τον Χριστό κατά τη δική του μορφή. Και εδώ δεν λέει από πού το ξέρει.29
Ο Φατζετσεάνου τον αγάπησε στη νεότητά του για το κήρυγμά του. Τότε επίσης τον άκουσε να λέει μέσα στην εκκλησία την αμαρτία μιας γυναίκας και αναρωτήθηκε από πού το ήξερε. Κατέληξε να πιστεύει ότι του το είχε φανερώσει ο διάβολος. Κατά τον Λέκκα, ήταν παρών και όταν ο Μπόκα ενέκρινε την κοπέλα με τα οράματα. Στα γηρατειά του έβλεπε σε αυτόν έναν μεγάλο άνθρωπο, όμοιο με τον Σολομώντα, που δεν πέθανε «τόσο άγιος όσο ήταν στην αρχή». Στη μοναχή Ζαμφίρα απέδιδε κακή επίδραση, χωρίς να φέρνει γεγονότα. Στα γηρατειά του επανήλθε στο ερώτημα που είχε θέσει στον εαυτό του νέος στη Σάμπατα: από πού γνώριζε ο Αρσένιος Μπόκα τις αμαρτίες των άλλων.
Θεόφιλος Παραϊάν

Ο αρχιμανδρίτης Θεόφιλος Παραϊάν (1929–2009), τυφλός εκ γενετής, εντάχθηκε στην αδελφότητα της μονής της Σάμπατα ντε Σους το 1953 και είναι θαμμένος εκεί.30 Γνώρισε τον Αρσένιο Μπόκα στις 30 Αυγούστου 1942, όταν ήρθε στη Σάμπατα, δεκατριάμισι χρονών, με τη σκέψη να γίνει μοναχός. Τον ξαναείδε το 1965, στο εργαστήριο αγιογραφίας του Πατριαρχείου, στο Σκίτουλ Μαΐτσιλορ (Schitul Maicilor) του Βουκουρεστίου, και έπειτα άλλες δύο-τρεις φορές.31
Στα γηρατειά του μίλησε γι’ αυτόν σε μια ηχογραφημένη ομιλία, «Στο σχολείο του πατρός Αρσενίου Μπόκα». Είπε εκεί: «Δεν είμαι τέτοιος θαυμαστής του πατρός Αρσενίου ώστε να λέω μόνο όσα είναι ευνοϊκά γι’ αυτόν.»32 Για τα χρόνια στη Σάμπατα λέει ότι ο Μπόκα «δεν ασχολήθηκε πολύ με τους μοναχούς». Η μονή είχε ξεκινήσει χωρίς παράδοση, με πάρα πολλούς λαϊκούς που έρχονταν σε αυτόν.33
Ο Μπόκα μιλούσε στους ανθρώπους με αποφασιστικότητα και «ποτέ δεν δίσταζε να βεβαιώσει κάτι», «αν και δεν το πετύχαινε πάντοτε». Ο Παραϊάν γνώριζε περιπτώσεις στις οποίες δεν είχε δίκιο και τις ονομάζει «αποτυχίες του πατρός Αρσενίου».34
Ο Παραϊάν λέει ότι στο Βουκουρέστι ο Μπόκα, εκτός από τις Καλές Τέχνες, είχε παρακολουθήσει και μαθήματα ιατρικής. Έστελνε τους ανθρώπους να κάνουν εξετάσεις αίματος και έβγαζε από αυτές συμπεράσματα για τις οικογένειές τους και για τα βάσανά τους. Κανείς δεν ξέρει, λέει ο Παραϊάν, πότε ο Μπόκα εργαζόταν με τις γνώσεις του και πότε με διόραση. Μερικά πράγματα θα μπορούσε να τα πει και κάποιος άλλος. Κάποτε ο Παραϊάν του πήγε την ακτινογραφία μιας μοναχής που έπασχε στο πόδι, για να μάθει αν θα γίνει καλά. Ο Μπόκα του έδωσε «μια αόριστη απάντηση»: «αυτό εξαρτάται από τη δύναμη του οργανισμού της και από την επιδεξιότητα του γιατρού». Ο Παραϊάν φέρνει αυτή την απάντηση ως παράδειγμα κάτι που θα μπορούσε να πει ο καθένας.35 Για τις εξετάσεις αίματος λέει: «αυτό δεν ανήκει απαραίτητα στον πνευματικό άνθρωπο, αλλά ανήκει στον ενημερωμένο άνθρωπο».36
Για τον χαρακτήρα του λέει ότι ήταν «καμιά φορά υπερβολικά αυστηρός» και ότι «δεν είχε καρδιά πατέρα». «Πάντως, δεν ήταν άνθρωπος παρηγορητικός, άνθρωπος με ζεστή ψυχή.»37 Για τον Παραϊάν δεν ήταν «αναπαυτικός», αν και ήταν «κτήτορας με όσα με δίδαξε». «Εγώ προτιμούσα πάντοτε τον πατέρα Σεραφείμ», λέει, «έναν άνθρωπο με ζεστή ψυχή».38 Για τα βιβλία με μαρτυρίες για τον Αρσένιο Μπόκα λέει: «Δεν νομίζω ότι είναι πολύ, πολύ ασφαλή.» Κάθε μάρτυρας, προσθέτει, τον κατάλαβε «μέσα από το δικό του φίλτρο».39
Ο Παραϊάν τον γνώρισε παιδί, στη Σάμπατα, και μίλησε γι’ αυτόν χωρίς εχθρότητα. Είπε ωστόσο ότι ο Μπόκα δεν το πετύχαινε πάντοτε, ότι μερικά από τα λόγια του μπορούσαν να ανήκουν στον ενημερωμένο άνθρωπο, όχι απαραίτητα στον πνευματικό, και ότι δεν είχε καρδιά πατέρα. Για την ψυχή του, ο Παραϊάν προτιμούσε πάντοτε από αυτόν τον πατέρα Σεραφείμ.
Αρσένιος Παπάτσιοκ

Ο αρχιμανδρίτης Αρσένιος Παπάτσιοκ (1914–2011) μπήκε ως δόκιμος στη μονή Κόζια (Cozia), στην κοιλάδα του Όλτ, το 1947 και εκάρη μοναχός στη μονή Αντίμ το 1950. Φυλακίστηκε από το 1958 ως το 1964, και από το 1976 ήταν πνευματικός στη μονή του Τεκιργκιόλ (Techirghiol), κοντά στην Κωνστάντζα.40 Στα γηρατειά του, στη μονή Σιχάστρια (Sihăstria), στην περιοχή του Νεάμτς, μίλησε για τον Αρσένιο Μπόκα με τον αρχιμανδρίτη Ιωαννίκιο Μπαλάν (Ioanichie Bălan), μοναχό της Σιχάστρια, παρουσία και άλλων. Η συζήτηση ηχογραφήθηκε, και η συλλογή που τη μεταγράφει την τοποθετεί το 1996.41
Ο Παπάτσιοκ λέει ότι πήγε στη Σάμπατα νέος, πριν μπει σε μοναστήρι, για να ζητήσει μια ευλογία. Υπήρχε τότε, θυμάται, «αυτό το αρσενιστικό ρεύμα, πολύ δυνατό». Πνευματική ωφέλεια βρήκε στον ίδιο μοναχό που εκτιμούσε ο Στανιλοάε, ο οποίος αργότερα θα γινόταν ηγούμενος της μονής: «Πολύ ωφελήθηκα από τον Σεραφείμ Ποπέσκου… όχι από τον Αρσένιο… από τον Σεραφείμ ωφελήθηκα.» Στο τραπέζι, ο Μπόκα κοίταξε επίμονα τον Παπάτσιοκ με «κάτι μάτια γαλανά, δυνατά». «Εγώ, μόλις το είδα, λέω: κοίτα τη δουλειά σου, κύριε.» Και προσθέτει: «Τον ένιωσα.» Όταν ο Μπόκα θέλησε να έρθει προς το μέρος του, στην άκρη του δάσους, ο Παπάτσιοκ προσευχήθηκε να μην έρθει, και ο Μπόκα γύρισε πίσω. «Έφυγα για το μοναστήρι. Κοίταξα τη δουλειά μου.»42
Ο ίδιος ο Αρσένιος Μπόκα λέει, σε μια δήλωση που έδωσε στη Σεκιουριτάτε: «Ήρθε σε μένα με σκοπό να γίνει μοναχός. Δεν τον γνώριζα από πριν.» Τον έστειλε έπειτα στη μονή Κόζια: «Επειδή ήξερε και την τέχνη του ξυλογλύπτη, τον έστειλα στη μονή “Κόζια”.»43
Ο μοναχός Υάκινθος (Iachint), που ζούσε το 2015 στη μονή του Αγίου Παύλου στο Άγιον Όρος, έγραψε εκείνη τη χρονιά μια επιστολή για τον Αρσένιο Μπόκα. Σε αυτήν θυμάται άλλα λόγια του Παπάτσιοκ για τα ίδια χρόνια: «Ήμασταν κάποτε αρκετοί νέοι κοντά του, στη Σάμπατα ντε Σους, και μας είπε, ανάμεσα σε άλλα: “Βλέπετε αυτούς τους τόπους, εδώ ήμουν πριν από 300 χρόνια με το πνεύμα του Ηλία”.» Επίσης κατά τον Υάκινθο, ο Παπάτσιοκ έλεγε: «Επειδή είχα δει και ακούσει τόσα ανορθόδοξα πράγματα από αυτόν, όταν εκάρην μοναχός και μου δόθηκε το όνομα Αρσένιος λυπήθηκα, καταλαβαίνοντας ότι πολλοί θα με περάσουν για μαθητή του.» Ο Υάκινθος γράφει από μνήμης και δεν ήταν παρών σε όσα διηγείται. Στην ηχογράφηση, ο Παπάτσιοκ διηγείται μία μόνο επίσκεψη, χωρίς άλλους νέους.44
Στη συζήτηση της Σιχάστρια, ο Παπάτσιοκ λέει: «Πίστευε στη μετεμψύχωση, δηλαδή στη μετενσάρκωση, πράγματα αποδεδειγμένα, δεν έμπαινε θέμα.»45 Η μετεμψύχωση ή μετενσάρκωση είναι η πίστη ότι η ψυχή περνά μετά τον θάνατο σε άλλο σώμα. Ο Αρσένιος Μπόκα έγραψε γι’ αυτήν στο κήρυγμα «Το μυστήριο του Ηλία και του Ιωάννη», στο Πρίσλοπ, τον Δεκέμβριο του 1949. Λέει εκεί ότι η μετενσάρκωση των ανθρώπων «δεν έχει καμία βάση στην Αποκάλυψη». Στο ίδιο κήρυγμα όμως αναρωτιέται αν οι άγγελοι «μπορούν να επιστρέψουν στη γη σε γήινα σώματα». Μια τέτοια έλευσή τους την ονομάζει επίσης μετενσάρκωση, διαφορετική, λέει, από «την ινδική διδασκαλία της μετενσάρκωσης», και τη συνδέει με τον Ηλία και τον Ιωάννη. Στο τέλος ονομάζει τα ερωτήματά του μάταια: «Άφησα τα ερωτήματα να προσκρούσουν σε όλα τα φράγματα του μυστηρίου και να αποδείξουν τη ματαιότητά τους, χτυπώντας πάνω στα όρια του επιτρεπτού.»46 Στο τέταρτο άρθρο της σειράς δείξαμε ότι ένας άγγελος δεν μπορεί να έρθει στη γη σε σώμα γεννημένο από γυναίκα. Τα λόγια για τον Ηλία που, κατά τον Υάκινθο, ο Παπάτσιοκ απέδιδε στον Μπόκα ανήκουν στο ίδιο ερώτημα.
Ο Παπάτσιοκ διηγείται επίσης ότι, αφού ο Αρσένιος Μπόκα έγινε ηγούμενος στο Πρίσλοπ, οι μοναχοί της Αντίμ τον κάλεσαν σε σύσκεψη. Στην Αντίμ συγκεντρωνόταν τότε η ομάδα προσευχής που ονομαζόταν «Φλεγόμενη Βάτος» (Rugul aprins), την οποία είχε ιδρύσει ο συγγραφέας Σάντου Τούντορ (Sandu Tudor). «Εμείς τον κατηγορήσαμε: δεν λογαριάζεις, δεν κρατάς σχέση με την Εκκλησία (εμείς της Αντίμ), και σε καλούμε να πάρεις μέρος σε σύσκεψη μαζί μας εδώ… [...] Δεν δέχθηκε.»47
Ο Λέκκα γράφει κι εκείνος για τον Σάντου Τούντορ και τον Αρσένιο Μπόκα, στη δήλωση που έδωσε στη Σεκιουριτάτε το 1958: «Ο ΣΑΝΤΟΥ ΤΟΥΝΤΟΡ επέκρινε τον ΑΡΣΕΝΙΟ ΜΠΟΚΑ στην Αντίμ για τους φακιρισμούς του, για τη θαυματομανία του και για το ότι τον περιτριγυρίζουν πάρα πολλές γυναίκες. Παρατήρησα ανάμεσά τους ένα είδος φθόνου, ίσως επειδή και οι δύο ήθελαν να γίνουν οι πνευματικοί ηγέτες της νεολαίας.» Οι φακιρισμοί είναι εκπληκτικά κατορθώματα σαν εκείνα των φακίρηδων, των ασκητών της Ινδίας, και η θαυματομανία είναι το κυνήγι των θαυμάτων.48
Ο Παπάτσιοκ τον είδε για τελευταία φορά μετά τα χρόνια της φυλακής, όταν ήταν ηγούμενος της μονής Κέια (Cheia), στην Πραχόβα. Συναντήθηκαν στο Βιβλικό Ινστιτούτο του Πατριαρχείου, στο Βουκουρέστι, όπου ο Παπάτσιοκ είχε έρθει για σταυρουδάκια και άλλα πράγματα για το παγκάρι της μονής, δηλαδή για το μέρος όπου πωλούνται κεριά και εικονίτσες. Τον κάλεσε: «Ελάτε να μας δείτε στο μοναστήρι…» Ο Μπόκα του απάντησε: «Δεν έχω ανάγκη, (λέει), άσε, μου κρατάει η πανοσιότητά σου τη θέση, ξέρεις… επίσης Αρσένιος.» Ο Παπάτσιοκ: «Πάτερ, εγώ κρατώ τη δική μου θέση, δεν κρατώ τη θέση κανενός, να ξέρετε…» Και καταλήγει: «Ήταν η τελευταία μου συνάντηση μαζί του.»49 Ο Υάκινθος αποδίδει την ίδια συνάντηση αλλιώς, όπως την ήξερε από τα λόγια του Παπάτσιοκ, με τον Μπόκα να του λέει «Τώρα εσύ μένεις στη θέση μου!» και με την απάντηση «Όχι! ο καθένας στη θέση του».50
Ο Παπάτσιοκ λέει επίσης ότι ο Μπόκα «στη φυλακή άφησε και την ιεροσύνη και τον μοναχισμό». Δεν δείχνει από πού το ξέρει. Τα έγγραφα δείχνουν ότι βγήκε από τη μονή τον Μάιο του 1959, με απόφαση του επισκόπου του Άραντ, η οποία του ζητούσε να φύγει «χωρίς ράσο».51 Πράξη με την οποία να άφησε ο ίδιος την ιεροσύνη και τον μοναχισμό δεν έχουμε.
Στη Σιχάστρια, ο Παπάτσιοκ τον έκρινε έτσι: «Ο πατήρ Μπόκα, κρίμα γι’ αυτόν. Ήταν άνθρωπος έξυπνος, με καλή ψυχή, [...] πολύ καταρτισμένος, μεγάλος ζωγράφος, αλλά, Πάτερ… είχε πέσει σε αυτή τη μορφή της προφητείας… κάποτε… και της αγιότητας, και μπήκε αυτό το πνεύμα της υπερηφάνειας...» Έλεγε επίσης: «Πάτερ αγαπητέ, υπήρξε και ο πατήρ Αρσένιος ένα μικρό πρόβλημα στην Εκκλησία μας.» Και έδειχνε τι του έλειψε: «Να ζεις, να δέχεσαι την παρατήρηση της διόρθωσης, γιατί είσαι άνθρωπος και μπορείς να σφάλλεις. Να έχεις έναν πνευματικό με τον οποίο, χωρίς συζήτηση, να μπορείς να επικοινωνείς, και μπορείς να έχεις και δέκα… κανείς δεν σε εμπόδιζε. Απομονώθηκε και έμεινε έτσι… με την Ιουλιέτα.» Και για τον θάνατό του: «Ίσως ο Θεός τον πήρε νωρίς, για να μην κάνει μεγαλύτερα λάθη.»52
Ο Παπάτσιοκ ήρθε νέος στον Αρσένιο Μπόκα για να ζητήσει ευλογία για τον μοναχισμό, αλλά τον απέφυγε από την πρώτη συνάντηση και αναζήτησε την ωφέλειά του στον πατέρα Σεραφείμ. Μαζί με τους μοναχούς της Αντίμ τον κάλεσε σε σύσκεψη, και ο Αρσένιος Μπόκα δεν δέχθηκε. Στα γηρατειά του αναγνώριζε τη νοημοσύνη του, την καλή του ψυχή και το χάρισμά του ως ζωγράφου, αλλά έλεγε ότι μπήκε μέσα του «αυτό το πνεύμα της υπερηφάνειας» και ότι απομονώθηκε, χωρίς να δέχεται τη διόρθωση των άλλων.
Συμπεράσματα
Οι μαρτυρίες συναντώνται σε μερικά πράγματα. Και οι πέντε αναγνώρισαν σε αυτόν έναν προικισμένο άνθρωπο, και οι περισσότεροι αναρωτήθηκαν από πού προέρχονταν οι δυνάμεις που έβλεπε σε αυτόν ο κόσμος. Οι Πατέρες ονομάζουν αυτή την εξέταση διάκριση των πνευμάτων, δηλαδή το χάρισμα να γνωρίζει κανείς αν ένα όραμα, ένας λόγος ή μια δύναμη προέρχεται από τον Θεό ή από τον πονηρό. Ο Λέκκα και ο Φατζετσεάνου έφτασαν να βλέπουν πλάνη εκεί όπου τα πλήθη έβλεπαν αγιότητα. Ο Παραϊάν απέδιδε μερικά από τα λόγια του στον ενημερωμένο άνθρωπο, όχι απαραίτητα στον πνευματικό. Ο Παπάτσιοκ τον ένιωσε από την πρώτη ματιά.
Οι μαρτυρίες συναντώνται και σε κάτι ακόμη: ο Αρσένιος Μπόκα δεν δεχόταν τη διόρθωση από όσους ήταν γύρω του. Κατά την κόρη του, ο Στανιλοάε τον προειδοποίησε για τους επαίνους. Ο Λέκκα του έγραψε να λυπηθεί την ψυχή του, και οι μοναχοί της Αντίμ τον κάλεσαν σε σύσκεψη, αλλά εκείνος «δεν δέχθηκε». Ο Παπάτσιοκ λέει με λίγα λόγια τι του έλειψε: να δεχθεί «την παρατήρηση της διόρθωσης» και να έχει πνευματικό.
Τρεις από αυτούς αναφέρουν τη μοναχή Ζαμφίρα, ο καθένας με διαφορετικό τρόπο. Ο Στανιλοάε συνδέει μαζί της το τέλος των επισκέψεων, ο Φατζετσεάνου της αποδίδει κακή επίδραση, χωρίς να φέρνει γεγονότα, και ο Παπάτσιοκ λέει ότι «απομονώθηκε και έμεινε έτσι… με την Ιουλιέτα».
Τρεις από αυτούς βάζουν δίπλα του τον Σεραφείμ Ποπέσκου, τον μοναχό που ζούσε μαζί του στη Σάμπατα. Ο Στανιλοάε τον θεωρούσε «αληθινό μοναχό», ο Παπάτσιοκ ωφελήθηκε από αυτόν, «όχι από τον Αρσένιο», και ο Παραϊάν τον προτιμούσε πάντοτε, ως «άνθρωπο με ζεστή ψυχή».
Τρεις από τους πατέρες που γνώρισαν τον Αρσένιο Μπόκα τον εκτίμησαν για τον ζήλο και τα χαρίσματά του και απομακρύνθηκαν από αυτόν για όσα είδαν αργότερα. Ο καθηγητής που είχε γράψει το 1943 ότι είναι «καθαρός, αντίθετος σε κάθε πάθος και σε κάθε λογισμό υπερηφάνειας» έφτασε, κατά τη μαρτυρία της κόρης του, σε «βαθιά απογοήτευση». Ο μοναχός που ήθελε να γίνει μαθητής του του έγραψε να λυπηθεί την ψυχή του. Ο νέος που πουλούσε τη σάκα του για να τον ακούσει έφτασε να πιστεύει ότι την αμαρτία της γυναίκας στη Σάμπατα του την είχε φανερώσει ο διάβολος. Τον πιο καθαρό λόγο τον είπε ο Παπάτσιοκ, που τον απέφυγε από την πρώτη ματιά: «μπήκε αυτό το πνεύμα της υπερηφάνειας».
Σημειώσεις
- Οι πατέρες αυτοί μίλησαν γι’ αυτόν σε διαφορετικούς καιρούς και με διαφορετικούς τρόπους. Ο Στανιλοάε έγραψε γι’ αυτόν όσο ζούσε, και το 1993 μίλησε γι’ αυτόν σε μια συνέντευξη. Ο Λέκκα κατέγραψε τις αναμνήσεις του σε ένα ημερολόγιο, που τυπώθηκε το 2013. Ο Παπάτσιοκ και ο Φατζετσεάνου μίλησαν στα γηρατειά τους, σε ηχογραφημένες συζητήσεις, και ο Παραϊάν σε μια ηχογραφημένη ομιλία. Άλλα λόγια τους μάς τα διέσωσαν άνθρωποι που συνομίλησαν μαζί τους. Δεν χρησιμοποιήσαμε λόγια που τα γνωρίζουμε μόνο από ανθρώπους που δεν γνώρισαν τον Αρσένιο Μπόκα και δεν κατονομάζουν τον μάρτυρα από τον οποίο τα έχουν. Αφήσαμε κατά μέρος και τα λόγια που δεν μπορέσαμε να συνδέσουμε με ένα τυπωμένο κείμενο, μια επιστολή ή μια ηχογράφηση. Οι περισσότερες μαρτυρίες εδώ προέρχονται από βιβλία, επιστολές και ηχογραφήσεις μοναχών και ιερέων που μίλησαν στο δικό τους όνομα, οι περισσότεροι μετά το 1989. Από το αρχείο της Σεκιουριτάτε παραθέτουμε στο κείμενο τρία έγγραφα: την αναφορά του 1951 και τη δήλωση του 1958 για τον Λέκκα, και τη δήλωση του Αρσενίου Μπόκα για τον Παπάτσιοκ. Στις σημειώσεις 13, 28 και 51 αναφέρουμε μερικά ακόμη έγγραφά της, γνωστά από όσους τα δημοσίευσαν. ↩
- Βλ. τα δύο πρώτα άρθρα της σειράς. Η απόφαση αρ. 2407/1959 του επισκόπου Άραντ Ανδρέα Ματζιέρου (Andrei Magieru), της 14ης Μαΐου 1959, για τον Αρσένιο Μπόκα, και η απόφαση αρ. 2408/1959, για τη μοναχή Ζαμφίρα Κωνσταντινέσκου: Adrian Nicolae Petcu, «Părintele Arsenie Boca (o biografie documentară) II», Tabor, XVII, αρ. 3, Μάρτιος 2023, σσ. 5–33 (στο εξής: Petcu 2023, II), σ. 10, κατά το αρχείο της Αρχιεπισκοπής του Άραντ (AAA), dosar III-317-1949, φφ. 462–463. Στο ίδιο σημείο, για τις συλλήψεις και τις απομακρύνσεις από τα μοναστήρια του 1959· για το Διάταγμα αρ. 410/1959, το δεύτερο άρθρο της σειράς. Το σπίτι όπου έμενε με τη μοναχή Ζαμφίρα στο Βουκουρέστι: το ίδιο άρθρο. ↩
- Οι χρονολογίες: basilica.ro, «30th anniversary of Father Dumitru Stăniloae's blessed repose», 2023 (γεννήθηκε στις 16 Νοεμβρίου 1903, στο Βλαντένι, στον νομό Μπρασόβ· εκοιμήθη στις 5 Οκτωβρίου 1993). Ο Αρσένιος Μπόκα, φοιτητής του στο Σιμπίου: ο Στανιλοάε, στη συνέντευξη του Απριλίου 1993 («Ο Αρσένιος Μπόκα μού ήταν πολύ κοντά ως φοιτητής στο Σιμπίου»), κατά το Părinții îl dezvăluie pe Părintele Arsenie Boca («Οι πατέρες αποκαλύπτουν τον πατέρα Αρσένιο Μπόκα»), συμπίλημα χωρίς συγγραφέα και χωρίς στοιχεία έκδοσης, PDF που δημοσιεύθηκε το 2016 στο ιστολόγιο «Adevărul despre Părintele Arsenie Boca» («Η αλήθεια για τον πατέρα Αρσένιο Μπόκα») (888adevarul8despre8arsenieboca8.wordpress.com) (στο εξής: Părinții îl dezvăluie· η τυπωμένη σελίδα είναι ίδια με τη σελίδα του PDF), σ. 22. ↩
- Dumitru Stăniloae, «Lucrarea de la Mănăstirea Brâncoveanu» («Το έργο στη μονή Μπρανκοβεάνου»), Telegraful Român, Sibiu, 8 Αυγούστου 1943, σσ. 1–2, κατά τον π. Ioan Gînscă, Părintele Arsenie Boca, mare îndrumător de suflete din secolul XX. O sinteză a gândirii părintelui Arsenie în 800 de capete («Ο πατήρ Αρσένιος Μπόκα, μεγάλος καθοδηγητής ψυχών του 20ού αιώνα. Μια σύνοψη της σκέψης του πατρός Αρσενίου σε 800 κεφάλαια»), Editura Teognost, Cluj-Napoca, 2002, που διαβάσαμε στην ηλεκτρονική έκδοση «v. 1.0» (στο εξής: Gînscă), σ. 18 (η παραπομπή στην εφημερίδα: σ. 19, σημ. 22). Η σελιδοποίηση της ηλεκτρονικής έκδοσης φαίνεται να ακολουθεί το τυπωμένο βιβλίο, αλλά δεν την αντιπαραβάλαμε με τυπωμένο αντίτυπο. Την εφημερίδα δεν την είδαμε. Το άρθρο παρατίθεται και στο πρώτο άρθρο της σειράς. Τα λόγια του για τον Αρσένιο Μπόκα: «Το πρόγραμμα του πατρός Αρσενίου; Με όσα έκανε από τον εαυτό του και με όσα κηρύττει, είναι μια ζωντανή αποκατάσταση του πιο γνήσιου ορθόδοξου πνεύματος»· ο λόγος του ξεκινούσε «από την αμετακίνητη, σαν βράχος, σταθερότητα εκείνου που δεν παζαρεύει και δεν σαλεύει σαν καλάμι που το χτυπά ο άνεμος»· ο άνθρωπος ήταν «ακέραιος, όπως είναι και ο λόγος του: καθαρός, αντίθετος σε κάθε πάθος και σε κάθε λογισμό υπερηφάνειας»· για το κήρυγμα στη Σάμπατα: «Κάθε ατομικισμός ή υπερηφάνεια που διψά για επίδειξη, με απόχρωση αιρετική, χτυπιέται στο κεφάλι.» ↩
- Dumitru Stăniloae, πρόλογος στη Filocalia («Φιλοκαλία»), τόμ. I, β΄ έκδ., Institutul de arte grafice «Dacia Traiană», Sibiu, 1947, σσ. XI–XII, και πρόλογος στον τόμ. II, Tipografia Arhidiecezană, Sibiu, 1947, σσ. I–II, κατά το Părinții îl dezvăluie, σσ. 5–6, και κατά τον Petcu 2023, II, σ. 20. Για τον τόμ. II, το συμπίλημα παραπέμπει σε ηλεκτρονική έκδοση. Τους προλόγους δεν τους είδαμε στις εκδόσεις του 1947. Ο Αρσένιος Μπόκα είχε γράψει καθ’ υπαγόρευσή του «το μεγαλύτερο μέρος της μετάφρασης στην πρώτη της σύνταξη». Στο ίδιο σημείο τον ονόμαζε «καλό μου φοιτητή άλλοτε, που μου έμεινε πάντοτε κοντά» και έλεγε ότι με την επιμονή του «τόνωσε σημαντικά το θάρρος μου». Στον πρόλογο του δεύτερου τόμου τον ονόμαζε «κορυφαίο κτήτορα της ρουμανικής Φιλοκαλίας». Ο τρίτος τόμος, που τυπώθηκε το 1948, ήταν αφιερωμένος σε αυτόν, και στον πρόλογο του τέταρτου τόμου, της ίδιας χρονιάς, ο Στανιλοάε τον ευχαριστούσε ξανά για τις συνδρομές που είχε συγκεντρώσει (Petcu 2023, II, σ. 21, που δίνει για τον τόμ. IV τη σ. VII). Η κόρη του, η Λίντια Στανιλοάε, έλεγε σε μια συνέντευξη του 2010 ότι η συμβολή του Αρσενίου Μπόκα «ήταν ότι έγραψε καθ’ υπαγόρευση του πατέρα μου». Η μεγάλη του συμβολή, κατ’ αυτήν, ήταν ότι έκανε γνωστή τη μετάφραση, ώστε την αγόρασαν πολλοί χριστιανοί. Ότι αυτός είχε παρακινήσει τον πατέρα της να μεταφράσει τη Φιλοκαλία ήταν, κατ’ αυτήν, «εντελώς ανακριβές»: «Ο πατέρας μου ήταν καθηγητής, και ο πατήρ Αρσένιος ήταν φοιτητής του, και έτσι έμειναν σε όλη τους τη ζωή, σε αυτή τη σχέση, και όχι το αντίστροφο – ως “μέντορας” του πατέρα μου.» Τη συνέντευξη την πήρε ο Răzvan Bucuroiu και δημοσιεύθηκε στο Lumea Credinței («Ο κόσμος της πίστης»), Μάιος 2010, σσ. 23–28. Την αναδημοσίευσε ολόκληρη ο Răzvan Codrescu στο ιστολόγιό του (razvan-codrescu.blogspot.com, «A murit Lidia Stăniloae» [«Πέθανε η Λίντια Στανιλοάε»], 19 Φεβρουαρίου 2017), από όπου παραθέτουμε. Το περιοδικό δεν το είδαμε. ↩
- Lidia Stăniloae Ionescu, Lumina faptei din lumina cuvântului. Împreună cu tatăl meu, Dumitru Stăniloae («Το φως της πράξης από το φως του λόγου. Μαζί με τον πατέρα μου, τον Δημήτριο Στανιλοάε»), Humanitas, București, 2023 (η σελιδοποίηση είναι η ίδια με της β΄ έκδοσης, του 2010· στο εξής: Lidia Stăniloae), σ. 234, που τη διαβάσαμε στη φωτογραφία της σελίδας. Στη σ. 235 γράφει ότι έστειλε επιστολή στη σύνταξη του ραδιοφωνικού σταθμού, για να διορθώσει τον ισχυρισμό. ↩
- Lidia Stăniloae, σ. 141, που τη διαβάσαμε στις φωτογραφίες της σελίδας. Τι σημαίνει «sminteala»: στο ίδιο σημείο. Στη σ. 140, η Λίντια γράφει ότι ο Αρσένιος Μπόκα ήρθε από τη Σάμπατα «για να γράφει καθ’ υπαγόρευση του πατέρα μου, και έτσι τον βοήθησε μερικές εβδομάδες στο έργο της μετάφρασης». ↩
- Lidia Stăniloae, σσ. 199–200. Η Λίντια δεν δίνει τη χρονιά. Το περιστατικό βρίσκεται και στο πρώτο άρθρο της σειράς. ↩
- Lidia Stăniloae, σσ. 200–201· το ίδιο κείμενο στο Părinții îl dezvăluie, σσ. 26–27, από όπου παραθέτουμε τις φράσεις για τον Σεραφείμ. Στο ίδιο σημείο, στη σ. 201, γράφει ότι ο πατέρας της θεωρούσε τον Σεραφείμ Ποπέσκου «αληθινό του σπουδαστή και μαθητή». Στον πρόλογο του πρώτου τόμου της Φιλοκαλίας, του 1947, ο Στανιλοάε γράφει ότι για τον άγιο Αντώνιο, τον Ευάγριο, τον Ιωάννη Κασσιανό και τον Ησαΐα είχε «ένα πρώτο σχέδιο μετάφρασης» του ιερομονάχου Σεραφείμ Ποπέσκου (βλ. το πρώτο άρθρο της σειράς). Ο Σεραφείμ Ποπέσκου έζησε στη Σάμπατα μαζί με τον Αρσένιο Μπόκα και ήταν ηγούμενος της μονής από το 1949 ως το 1955 (βλ. το πρώτο άρθρο της σειράς). Η Ορθόδοξη Εκκλησία της Ρουμανίας τον κατέταξε στους αγίους ως Όσιο Σεραφείμ τον Υπομονετικό της Σάμπατα ντε Σους, με μνήμη στις 20 Δεκεμβρίου, με τον τόμο που διακηρύχθηκε στις 4 Φεβρουαρίου 2025· ότι πρόκειται γι’ αυτόν το λέει το alba24.ro, 13 Ιουλίου 2024. ↩
- Lidia Stăniloae, σ. 233. Πώς έφτασαν στη γυναικεία μονή: ο ιστορικός Αντριάν Νικολάε Πέτκου (Adrian Nicolae Petcu), που έγραψε μια βιογραφία του Αρσενίου Μπόκα από τα αρχεία, δείχνει ότι η προσπάθειά του να συγκεντρώσει στο Πρίσλοπ ανδρική αδελφότητα δεν είχε πετύχει, μετά την απρόσμενη αναχώρηση του Αντωνίου Πλαμαδεάλα (Antonie Plămădeală), του μετέπειτα Μητροπολίτη Τρανσυλβανίας, ενός από τους δύο νέους που είχε κείρει μοναχούς εκεί· ο εκκλησιαστικός ιστορικός Μίρτσεα Πακουράρου (Mircea Păcurariu) αποδίδει την απόφαση στον επίσκοπο του Άραντ. Η ημερομηνία 11 Απριλίου 1950 και η αποτυχημένη προσπάθεια: Adrian Nicolae Petcu, «Părintele Arsenie Boca (o biografie documentară) I», Tabor, XVII, αρ. 2, Φεβρουάριος 2023, σσ. 5–35 (στο εξής: Petcu 2023, I), σ. 22, κατά το AAA, dosar III-317-1949, φφ. 582–583: «Η αιφνίδια αναχώρηση του νεαρού μοναχού έμελλε να οδηγήσει αναπόφευκτα στην αποτυχία της προσπάθειας του πατρός Αρσενίου να συγκροτήσει μια ανδρική αδελφότητα στο Πρίσλοπ.» Η αναχώρηση του Αντωνίου Πλαμαδεάλα, στις 20 Ιανουαρίου 1950: το δεύτερο άρθρο της σειράς. Mircea Păcurariu, Istoria Mănăstirii Prislop («Η ιστορία της μονής Πρίσλοπ»), Sibiu, 1986, σ. 57: «τον Απρίλιο του 1950, όταν ο επίσκοπος Ανδρέας ήρθε ξανά εδώ, αποφάσισε να γίνει το Πρίσλοπ γυναικεία μονή». ↩
- Η συνέντευξη του 2010 (βλ. σημ. 5). Η Λίντια λέει εκεί ότι, μετά τα χρόνια της Φιλοκαλίας, «η σχέση τους διακόπηκε». Όταν τη ρωτούν για ποιον λόγο, διηγείται τη συνάντηση για το Πρίσλοπ. Λέει ότι ο πατέρας της ζήτησε επιπλέον από τον Αρσένιο Μπόκα να συγκεντρώσει εκεί «μερικούς πνευματικούς, μορφωμένους νέους, που να μεταφράζουν και να κάνουν και ποιμαντικό έργο στην περιοχή του Χάτσεγκ». Τη συνάντηση την τοποθετεί «γύρω στο 1947-48», «όταν έφυγε για το Πρίσλοπ». Η χρονολογία συμφωνεί με τη μετάβασή του στο Πρίσλοπ, τον Νοέμβριο του 1948. Τα έγγραφα όμως δείχνουν ότι εκεί έκειρε πρώτα δύο μοναχούς, στις 14 Σεπτεμβρίου 1949, και ότι το Πρίσλοπ έγινε γυναικεία μονή στις 11 Απριλίου 1950 (βλ. σημ. 10 και το δεύτερο άρθρο της σειράς). Ο Petcu 2023, II, σ. 22, παραθέτει από την ίδια συνέντευξη μόνο όσα λέει η Λίντια για τη Φιλοκαλία. Το παράθεμά του σταματά πριν από αυτές τις φράσεις. ↩
- Lidia Stăniloae, σ. 234 («Θέλω να τονίσω...») και σ. 235 (η ψύχρανση της σχέσης και η «βαθιά απογοήτευση»), που τις διαβάσαμε στις φωτογραφίες των σελίδων. Στο βιβλίο, η Λίντια δεν δίνει τη χρονιά κατά την οποία ψυχράνθηκαν οι σχέσεις. Στη συνέντευξη του 2010 τοποθετεί τη συνάντηση για το Πρίσλοπ «γύρω στο 1947-48» (βλ. σημ. 11). ↩
- Ο Αρσένιος Μπόκα γνώριζε την Ιουλιέτα Κωνσταντινέσκου, τη μετέπειτα μοναχή Ζαμφίρα, από τη Σάμπατα, όπου εκείνη ερχόταν από την άνοιξη του 1947 (Tatiana Niculescu, «Ei mă consideră făcător de minuni». Viața lui Arsenie Boca («“Με θεωρούν θαυματουργό”. Η ζωή του Αρσενίου Μπόκα»), Humanitas, București, 2018, σσ. 90–91, κατά το Αρχείο του Εθνικού Συμβουλίου για τη Μελέτη των Αρχείων της Σεκιουριτάτε (στο εξής: ACNSAS), I 203645, τόμ. I, φ. 1· βλ. το πρώτο άρθρο της σειράς). Το καλοκαίρι του 1949 έμεινε μερικούς μήνες στο Πρίσλοπ, και μετά το 1959 ο Αρσένιος Μπόκα έμενε στο Βουκουρέστι στο ίδιο σπίτι με εκείνη (το δεύτερο άρθρο της σειράς). Το Πρίσλοπ έγινε γυναικεία μονή στις 11 Απριλίου 1950 (Petcu 2023, I, σ. 22), και η Ιουλιέτα γράφει στην αυτοβιογραφία που φύλαξε η Σεκιουριτάτε ότι ήρθε εκεί τον Μάιο του 1950 (μεταγραμμένη στο Florian Bichir, Romeo Petrașciuc, Raluca Toderel (coord.), Părintele Arsenie Boca în arhivele Securității. Anchetele, Canalul, persecuția. Opis de documente (1950–1959) («Ο πατήρ Αρσένιος Μπόκα στα αρχεία της Σεκιουριτάτε. Οι ανακρίσεις, η Διώρυγα, ο διωγμός. Κατάλογος εγγράφων (1950–1959)»), τόμ. II, Agnos, Sibiu, 2014, ISBN 978-973-1941-18-9, από μια σειρά που εκδόθηκε σε συνεργασία με το CNSAS (στο εξής: Opis II), σ. 554, που τη διαβάσαμε στη φωτογραφία της σελίδας· τον αρχειακό αριθμό δεν τον είδαμε). Ο Στανιλοάε δεν λέει ποια από αυτά τα χρόνια είχε στον νου του. Στη συνέντευξη του 2010, η Λίντια τοποθετεί τη ρήξη στην αναχώρησή του για το Πρίσλοπ (βλ. σημ. 11). ↩
- Η συνέντευξη που πήραν η Κρίνα και ο Φλοριάν Παλάς (Crina și Florian Palas), δημοσιευμένη στο περιοδικό Veghea (το τεύχος δεν το γνωρίζουμε) και αναδημοσιευμένη από τον Victor Roncea και στο napocanews.ro, 7 Οκτωβρίου 2013 («Au consemnat Crina si Florian Palas / Veghea via Victor Roncea»), από όπου παραθέτουμε· το κείμενο το διαβάσαμε ολόκληρο. Ο μήνας, Απρίλιος 1993: το κείμενο για τη σχέση του Στανιλοάε με τον Αρσένιο Μπόκα στο ortodoxiatinerilor.ro, που παρατίθεται στο Părinții îl dezvăluie, σ. 22· μια μεταγραφή χωρίς διακριτικά σημεία, από το apologeticum.ro (Νοέμβριος 2010), βρίσκεται στις σσ. 21–22. Στο napocanews, η συνάντηση με τη Ζαμφίρα τοποθετείται «ως το 1920», χρονιά αδύνατη, επειδή ο Αρσένιος Μπόκα ήταν τότε δέκα χρονών· είναι τυπογραφικό λάθος ή λάθος μεταγραφής, και δίνουμε τη φράση χωρίς τη χρονιά. Για τους δύο που πήραν τη συνέντευξη δεν ξέρουμε τίποτε περισσότερο. Επίσης από τη συνέντευξη: «Υπήρχε ένα μυστήριο μέσα του, ήταν άνθρωπος που μιλούσε με αποφασιστικότητα, δεν μιλούσε με δισταγμούς, όπως μιλούν άλλοι άνθρωποι.» Για τον εαυτό του έλεγε ότι έδωσε αξία «στην αγάπη, στην πραότητα, στην καλοσύνη, στις αξίες της Τριάδας», και κατέληγε: «και δεν ξέρω τι είναι καλύτερο…» Το συμπίλημα διαβάζει τη σύγκριση με τον Κοντρεάνου ως μομφή· εμείς τη δίνουμε ολόκληρη, όπως είναι. Για τον Κοντρεάνου: το πρώτο άρθρο της σειράς. ↩
- Για τη ζωή του: το κείμενο του Stelian Gombos για τον Παουλίν Λέκκα στο crestinortodox.ro, που αναπαράγεται στο Părinții îl dezvăluie, σσ. 31–41. Η αναχώρηση για το Φρασινέι, «στις 28 Σεπτεμβρίου 1940»: ο ίδιος ο Λέκκα, κατά το Părinții îl dezvăluie, σ. 44. Το ημερολόγιο: Paulin Lecca, Jurnal duhovnicesc, επιμ. Ioan Gându, Studion, Bacău, 2013 (στο εξής: Lecca), που το παραθέτουμε κατά το Părinții îl dezvăluie, σσ. 41–49. Για τα αποσπάσματά του το συμπίλημα δίνει μόνο έναν κατάλογο σελίδων του ημερολογίου: 52–53, 65–71, 89–90, 95, 109–113, 120, 381–382 και 386–387 (σ. 49, σημ. 23). Το ημερολόγιο δεν το είδαμε. Ο Λέκκα ονομάζει τον Νικόλαο Μλαντίν «πρώην συμφοιτητή μου και νυν Μητροπολίτη»· ο Μλαντίν ήταν Μητροπολίτης Τρανσυλβανίας από το 1967 ως το 1981 (βλ. το πρώτο άρθρο της σειράς). Είναι ένδειξη ότι αυτό το χωρίο γράφτηκε σε εκείνα τα χρόνια· για τις άλλες σελίδες για τον Αρσένιο Μπόκα δεν έχουμε χρονολογία. ↩
- Η δήλωση του Παουλίν Λέκκα της 18ης Ιουλίου 1958, ACNSAS, I 2637, τόμ. III, φφ. 87–88, μεταγραμμένη στο Opis II, σσ. 506–507. Τις σελίδες τις διαβάσαμε σε φωτογραφίες· το αρχείο δεν το είδαμε. Από εδώ προέρχονται η χρονιά 1942, η φυλακή της Τιμισοάρα, η υποδοχή «με πολλή αγάπη» και το πτυχίο που πήρε στη Σουτσάβα το 1947. Για τον Μητροπολίτη Μπαλάν: Lecca, κατά το Părinții îl dezvăluie, σ. 45 («Ο Μητροπολίτης Νικόλαος Μπαλάν δεν ήθελε να με δεχθεί στη μονή της Σάμπατα χωρίς πτυχίο»). Τα δύο κείμενα δεν συμφωνούν απόλυτα: στο ημερολόγιο ο Μητροπολίτης εγκρίνει τελικά την αίτησή του να εγγραφεί στην Ακαδημία του Σιμπίου («Ο Μητροπολίτης ενέκρινε την αίτησή μου», σ. 45), ενώ στη δήλωση ο Λέκκα λέει ότι ο Μητροπολίτης δεν τον δέχθηκε. ↩
- Lecca, κατά το Părinții îl dezvăluie, σ. 41. Στο ημερολόγιο, ο Λέκκα αποκαλεί τον εαυτό του «αδελφό Βίκτωρα», με το όνομα του βαπτίσματός του (βλ. το πρώτο άρθρο της σειράς). ↩
- Lecca, κατά το Părinții îl dezvăluie, σσ. 45–46. Ο Λέκκα δεν δίνει τη χρονιά των περιστατικών. Ο Αρσένιος Μπόκα ήταν στη Μπίστριτσα το καλοκαίρι του 1945 και τον Σεπτέμβριο του 1947 (Petcu 2023, I, σσ. 14–16). ↩
- Lecca, κατά το Părinții îl dezvăluie, σ. 46. Ο Λέκκα ονομάζει όσους τον σταμάτησαν «πολιτοφύλακες», αλλά η Πολιτοφυλακή (Miliția) ιδρύθηκε μόλις τον Ιανουάριο του 1949, και το περιστατικό είναι πριν από το φθινόπωρο του 1948: η λέξη είναι εκείνου που γράφει χρόνια αργότερα. Μια άλλη απόδοση της ίδιας σελίδας του ημερολογίου λέει ότι ο φάκελος δόθηκε στον Μλαντίν. Και τα δύο εκτίθενται στο πρώτο άρθρο της σειράς. Για τον Στάινερ και την ανθρωποσοφία: το πρώτο και το πέμπτο άρθρο της σειράς. ↩
- Lecca, κατά το Părinții îl dezvăluie, σσ. 41–44. Τη χρονιά τη δείχνει ένα άλλο περιστατικό από το ίδιο απόσπασμα, που έγινε «το 1947» στο Βουκουρέστι (σ. 43). Άλλα στοιχεία του κειμένου δεν συμφωνούν μεταξύ τους (βλ. το πρώτο άρθρο της σειράς). Ο Λέκκα δεν κατονομάζει τη μονή όπου βρήκαν τον Αρσένιο Μπόκα. ↩
- Lecca, κατά το Părinții îl dezvăluie, σ. 44. Η σημείωση 10 της έκδοσης, που αναπαράγεται στο Părinții îl dezvăluie, σ. 49, κατά την οποία για τις «πνευματιστικές συνεδρίες και τις αιρετικές στάινερικές ιδέες» του Αρσενίου Μπόκα γνώριζαν και ο Στανιλοάε, ο Βενέδικτος Γκιούς (Benedict Ghiuș), ο Αδριανός Φατζετσεάνου, ο Αρσένιος Παπάτσιοκ και άλλοι, είναι του επιμελητή της έκδοσης, Ioan Gându. Το λέει ο μοναχός Υάκινθος, που τη βρίσκει στο ημερολόγιο στις σσ. 386–387 (Părinții îl dezvăluie, σ. 75). Δεν τη χρησιμοποιούμε ως μαρτυρία όσων κατονομάζονται εκεί. ↩
- Lecca, κατά το Părinții îl dezvăluie, σ. 46. ↩
- Η αναφορά του πράκτορα της 26ης Οκτωβρίου 1951, για τη συνάντηση της 23ης Οκτωβρίου στη Γκόβορα: ACNSAS, I 2637, τόμ. III, φφ. 93–95, μεταγραμμένη στο Opis II, σσ. 199–201. Η αναφορά λέει επίσης ότι ο Μπόκα «είναι στη διώρυγα» (σ. 199). Κατά τα αρχεία της Σεκιουριτάτε, ο Αρσένιος Μπόκα ήταν φυλακισμένος από τις 19 Ιανουαρίου 1951 ως τις 17 Μαρτίου 1952, στη Διώρυγα (βλ. το δεύτερο άρθρο της σειράς). Η ίδια αναφορά συνοψίζεται σε μια σύνοψη της 17ης Σεπτεμβρίου 1957, «dosar nr. 5101 privind pe PAULIN LECA» («φάκελος αρ. 5101 για τον PAULIN LECA»): φφ. 90–91, στο Opis II, σ. 490. Η σύνοψη γράφει «υπήρξε πνευματικό τέκνο του ΑΡΣΕΝΙΟΥ», και η αναφορά «υπήρξε πνευματικό τέκνο του μαθητή ΑΡΣΕΝΙΟΥ». Στην αναφορά, ο Λέκκα φέρεται να συνέδεσε το όνομα του Αρσενίου Μπόκα και με το Λεγεωναρικό Κίνημα· αυτά τα λόγια δεν τα υιοθετούμε, γιατί μια τέτοια κατηγορία θα στηριζόταν μόνο στον λόγο του πράκτορα. Η δήλωση της 18ης Ιουλίου 1958: ACNSAS, I 2637, τόμ. III, φφ. 87–88, στο Opis II, σσ. 506–507. Τις σελίδες τις διαβάσαμε σε φωτογραφίες· το αρχείο δεν το είδαμε. Το αντίγραφο της δήλωσης έχει στην κεφαλίδα: «din declarația de la dosarul nr. 5101 al inform. PAULIN LECA» («από τη δήλωση στον φάκελο αρ. 5101 του πληροφ. PAULIN LECA»)· «inform.» είναι η συντομογραφία της λέξης «informator» («πληροφοριοδότης»). Δεν ξέρουμε υπό ποιες συνθήκες έδωσε ο Λέκκα τη δήλωση. Η δήλωση του 1958 παρατίθεται και στο πρώτο άρθρο της σειράς. ↩
- OrthodoxWiki, «Adrian Fageteanu»: γεννήθηκε στις 16 Νοεμβρίου 1912, εκοιμήθη στις 27 Σεπτεμβρίου 2011, στο Βουκουρέστι· τα χρόνια στην Αντίμ. Τα χρόνια της φυλάκισης: Octavian Silivestru, η παρουσίαση της συνέντευξης που έδωσε ο Αδριανός Φατζετσεάνου στη Mariana Conovici και στον Octavian Silivestru στις 14 Ιουλίου 2000, rador.ro, 12 Απριλίου 2015 («φυλακισμένος τα έτη 1950 – 1956, 1958 – 1964»). Στην Αντίμ, γύρω στο 1947: Lecca, κατά το Părinții îl dezvăluie, σ. 42. ↩
- Η ηχογράφηση στο YouTube (https://www.youtube.com/watch?v=Nl8FOC0CjHQ), μεταγραμμένη στο ιστολόγιο danielvla.wordpress.com στις 7 Δεκεμβρίου 2015 και αναπαραγμένη στο Părinții îl dezvăluie, σσ. 59–62· εδώ σ. 59. Η μεταγραφή είναι χωρίς διακριτικά σημεία· τα προσθέσαμε εμείς και διορθώσαμε ένα ορθογραφικό λάθος («romanesca»), χωρίς άλλη αλλαγή. Δεν την αντιπαραβάλαμε με τον ήχο. Η ηχογράφηση δεν έχει χρονολογία· ο Φατζετσεάνου πέθανε το 2011. ↩
- Părinții îl dezvăluie, σσ. 59–60. Ο συγγραφέας του ιστολογίου που μετέγραψε την ηχογράφηση (danielvla.wordpress.com, 7 Δεκεμβρίου 2015, κατά το Părinții îl dezvăluie, σσ. 62–63· ένα μέρος του κειμένου είναι χωρίς διακριτικά σημεία, τα προσθέσαμε εμείς) θεωρεί ότι οι διηγήσεις του Φατζετσεάνου «δεν αποδεικνύουν και πολλά» και ότι μπορεί να είναι «μόνο η ερμηνεία της πανοσιότητός του». Για το περιστατικό αυτό επισημαίνει ότι παρόντες ήταν μόνο ο Μπόκα, η γυναίκα και, πιο πέρα, ο Φατζετσεάνου, και θυμίζει ότι ο Σωτήρας είπε στη Σαμαρείτιδα τη ζωή της: «πέντε γὰρ ἄνδρας ἔσχες, καὶ νῦν ὃν ἔχεις οὐκ ἔστι σου ἀνήρ» (Κατά Ιωάννην 4, 18). Οι στίχοι της Αγίας Γραφής παρατίθενται στο ελληνικό πρωτότυπο, στο πολυτονικό σύστημα, όπως τους δίνει η πηγή: η Καινή Διαθήκη κατά το κείμενο του Οικουμενικού Πατριαρχείου (1904/1912), όπως δίνεται στον ιστότοπο Elpenor (https://www.ellopos.net/elpenor/greek-texts/new-testament/default.asp), και η Παλαιά Διαθήκη κατά το κείμενο των Ο΄, όπως δίνεται στον ίδιο ιστότοπο (https://www.ellopos.net/elpenor/greek-texts/septuagint/default.asp), πρόσβαση στις 5 Νοεμβρίου 2026, ηλεκτρονική έκδοση, χωρίς σελίδες. Τα ονόματα των βιβλίων και η αρίθμηση των στίχων είναι εκείνα της ελληνικής Βίβλου. ↩
- Lecca, κατά το Părinții îl dezvăluie, σσ. 42 και 44. Στη θέση του ονόματος της κοπέλας βάλαμε [αυτήν]. ↩
- Părinții îl dezvăluie, σ. 60. Ο Φατζετσεάνου συνεχίζει: «Η μοναχή Ζαμφίρα δεν τον αγάπησε μόνο με την ψυχή και με την καρδιά». Στο υπόλοιπο της φράσης ισχυρίζεται, με μια χοντρή λέξη που δεν την αναπαράγουμε, ότι η σχέση τους ήταν και σαρκική. Στη Γραφή, την καρδιά του Σολομώντος την έστρεψαν μακριά από τον Θεό οι αλλόφυλες γυναίκες του: «καὶ ἐγενήθη ἐν καιρῷ γήρους Σαλωμὼν […] καὶ ἐξέκλιναν γυναῖκες αἱ ἀλλότριαι τὴν καρδίαν αὐτοῦ ὀπίσω θεῶν αὐτῶν» (Βασιλειῶν Γ΄ 11, 4). Η βασίλισσα του Σαβά εμφανίζεται ένα κεφάλαιο νωρίτερα, όταν «ἦλθε πειράσαι αὐτὸν ἐν αἰνίγμασι» (Βασιλειῶν Γ΄ 10, 1). Η φήμη ότι ο Αρσένιος Μπόκα και η μοναχή Ζαμφίρα ήταν παντρεμένοι κυκλοφορούσε τη δεκαετία του 1960 στους θεολογικούς κύκλους του Βουκουρεστίου (Petcu 2023, II, σ. 14). Ο αξιωματικός της Σεκιουριτάτε που τον παρακολουθούσε έγραφε τον Ιούνιο του 1965 ότι δεν είναι, «επειδή δεν έχουν νόμιμες διατυπώσεις γάμου» (ACNSAS, fond Informativ, dosar 2637, τόμ. 1, φ. 317, κατά τον Petcu 2023, II, σ. 14· βλ. το δεύτερο άρθρο της σειράς). Ο Πέτκου γράφει επίσης ότι από το 1964–1965 η Σεκιουριτάτε ξεκίνησε μια «στρατηγική δυσφήμησης» του Αρσενίου Μπόκα: οι πράκτορές της φέρεται να διέδιδαν στους εκκλησιαστικούς κύκλους απόψεις για τους πρώην μοναχούς και τις πρώην μοναχές, για να τους στρέψουν τον έναν εναντίον του άλλου και να τους εκθέσουν. Γι’ αυτό δεν παραπέμπει σε κανένα έγγραφο (Petcu 2023, II, σ. 15). ↩
- Părinții îl dezvăluie, σσ. 61–62. Για το πρόσωπο του ίδιου του αγιογράφου στην αγιογράφηση του Ντραγκανέσκου: το πέμπτο άρθρο της σειράς. ↩
- basilica.ro, «95 de ani de la nașterea Părintelui Teofil Părăian» («95 χρόνια από τη γέννηση του πατρός Θεοφίλου Παραϊάν»), 2024: γεννήθηκε στις 3 Μαρτίου 1929, στο Τοπίρτσεα (Topârcea), κοντά στο Σιμπίου· «γεννήθηκε τυφλός»· εισήλθε στον μοναχισμό το 1953 στη μονή Μπρανκοβεάνου· εκοιμήθη στις 29 Οκτωβρίου 2009 και ενταφιάστηκε στη Σάμπατα ντε Σους. Στην ομιλία που αναφέρεται στην επόμενη σημείωση, ο Παραϊάν δίνει την ημέρα που εντάχθηκε στην αδελφότητα: 1η Απριλίου 1953 (μέρος 2, λεπτά 1:51–2:20). ↩
- Teofil Părăian, «În școala Părintelui Arsenie Boca» («Στο σχολείο του πατρός Αρσενίου Μπόκα»), ομιλία σε μια κατασκήνωση, μπροστά σε ιερείς και πιστούς, ανεβασμένη στο YouTube σε δύο μέρη από τον χρήστη «Balan Iulian» στις 21 Απριλίου 2013: μέρος 1, youtube.com/watch?v=gsw5L73_zKI, 25:07, και μέρος 2, youtube.com/watch?v=KwVnGZk-B08, 26:55 (στο εξής: η ομιλία του Παραϊάν). Η ημέρα δεν λέγεται· ο Παραϊάν αναφέρει το βιβλίο μαρτυριών του Νικολάε Στρέζα (Nicolae Streza), του 2005, άρα την εκφώνησε ανάμεσα στο 2005 και το 2009. Τον τίτλο, λέει, τον έχει και ένα κεφάλαιο του βιβλίου του Gânduri senine («Γαλήνιες σκέψεις»)· το τυπωμένο κείμενο δεν το είδαμε. Η χρονιά 1942 και η ηλικία: μέρος 1, λεπτά 2:48–5:13. Η νέα συνάντηση του 1965 και οι άλλες συναντήσεις: μέρος 2, λεπτά 2:20–2:38 και 8:06–8:16. ↩
- Η ομιλία του Παραϊάν, μέρος 2, λεπτά 11:15–11:25. Στην ίδια ομιλία λέει επίσης ότι ο Μπόκα είχε «ασυνήθιστη προικοδότηση» και ότι τον θεωρούσε «μεγαλοφυΐα» (μέρος 1, λεπτά 1:17–2:30), ότι είχε «και χάρισμα από τον Θεό» (μέρος 2, 19:24–19:32) και ότι για τον ίδιο ήταν ωστόσο «κτήτορας με όσα με δίδαξε» (μέρος 2, 23:46). Αναφέρει και δύο θεραπείες που ξέρει ότι συνδέονται μαζί του (μέρος 2, 11:49–14:19). ↩
- Η ομιλία του Παραϊάν, μέρος 2, λεπτά 4:56–5:45. ↩
- Η ομιλία του Παραϊάν, μέρος 2, λεπτά 10:51–11:15. ↩
- Η ομιλία του Παραϊάν, μέρος 2, λεπτά 8:25–9:41. Η μοναχή ζούσε τότε έξω από τη μονή, μετά το διάταγμα του 1959. Την απάντηση τη φέρνει ως παράδειγμα στα λεπτά 19:32–19:49. ↩
- Η ομιλία του Παραϊάν, μέρος 2, λεπτά 14:54–15:39 (τα μαθήματα ιατρικής) και 19:08–20:22. ↩
- Η ομιλία του Παραϊάν, μέρος 2, λεπτά 15:39–16:14. ↩
- Η ομιλία του Παραϊάν, μέρος 2, λεπτά 23:38–24:11. «Κτήτορας»: λεπτό 23:46. ↩
- Η ομιλία του Παραϊάν, μέρος 2, λεπτά 25:24–25:46. ↩
- basilica.ro, «Remembrance Service 4 Years After The Passing Away Of Father Arsenie Papacioc», Ιούλιος 2015: γεννήθηκε στις 13 Αυγούστου 1914· έγινε δεκτός ως δόκιμος στην Κόζια το 1947· εκάρη μοναχός στην Αντίμ το 1950· χειροτονήθηκε ιερέας για τη μονή Σλατίνα (Slatina), στον νομό Σουτσάβα, στις 26 Σεπτεμβρίου 1950· συνελήφθη στις 14 Ιουνίου 1958 και αφέθηκε ελεύθερος το 1964· πνευματικός στο Τεκιργκιόλ από το 1976· εκοιμήθη στις 19 Ιουλίου 2011. ↩
- Η ηχογράφηση της συζήτησης στη Σιχάστρια, ανεβασμένη στο YouTube (https://www.youtube.com/watch?v=w9AAI9iwvkM, που τη χρησιμοποίησαν οι συμπιλητές στις 17 Μαΐου 2015· η ίδια συζήτηση, μακρύτερη, στο https://www.youtube.com/watch?v=pVenPJIVm6I, ανεβασμένη στις 16 Δεκεμβρίου 2020), μεταγραμμένη στο Părinții îl dezvăluie, σσ. 50–55 (στο εξής: η συζήτηση της Σιχάστρια). Η μεταγραφή σταματά στο λεπτό 13:10 της μακρύτερης ηχογράφησης. Το συμπίλημα τοποθετεί τη συζήτηση το 1996, στο κελλί του πατρός Βαρσανουφίου Λιπάν (Varsanufie Lipan)· στο μέρος που χρησιμοποιούμε, η ηχογράφηση δεν λέει τη χρονιά της. Τα παραθέματα τα αντιπαραβάλαμε με τη μακρύτερη ηχογράφηση, και τα λεπτά στις σημειώσεις είναι δικά της. Ο ήχος είναι αδύναμος. Όπου ακούγεται κάτι άλλο από ό,τι στη μεταγραφή, ακολουθούμε την ηχογράφηση· η μεταγραφή έχει «de părintele Serafim, nu de Arsenie» («από τον πατέρα Σεραφείμ, όχι από τον Αρσένιο»), «vezi de treabă» («κοίτα τη δουλειά»), «Vino la noi la Mănăstire» («Έλα σε μας στο Μοναστήρι») και «l-a luat din vreme» («τον πήρε έγκαιρα»). ↩
- Η συζήτηση της Σιχάστρια, σ. 52· λεπτό 1:16 («αυτό το αρσενιστικό ρεύμα») και λεπτά 1:46–3:00. Στη μεταγραφή, μετά τα λόγια για τον Σεραφείμ, ο Ιωαννίκιος Μπαλάν προσθέτει: «Ναι, ο πατήρ Σεραφείμ Ποπέσκου…» Ο Σεραφείμ Ποπέσκου ήταν ηγούμενος στη Σάμπατα από το 1949 (βλ. το πρώτο άρθρο της σειράς). Ο Παπάτσιοκ δεν δίνει τη χρονιά της επίσκεψης. ↩
- Η δήλωση του Αρσενίου Μπόκα στην ανάκριση της Σεκιουριτάτε, Opis II, σ. 430· τη σελίδα την είδαμε σε φωτογραφία. Ο τόμος τοποθετεί τις ανακρίσεις του Μπόκα στις σσ. 415–437· την ημερομηνία και τον αρχειακό αριθμό της δήλωσης δεν τα έχουμε δει ακόμη. Την ίδια φράση, «Ήρθε σε μένα με σκοπό να γίνει μοναχός», την παραθέτει ο Florin Duțu, «Și cărțile au fost deschise». Părintele Arsenie Boca (1910–1989) – o biografie («“Και τα βιβλία ανοίχτηκαν”. Ο πατήρ Αρσένιος Μπόκα (1910–1989) – μια βιογραφία»), Floare Albă de Colț, București, 2013, σσ. 113–114, κατά το Grozăviile neasemănate de la Drăgănescu și viața Părintelui Arsenie Boca în lumina Sfinților Părinți – v 11 («Οι απαράμιλλες φρικαλεότητες του Ντραγκανέσκου και η ζωή του πατρός Αρσενίου Μπόκα στο φως των Αγίων Πατέρων – v 11»), το ιστολόγιο «Adevărul despre Părintele Arsenie Boca», 2016 (παραπέμπουμε στην τυπωμένη σελίδα), σ. 1012, με τον ερχομό του Παπάτσιοκ τοποθετημένο «το έτος 1945/1946» και με τη μορφή «eu l-am trimis la M-rea Cozia» («τον έστειλα στη Μ. Κόζια»). Το βιβλίο του Duțu δεν το είδαμε. Η είσοδος του Παπάτσιοκ ως δοκίμου στην Κόζια, το 1947: basilica.ro, το άρθρο του Ιουλίου 2015. Στη συζήτηση της Σιχάστρια ο Παπάτσιοκ δεν αναφέρει αυτή τη συμβουλή. ↩
- Η επιστολή του μοναχού Υακίνθου προς τις Εκδόσεις Babel και το Χριστιανικό Ίδρυμα «Πατήρ Αρσένιος Μπόκα» (Fundația Creștină Părintele Arsenie Boca), 21 Φεβρουαρίου 2015, από τη μονή του Αγίου Παύλου, Άγιον Όρος, κατά το Părinții îl dezvăluie, σσ. 74–77· εδώ σ. 75: «γράφω από όσα θυμάμαι». Το πρωτότυπο της επιστολής δεν το είδαμε. ↩
- Η συζήτηση της Σιχάστρια, σ. 53· λεπτό 6:43. Η μεταγραφή συνεχίζει: «Εγώ προσωπικά είμαι πεπεισμένος γι’ αυτό, δηλαδή… όπως σε πολλά πράγματα τον έπιασα…». Στην ηχογράφηση, η συνέχεια αυτή διακρίνεται μόνο εν μέρει. ↩
- Arsenie Boca, Cuvinte vii («Ζωντανοί λόγοι»), επιμ. επισκόπου Dr. Daniil Stoenescu, β΄ έκδ., αναθεωρημένη, Editura Charisma, Deva, 2006, λόγος 108, σσ. 271–273, με χρονολογία Πρίσλοπ, 14 Δεκεμβρίου 1949· τα παραθέματα, σσ. 272–273. Βλ. το τέταρτο άρθρο της σειράς, για τους αγγέλους «σε γήινα σώματα». ↩
- Η συζήτηση της Σιχάστρια, σ. 53· λεπτά 6:23–6:36. Η «Φλεγόμενη Βάτος» και ο Σάντου Τούντορ: Antonie Plămădeală, Rugul aprins («Η Φλεγόμενη Βάτος»), Arhiepiscopia Sibiului, Sibiu, 2002, σ. 20· βλ. και το δεύτερο άρθρο της σειράς. Ο Πλαμαδεάλα γράφει ότι, όταν ο Αρσένιος Μπόκα ήταν ακόμη στη Σάμπατα, ο Σάντου Τούντορ και ο Βενέδικτος Γκιούς ήρθαν από το Βουκουρέστι σε επίσκεψη και είχαν «μια μακρά συζήτηση στην οποία εναρμονίζουν κατά κάποιον τρόπο τις απόψεις τους». Η προηγούμενη φράση όμως κατονομάζει τον Αρσένιο Παπάτσιοκ, κι έτσι δεν είναι σαφές σε ποιον έγινε η επίσκεψη (Plămădeală, Rugul aprins, σ. 110, στον λόγο που εκφωνήθηκε στο Κλουζ στις 24 Μαΐου 1991· τη σελίδα την είδαμε σε φωτογραφία). ↩
- Η δήλωση του Παουλίν Λέκκα της 18ης Ιουλίου 1958, ACNSAS, I 2637, τόμ. III, φφ. 87–88, στο Opis II, σ. 507· τη σελίδα την είδαμε σε φωτογραφία. Δεν ξέρουμε υπό ποιες συνθήκες την έδωσε (βλ. σημ. 23). Στην προηγούμενη σελίδα, 506, ο Λέκκα ονομάζει τον Σάντου Τούντορ «παρανοϊκό». ↩
- Η συζήτηση της Σιχάστρια, σ. 54· λεπτά 10:55–11:32. Ο Παπάτσιοκ λέει ότι είχε και μια άλλη συνάντηση με τον Μπόκα αφού βγήκε από τη φυλακή, «πολύ πριν από αυτήν». Η συνάντηση στο Βιβλικό Ινστιτούτο είναι επομένως μετά το 1964. ↩
- Η επιστολή του Υακίνθου, κατά το Părinții îl dezvăluie, σ. 75. Ο Υάκινθος την τοποθετεί στο Βουκουρέστι, «όταν τον είχαν διώξει από τη μονή». ↩
- Η συζήτηση της Σιχάστρια, σ. 52· λεπτό 3:24. Η απόφαση της 14ης Μαΐου 1959: Petcu 2023, II, σ. 10. Η έξοδός του από τη μονή πέφτει στα χρόνια που ο ίδιος ο Παπάτσιοκ ήταν φυλακισμένος (βλ. σημ. 40). Τα έγγραφα δεν λένε το ίδιο πράγμα για την κατάστασή του. Στην αίτηση της 3ης Δεκεμβρίου 1959 προς το Τμήμα Θρησκευμάτων, τον θεσμό μέσω του οποίου το κράτος έλεγχε τις Εκκλησίες, ο Αρσένιος Μπόκα ζητούσε να γραφτεί «στον κατάλογο των μοναχών» που ζητούσαν άδεια διαμονής στο Βουκουρέστι (Arhivele Naționale Istorice Centrale [Κεντρικά Εθνικά Ιστορικά Αρχεία], fond Ministerul Cultelor și Artelor, dosar 86/1961, φ. 187, κατά τον Petcu 2023, II, σ. 12). Στην αίτηση της 10ης Σεπτεμβρίου 1960 αυτοαποκαλούνταν «πρώην μοναχός στη μονή Πρίσλοπ» (το ίδιο fond, dosar 13/1961, φ. 4, κατά τον Petcu 2023, II, σ. 13). Στις 12 Οκτωβρίου 1969, στο Μπραντ (Brad), υπέγραφε «Αρσένιος, αγιογράφος και μοναχός» (Daniil Stoenescu, Părintele Arsenie – «Omul îmbrăcat cu haină de in» și «Îngerul cu cădelnița de aur» («Ο πατήρ Αρσένιος – “Ο άνθρωπος ντυμένος με λινά” και “Ο άγγελος με το χρυσό θυμιατήρι”»), Charisma, Deva, β΄ έκδ., 2009, σ. 10· βλ. το δεύτερο άρθρο της σειράς). Η Σεκιουριτάτε τον είχε καταγεγραμμένο ως «πρώην μοναχό» (Petcu 2023, II, σ. 18), και ένας πληροφοριοδότης έγραφε το 1962 ότι «δεν είναι πια ιερέας» (το δεύτερο άρθρο της σειράς). Κατά τον Πέτκου, τάφηκε με τα άμφια ιερομονάχου· γι’ αυτό δεν δίνει έγγραφο (Petcu 2023, II, σ. 19). ↩
- Η συζήτηση της Σιχάστρια, σσ. 52 και 55· λεπτά 0:41, 12:15, 12:40 και 12:50–13:10. ↩