Στις 9 Νοεμβρίου η Εκκλησία τιμά τη μνήμη του Αγίου Ιεράρχου Νεκταρίου του Θαυματουργού, Μητροπολίτου Πενταπόλεως, που έζησε από το 1846 έως το 1920. Οι περισσότεροι πιστοί τον γνωρίζουν ως άγιο που σπεύδει να βοηθήσει στις ασθένειες και ζητούν τις πρεσβείες του κυρίως στις βαριές δοκιμασίες. Λιγότεροι γνωρίζουν ότι ήταν ένας επίσκοπος που απομακρύνθηκε από τη διακονία του χωρίς καμία δίκη, ότι έζησε τριάντα χρόνια κάτω από το βάρος των συκοφαντιών, ότι πέθανε σε θάλαμο νοσοκομείου για φτωχούς και ότι το Πατριαρχείο που τον είχε διώξει του ζήτησε συγχώρηση μόλις εβδομήντα οκτώ χρόνια μετά τον θάνατό του.
Ο βίος του δείχνει πώς ένας άγιος άνθρωπος μπορεί να αδικηθεί ακόμη και από εκείνους που φέρουν την ευθύνη της Εκκλησίας και πώς ο Θεός τον δικαιώνει, συχνά αφού οι άνθρωποι έχουν σιωπήσει για πολύ καιρό.
Σε αυτό το άρθρο
Το παιδί από τη Σηλυβρία
Ο Άγιος γεννήθηκε την 1η Οκτωβρίου 1846 στη Σηλυβρία, μια μικρή πόλη της Θράκης κοντά στην Κωνσταντινούπολη. Στο Βάπτισμα πήρε το όνομα Αναστάσιος, και η οικογένειά του, οι Κεφαλάδες, ήταν φτωχή και ευσεβής. Στα δεκατέσσερά του έφυγε για την Κωνσταντινούπολη για να δουλέψει και να συνεχίσει τα γράμματα, γιατί στο σπίτι δεν είχαν από τι να ζήσουν.
Εκεί δούλεψε σε έναν έμπορο καπνού. Στα χαρτιά όπου τύλιγαν το εμπόρευμα έγραφε σύντομα λόγια από τα πνευματικά βιβλία, για να τα διαβάζουν και οι πελάτες. Οι βιογράφοι του διηγούνται ότι, επειδή δεν είχε ούτε ρούχα ούτε παπούτσια, έγραψε ένα γράμμα στον Χριστό: «Δεν έχω ποδιά ούτε παπούτσια. Στείλε μου τα Εσύ. Εσύ ξέρεις πόσο Σ’ αγαπώ.» Ένας έμπορος από το απέναντι μαγαζί προθυμοποιήθηκε να το πάει στο ταχυδρομείο, το άνοιξε και έστειλε στο παιδί χρήματα χωρίς να πει από ποιον ήταν. Το αφεντικό του υποψιάστηκε τον Αναστάσιο ότι έκλεψε και τον χτύπησε, κι εκείνος του απάντησε: «Ποτέ δεν έκλεψα τίποτα. Τα χρήματα μου τα έστειλε ο Χριστός.» Μόνο τότε ο έμπορος από το απέναντι μαγαζί είπε τι είχε κάνει.
Το 1866 έφτασε στη Χίο, όπου έγινε δάσκαλος στο σχολείο ενός χωριού. Έμεινε εκεί αρκετά χρόνια, και ο πόθος του για μια ζωή αφιερωμένη στον Θεό μεγάλωνε μέσα του με τα χρόνια. Το 1876 μπήκε στην αδελφότητα της Νέας Μονής της Χίου και εκάρη μοναχός με το όνομα Λάζαρος. Στις 15 Ιανουαρίου 1877 ο Μητροπολίτης Χίου Γρηγόριος τον χειροτόνησε διάκονο και του έδωσε το όνομα Νεκτάριος, με το οποίο θα έμενε στη μνήμη της Εκκλησίας.
Άνθρωποι που αγαπούσαν την Εκκλησία πλήρωσαν τις σπουδές του. Οι αδελφοί Χωρέμη τον βοήθησαν να σπουδάσει στην Αθήνα, και από το 1882 ο Πατριάρχης Αλεξανδρείας Σωφρόνιος τον στήριξε για να φοιτήσει στη Θεολογική Σχολή, με τη συμφωνία ότι στη συνέχεια θα επέστρεφε να διακονήσει το Πατριαρχείο. Τελείωσε τις σπουδές του το 1885. Ο ίδιος πατριάρχης που τον βοήθησε τότε να σπουδάσει θα τον έδιωχνε λίγα χρόνια αργότερα από την Αίγυπτο.
Μητροπολίτης Πενταπόλεως
Μετά τις σπουδές ο Νεκτάριος πήγε στην Αίγυπτο. Στις 23 Μαρτίου 1886 χειροτονήθηκε πρεσβύτερος από τον Πατριάρχη Αλεξανδρείας στον ναό του Αγίου Σάββα, και τον Αύγουστο της ίδιας χρονιάς έλαβε το οφφίκιο του αρχιμανδρίτη. Έπειτα διακόνησε στον ναό του Αγίου Νικολάου στο Κάιρο. Στις 15 Ιανουαρίου 1889 ο Πατριάρχης Σωφρόνιος τον χειροτόνησε Μητροπολίτη Πενταπόλεως. Πεντάπολη ονομαζόταν η αρχαία επαρχία των πέντε πόλεων της Κυρηναϊκής, στη σημερινή Λιβύη, όπου κάποτε άνθιζε η Εκκλησία.
Ο νέος μητροπολίτης έμεινε να διακονεί στο Κάιρο. Ο λαός τον αγάπησε γρήγορα, γιατί ήταν πράος, φτωχός και κοντά στους απλούς ανθρώπους. Αυτή όμως η αγάπη ξύπνησε τον φθόνο ορισμένων κληρικών του περιβάλλοντος του πατριάρχη. Άρχισαν να λένε στον γηραιό Σωφρόνιο ότι ο Νεκτάριος θέλει να του πάρει τον θρόνο, ότι η ευσέβειά του είναι μόνο επιφανειακή και ότι χρησιμοποιεί την αγάπη του λαού για να γίνει πατριάρχης. Ο πατριάρχης πίστεψε όσα του έλεγαν. Μαζί με αυτή την κατηγορία κυκλοφόρησαν και άλλες συκοφαντίες για τη συμπεριφορά του, που έφτασαν στην Αθήνα πριν από εκείνον.
Στις 3 Μαΐου 1890, με ειδοποίηση του Πατριαρχείου, ο Νεκτάριος απαλλάχθηκε από όλα τα εκκλησιαστικά του καθήκοντα. Το ποιμαντικό του έργο σταμάτησε απότομα, και ο μητροπολίτης έμεινε αποτραβηγμένος στο κελί του. Σύμφωνα με τους Βίους του, στην πράξη της απομάκρυνσης γραφόταν μόνο ότι απαλλάσσεται από τη διακονία του «για λόγους γνωστούς στο Πατριαρχείο», και αυτή η σιωπή άφησε χώρο σε κάθε υποψία. Στις 11 Ιουλίου ακολούθησε δεύτερη ειδοποίηση, σύμφωνα με την οποία η παραμονή του στην Αίγυπτο δεν θεωρούνταν πλέον αναγκαία, μαζί με ένα απολυτήριο γράμμα. Ως αιτία αναγραφόταν η αδυναμία του να προσαρμοστεί στο κλίμα της Αιγύπτου.
Οι συγγενείς του διέσωσαν τη μνήμη ότι ζήτησε να γίνει δεκτός από τον πατριάρχη και ότι ο Σωφρόνιος δεν τον δέχτηκε. Στις 29 Ιουλίου μια αντιπροσωπεία σχεδόν εννιακοσίων πιστών της ελληνικής κοινότητας του Καΐρου του έφερε μια αποχαιρετιστήρια επιστολή. Τον Οκτώβριο του 1890 έφυγε από την Αίγυπτο για πάντα, χωρίς να ξεκινήσει καμία εκστρατεία εναντίον του πατριάρχη και χωρίς να απαντήσει στις συκοφαντίες με άλλες συκοφαντίες.
Στις 28 Ιανουαρίου 1894 ο πολιτικός πράκτορας της Ελλάδας στην Αίγυπτο, Ιωάννης Γρύπαρης, έγραφε στον υπουργό Δημήτριο Καλλιφρονά ότι οι πραγματικές αιτίες ήταν η ανυπακοή στον Πατριάρχη Σωφρόνιο και «άλλοι λόγοι ηθικής φύσεως». Η αιτία που αναγράφεται στις πράξεις του Πατριαρχείου και εκείνη της επιστολής του διπλωμάτη δεν συμφωνούν, και οι κατηγορίες δεν εξετάστηκαν ποτέ σε εκκλησιαστικό δικαστήριο όπου ο Νεκτάριος θα μπορούσε να απολογηθεί. Ο Άγιος Νεκτάριος δεν καθαιρέθηκε. Διατήρησε τον βαθμό του επισκόπου και μπορούσε να λειτουργεί όπου του το επέτρεπε ο τοπικός επίσκοπος, αλλά στερήθηκε τη διακονία του και απομακρύνθηκε από την Αίγυπτο με βάση υποψίες που κανείς δεν απέδειξε.
Ένας επίσκοπος χωρίς τόπο
Έφτασε στην Αθήνα μόνος, χωρίς διακονία και χωρίς πόρους. Οι συκοφαντίες είχαν προηγηθεί, και οι πόρτες έκλειναν η μία μετά την άλλη. Οι βιογράφοι του λένε ότι εκείνους τους μήνες στερήθηκε κάποιες φορές ακόμη και τον επιούσιο άρτο. Ένας μητροπολίτης της Εκκλησίας γύριζε στους δρόμους της Αθήνας ψάχνοντας εργασία και δεν έβρισκε.
Πήγαινε κάθε μέρα στο Υπουργείο Εκκλησιαστικών για να ζητήσει μια θέση. Οι υπάλληλοι τον βαρέθηκαν γρήγορα και άρχισαν να του φέρονται άσχημα. Ένας φίλος που είχε γνωρίσει στην Αίγυπτο είδε σε τι κατάσταση είχε φτάσει και μίλησε γι’ αυτόν στον Υπουργό των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως.
Έτσι, τον Φεβρουάριο του 1891, διορίστηκε ιεροκήρυκας στην Εύβοια. Ήταν μια διακονία που συνήθως ανατίθεται σε έναν ιερέα ή σε έναν ιερομόναχο, όχι σε επίσκοπο. Ο Νεκτάριος τη δέχτηκε χωρίς παράπονο. Γύρισε τα χωριά της Εύβοιας, κήρυξε, εξομολόγησε και δίδαξε τους ανθρώπους να προσεύχονται, σαν να ήταν αυτή από πάντα η κλήση του.
Οι συκοφαντίες όμως τον πρόφτασαν κι εκεί. Την ώρα του κηρύγματος μερικοί γελούσαν και ψιθύριζαν μεταξύ τους. Ο Νεκτάριος παραιτήθηκε από τη θέση και επέστρεψε στην Αθήνα.
Από τον Αύγουστο του 1893 έως τον Απρίλιο του 1894 έγραψε αρκετές φορές στον Πατριάρχη Σωφρόνιο. Σε μία από αυτές τις επιστολές βρίσκονται τα λόγια: «Έχω ήδη συγχωρήσει όλους και προσεύχομαι για όσους αμάρτησαν εναντίον μου.» Τα έγραφε σε εκείνον που τον είχε διώξει, την εποχή που σήκωνε ακόμη όλες τις συνέπειες του διωγμού, και χωρίς κανείς από τους υπαιτίους να του έχει ζητήσει συγχώρηση.
Αυτός που συγχωρούσε τους διώκτες του δεν παρέβλεπε την αδικία που γινόταν σε άλλους. Σε μια επιστολή προς τον Αρχιεπίσκοπο Σινά ο Νεκτάριος επέμενε να εξοφληθεί το χρέος προς έναν μουσουλμάνο αμαξά, που περίμενε δύο χρόνια τα χρήματα για τις άμαξες που είχε διαθέσει στην κηδεία ενός ορθόδοξου χριστιανού.
Στο μεταξύ, κάποιοι άνθρωποι με επιρροή είχαν καταλάβει ότι οι φήμες γι’ αυτόν ήταν αναληθείς. Με τη στήριξή τους, τον Μάρτιο του 1894, διορίστηκε διευθυντής της Ριζαρείου Εκκλησιαστικής Σχολής στην Αθήνα, μιας σχολής που προετοίμαζε νέους για την ιεροσύνη. Εκεί έμεινε δεκατέσσερα χρόνια. Οι μελλοντικοί ιερείς τον γνώρισαν ως πατέρα που ζητούσε από αυτούς ό,τι πρώτα ζούσε ο ίδιος. Λέγεται ότι, όταν κάποιοι από αυτούς έσφαλλαν, νήστευε εκείνος γι’ αυτούς, παίρνοντας επάνω του το σφάλμα τους, αντί να τους τιμωρήσει.
Δίπλα στη σχολή, έγραψε και τύπωσε πολλά βιβλία δογματικής, ηθικής και πνευματικής ζωής, για τους μελλοντικούς ιερείς και για τους απλούς πιστούς, στηριγμένος πάντα στην Αγία Γραφή και στους Αγίους Πατέρες. Ήδη από το 1884 είχε τυπώσει τους Δέκα Λόγους Εκκλησιαστικούς. Το 1905 τύπωσε το Θεοτοκάριον, ένα μικρό βιβλίο προσευχών προς την Παναγία, όπου βρίσκεται και ο ύμνος Αγνή Παρθένε, που ψάλλεται σήμερα σε όλο τον ορθόδοξο κόσμο.
Όλα αυτά τα χρόνια ο Νεκτάριος έμεινε επίσκοπος χωρίς επαρχία. Του ανατέθηκαν το κήρυγμα και η σχολή, διακονίες πολύ ωφέλιμες για την Εκκλησία, αλλά δεν του δόθηκε κανένα ποίμνιο να το ποιμάνει ως επίσκοπος, και το όνομά του κουβαλούσε ακόμη τη σκιά των συκοφαντιών της Αιγύπτου. Ποίμανε με τον λόγο, με τα βιβλία του και με τους ιερείς που προετοίμασε.
Η μονή της Αίγινας
Μερικές ευσεβείς γυναίκες, που είχαν τον Νεκτάριο πνευματικό πατέρα, του ζήτησαν να τις βοηθήσει να ζήσουν μοναχική ζωή. Το 1904 ίδρυσε γι’ αυτές τη Μονή της Αγίας Τριάδος στην Αίγινα, στη θέση ενός παλιού εγκαταλελειμμένου ναού. Την έχτισε με τα δικά του χρήματα και δούλεψε ο ίδιος στην οικοδομή, κουβαλώντας πέτρες και καλλιεργώντας τον κήπο με απλά ρούχα, σαν ένας οποιοσδήποτε άνθρωπος. Η αδελφότητα έφτασε τις τριάντα μοναχές. Ηγουμένη όρισε τη μοναχή Ξένη, που ήταν τυφλή, κι εκείνος έμεινε ο πνευματικός τους. Τους έλεγε: «Σας χτίζω έναν φάρο, και ο Θεός θα βάλει μέσα του ένα φως που θα λάμψει στον κόσμο.»
Τον Φεβρουάριο του 1908 παραιτήθηκε από τη διεύθυνση της σχολής, και τον Απρίλιο, σε ηλικία εξήντα ενός ετών, εγκαταστάθηκε στην Αίγινα. Εκεί πέρασε τα τελευταία δώδεκα χρόνια της ζωής του, με προσευχή, ακολουθίες και φροντίδα για τις μοναχές που του είχαν εμπιστευθεί.
Ούτε εδώ όμως τον άφησαν ήσυχο. Οι συκοφαντίες άρχισαν ξανά, αυτή τη φορά για τη μονή, και πάλι προέρχονταν από ορισμένους ιεράρχες. Ο Μητροπολίτης Αθηνών Θεόκλητος του είχε υποσχεθεί ότι θα αναγνώριζε τη μονή. Όταν εκείνη άρχισε να μεγαλώνει, πήρε πίσω την υπόσχεσή του και απείλησε ακόμη ότι θα τη διαλύσει. Τον Ιούνιο του 1914 ο Νεκτάριος του έγραψε ξανά. Η απάντηση ήρθε μόλις μετά από τρεις μήνες και ζητούσε λεπτομερή λογοδοσία για τις μοναχές, για τα χρήματα και για τις δωρεές, σαν να επρόκειτο για επιχείρηση ύποπτη για ατιμία.
Οι Βίοι του διασώζουν και ένα περιστατικό από αυτά τα χρόνια. Μια δεκαεξάχρονη κοπέλα είχε βρει καταφύγιο στη μονή, φεύγοντας από τη μητέρα της, που είχε φτάσει να θέτει σε κίνδυνο τη ζωή της. Η μητέρα άρχισε να συκοφαντεί τον Νεκτάριο, και ο εισαγγελέας ήρθε στην Αίγινα με δύο χωροφύλακες, παραβίασε την πύλη της μονής και μπήκε στο κελί του γέροντα, που ήταν τότε περίπου εβδομήντα ετών. Τον έβρισε με άσχημα λόγια, τον άρπαξε από το ράσο και τον απείλησε ότι θα του ξεριζώσει τα γένια τρίχα τρίχα. Ο Νεκτάριος δεν υπερασπίστηκε τον εαυτό του. Έδειξε μόνο προς τον ουρανό και είπε: «Ο Θεός βλέπει. Ο Θεός ξέρει!» Οι ίδιοι Βίοι λένε ότι λίγες μέρες αργότερα ο εισαγγελέας αρρώστησε βαριά και ήρθε έπειτα με τη γυναίκα του να ζητήσει συγχώρηση, και ο Άγιος προσευχήθηκε γι’ αυτόν και τον συγχώρησε.
Ο Νεκτάριος απάντησε σε όλα με υπομονή. Οι βιογράφοι του διασώζουν την προσευχή με την οποία παρέδωσε τότε τη μονή στην Παναγία. Ζήτησε τη σκέπη της τουλάχιστον για χάρη των απλών ψυχών των μοναχών, τις οποίες θεωρούσε αξιότερες από τις ψυχές των λογίων, ανάμεσα στους οποίους λογάριαζε και τον εαυτό του. Η μονή αναγνωρίστηκε επίσημα μόλις στις 15 Μαΐου 1924, από τον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών Χρυσόστομο, τέσσερα χρόνια μετά τον θάνατο του ιδρυτή της.
Ο θάνατος στον θάλαμο των φτωχών
Το 1920 ο Νεκτάριος αρρώστησε βαριά. Οι μοναχές επέμειναν να τον πάνε σε νοσοκομείο στην Αθήνα, αν και εκείνος δεν ήθελε να φύγει από τη μονή. Στις 20 Σεπτεμβρίου η μοναχή Ευφημία τον πήγε στο Αρεταίειο νοσοκομείο. Επειδή δεν είχε χρήματα, τον έβαλαν σε θάλαμο τρίτης θέσεως, όπου κρατούσαν μερικά κρεβάτια για τους φτωχούς ασθενείς και για εκείνους που οι γιατροί δεν μπορούσαν πια να θεραπεύσουν. Ένας μητροπολίτης της Εκκλησίας περνούσε τις τελευταίες του μέρες ανάμεσα στους φτωχότερους ανθρώπους της Αθήνας, όπως είχε ζήσει όλη του τη ζωή.
Εκοιμήθη στις 8 Νοεμβρίου 1920, σε ηλικία εβδομήντα τεσσάρων ετών, ύστερα από σχεδόν δύο μήνες στο νοσοκομείο. Η Εκκλησία τιμά τη μνήμη του στις 9 Νοεμβρίου, επειδή στις 8 Νοεμβρίου εορτάζεται η Σύναξη των Αρχαγγέλων Μιχαήλ και Γαβριήλ.
Αμέσως μετά την κοίμησή του, μια νοσοκόμα και η μοναχή Ευφημία, που τον συνόδευε, άρχισαν να ετοιμάζουν το σώμα του. Του έβγαλαν το μάλλινο ρούχο που φορούσε και το ακούμπησαν για μια στιγμή στο διπλανό κρεβάτι, όπου κειτόταν από καιρό ένας παράλυτος. Ο άρρωστος σηκώθηκε αμέσως από το κρεβάτι, άρχισε να περπατά και δόξαζε τον Θεό. Ο θάλαμος γέμισε με μια ευωδία που οι παρόντες δεν είχαν νιώσει ποτέ. Ήταν το πρώτο από τα θαύματά του μετά την κοίμησή του.
Το σώμα του μεταφέρθηκε στην Αίγινα. Οι πιστοί το σήκωσαν στους ώμους από το λιμάνι ως τη μονή, και ο Άγιος Σάββας ο Νέος ο εν Καλύμνω, φίλος του, τον ενταφίασε εκεί.
Η δικαίωση που ήρθε μετά τον θάνατο
Οι απλοί άνθρωποι τον τίμησαν ως άγιο πριν από τους ιεράρχες, και ανάμεσα στους πρώτους ήταν ο ίδιος ο Άγιος Σάββας ο Νέος. Οι μοναχές της μονής διέσωσαν τη μνήμη ότι, λίγο καιρό μετά την ταφή, ο Σάββας ζήτησε από την ηγουμένη να μην τον ενοχλήσει κανείς για σαράντα ημέρες και έμεινε κλεισμένος στο κελί του. Όταν βγήκε, κρατούσε στα χέρια του μια εικόνα του Αγίου Νεκταρίου, την πρώτη που ζωγραφίστηκε ποτέ, και ζήτησε να τοποθετηθεί στον ναό για προσκύνηση. Η ηγουμένη φοβήθηκε, γιατί ο Νεκτάριος δεν είχε ακόμη αγιοκαταταχθεί και η μονή μπορούσε να πάθει κακό. Ο Σάββας επέμεινε και της είπε να μην ερευνά το θέλημα του Θεού. Η εικόνα τέθηκε σε προσκύνηση σχεδόν σαράντα χρόνια πριν από την αγιοκατάταξη.
Όλο και περισσότεροι έρχονταν να προσκυνήσουν στον τάφο του. Όταν τον άνοιξαν, όπως συνηθίζεται, βρήκαν το σώμα ακέραιο. Ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών Χρυσόστομος ήρθε να το δει και είπε στις μοναχές να το αφήσουν λίγες μέρες στον ήλιο και έπειτα να το θάψουν ξανά, για να λιώσει. Ύστερα από έναν ή δύο μήνες το ξέθαψαν πάλι και το βρήκαν το ίδιο, και έτσι το τοποθέτησαν σε μαρμάρινη σαρκοφάγο. Το σώμα έμεινε άφθαρτο για πολλά χρόνια, αργότερα διαλύθηκε και έμειναν τα οστά. Στις 2 Σεπτεμβρίου 1953, τριάντα δύο χρόνια μετά την κοίμησή του, ο Μητροπολίτης Προκόπιος έκανε την ανακομιδή των λειψάνων του και τα έθεσε σε προσκύνηση.
Στις 20 Απριλίου 1961 το Οικουμενικό Πατριαρχείο τον κατέταξε στο αγιολόγιο, σαράντα ένα χρόνια μετά τον θάνατό του. Η απόφαση ήρθε από την Κωνσταντινούπολη, ενώ το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας, που τον είχε διώξει, σιώπησε για σχεδόν σαράντα χρόνια ακόμη.
Στις 15 Σεπτεμβρίου 1998 η Σύνοδος του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας, επί Πατριάρχου Πέτρου Ζ΄, εξέδωσε απόφαση με την οποία αποκατέστησε την εκκλησιαστική του θέση, με όλη την τιμή που του άρμοζε. Στην επιστολή που συνόδευε την απόφαση, η Σύνοδος ομολογούσε την αδικία που έγινε στον Άγιο και έγραφε: «παρακαλούμε τον Άγιο Νεκτάριο να συγχωρήσει και εμάς τους αναξίους και τους προκατόχους μας». Το έτος 1999 αφιερώθηκε στη μνήμη του. Είχαν περάσει εκατόν οκτώ χρόνια από τον διωγμό του από την Αίγυπτο και εβδομήντα οκτώ από τον θάνατό του.
Ο Άγιος Νεκτάριος δεν αγωνίστηκε ποτέ για να αναγνωρίσουν οι άνθρωποι την αθωότητά του, αλλά ο Θεός τον δικαίωσε τόσο πλήρως, ώστε οι διάδοχοι εκείνων που τον είχαν διώξει έφτασαν να του ζητήσουν συγχώρηση και πρεσβείες.
Το 2021 ο βίος του μεταφέρθηκε στην οθόνη με την ταινία Ο Άνθρωπος του Θεού (Man of God) της σκηνοθέτιδας Γέλενα Πόποβιτς, με τον Έλληνα ηθοποιό Άρη Σερβετάλη στον ρόλο του Αγίου. Η ταινία παρακολουθεί ακριβώς τα χρόνια της αδικίας: τον διωγμό από την Αίγυπτο, τα χρόνια στη Ριζάρειο Σχολή, τη μονή της Αίγινας και τον θάνατο στο νοσοκομείο, όπου τον θεραπευμένο παράλυτο υποδύεται ο Μίκι Ρουρκ. Έκανε πρεμιέρα τον Απρίλιο του 2021 στο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Μόσχας, όπου κέρδισε το βραβείο κοινού, και στην Ελλάδα ήταν η τρίτη ελληνική ταινία της χρονιάς σε αριθμό θεατών. Για πολλούς ανθρώπους που δεν ήξεραν τίποτα γι’ αυτόν, η ταινία ήταν η πρώτη τους συνάντηση με τον Άγιο Νεκτάριο.
Τι συνδέει τον βίο του με την ιστορία των αιρέσεων
Στη μελέτη για τις μεγάλες αιρέσεις στην ιστορία της Εκκλησίας παρακολουθήσαμε ιεράρχες που αδικήθηκαν από εκείνους που στέκονταν πάνω από αυτούς. Ο Άγιος Φλαβιανός Κωνσταντινουπόλεως καθαιρέθηκε από σύνοδο με επικεφαλής τον Πατριάρχη Αλεξανδρείας, πέθανε από τα χτυπήματα που δέχτηκε και μόνο μετά τον θάνατό του δικαιώθηκε, στη Σύνοδο της Χαλκηδόνος. Ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς φυλακίστηκε και αποκόπηκε από την Εκκλησία από τον πατριάρχη της ίδιας του της πόλης, αλλά αποκαταστάθηκε ενώ ζούσε ακόμη, το 1347, και την ίδια χρονιά έγινε Αρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης.
Η αδικία που έγινε στον Άγιο Νεκτάριο δεν ξεκίνησε από κάποια αίρεση. Κανείς δεν τον κατηγόρησε ότι διδάσκει λανθασμένα για τον Θεό. Τον χτύπησαν ο φθόνος και η συκοφαντία. Το σχήμα όμως είναι το ίδιο. Στην Αλεξάνδρεια, εκείνοι που έφεραν την ευθύνη της Εκκλησίας τον απομάκρυναν χωρίς δίκη. Στην Αθήνα τον δέχτηκαν με καχυποψία: του έδωσαν το κήρυγμα στην Εύβοια και έπειτα τη σχολή, αλλά ποτέ επαρχία, και η μονή του δεν αναγνωρίστηκε όσο ζούσε. Οι απλοί πιστοί τον γνώρισαν πριν από εκείνους: ο λαός του Καΐρου που τον αγαπούσε, οι μαθητές του στη Ριζάρειο, οι μοναχές της Αίγινας, οι άρρωστοι του θαλάμου των φτωχών, οι άνθρωποι που σήκωσαν το σώμα του από το λιμάνι. Η ιεραρχία ακολούθησε ύστερα από σαράντα ένα χρόνια, και το Πατριαρχείο που τον είχε διώξει ύστερα από εβδομήντα οκτώ.
Και η τιμή του ξεκίνησε από κάτω, από τον λαό, πριν από κάθε απόφαση των ιεραρχών, όπως συμβαίνει και σήμερα με πολλούς ανθρώπους γύρω από τους οποίους μαζεύονται πλήθη. Εκείνο που τον ξεχώρισε δεν ήταν ο αριθμός όσων τον τιμούσαν. Ήταν ο τρόπος με τον οποίο σήκωσε την αδικία. Δεν έκανε τον πόνο του σημαία. Δέχτηκε την πιο ταπεινή διακονία που του έδωσαν, έμεινε μέσα στην Εκκλησία, σιώπησε, συγχώρησε και προσευχήθηκε για όσους τον συκοφαντούσαν, χωρίς να μαζέψει μαθητές εναντίον τους. Είναι ο δρόμος που, στο άρθρο για τους δύο δρόμους εκείνου που καθαιρέθηκε άδικα, ονομάσαμε δρόμο των αγίων.
Το παράδειγμά του έχει όμως ένα μέτρο. Ο Άγιος Νεκτάριος χτυπήθηκε από συκοφαντίες που αφορούσαν το πρόσωπό του. Κανείς δεν του ζήτησε να δεχτεί μια ξένη διδασκαλία, και δεν βρέθηκε μπροστά στην επιλογή ανάμεσα στην ορθή πίστη και στην υπακοή στον πατριάρχη. Εκεί όπου κινδύνευε η ίδια η πίστη, οι άγιοι μίλησαν ανοιχτά και αρνήθηκαν την κοινωνία με όσους την αρνούνταν: ο Μέγας Αθανάσιος απέναντι στους αρειανούς, ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής απέναντι στους μονοθελήτες, ο Άγιος Μάρκος ο Ευγενικός στη Φλωρεντία. Η σιωπή του Νεκταρίου αφορά την αδικία που έγινε στον ίδιο. Δεν μπορεί να γίνει από αυτήν υποχρέωση σιωπής για εκείνον που βλέπει να αρνούνται την πίστη. Όποιος αδικείται μπορεί να ζητήσει το δίκιο του, όπως ο ίδιος ο Νεκτάριος ζήτησε να γίνει δεκτός από τον πατριάρχη.
Η υπομονή του αδικημένου
Ο Άγιος Νεκτάριος έζησε σχεδόν τριάντα χρόνια με κηλιδωμένο όνομα, χωρίς να βρει ποτέ δικαιοσύνη στη γη. Πέθανε χωρίς το Πατριαρχείο να έχει ανακαλέσει τις κατηγορίες του και χωρίς ο Μητροπολίτης Αθηνών να έχει αναγνωρίσει τη μονή του. Παρ’ όλα αυτά, τίποτα από όσα έζησε δεν τον έκανε να κλειστεί στην πίκρα. Όσοι τον γνώρισαν τα τελευταία του χρόνια λένε ότι ήταν ένας πράος και ήσυχος γέροντας, που χαιρόταν κάθε ψυχή που ερχόταν σε αυτόν.
Για όποιον αδικείται μέσα στην Εκκλησία, ο βίος του φέρνει παρηγοριά, γιατί ο Θεός βλέπει όσα οι άνθρωποι δεν θέλουν να δουν, και η δικαιοσύνη Του έρχεται, ακόμη κι αν έρχεται αργά. Δείχνει επίσης πώς σηκώνεται μια προσωπική αδικία: μέσα στην Εκκλησία, με υπομονή, χωρίς εκδίκηση και χωρίς να γίνεται ο πόνος αιτία χωρισμού. «Ο Θεός βλέπει. Ο Θεός ξέρει», είπε στον εισαγγελέα που τον έβριζε, και με αυτά τα λόγια έζησε όλα τα χρόνια της αδικίας.
Σήμερα οι πιστοί προσεύχονται στον Άγιο Νεκτάριο κυρίως για τις βαριές ασθένειες και για όσους πάσχουν από καρκίνο, και η Εκκλησία δέχεται τις πρεσβείες του με εμπιστοσύνη, γιατί ο Θεός έκανε μέσω αυτού αμέτρητες θεραπείες. Εκείνος που πέθανε ανάμεσα στους φτωχούς αρρώστους της Αθήνας, χωρίς χρήματα και χωρίς ανθρώπινη τιμή, έμεινε ως σήμερα κοντά σε όσους υποφέρουν. Εκτός από τη θεραπεία του σώματος, μπορεί κανείς να ζητήσει από αυτόν και το χάρισμα που είχε ο ίδιος πάνω από όλα: τη δύναμη να συγχωρεί και να μένει πράος όταν αδικείται.
Άγιε Ιεράρχα Νεκτάριε, πρέσβευε υπέρ ημών.
Πηγές
- Μητροπολίτης Σουηδίας Κλεόπας, μελέτη για τον Άγιο Νεκτάριο που δημοσιεύθηκε το 2021 (Orthodox Times και ProtoThema), για τις ειδοποιήσεις της 3ης Μαΐου και της 11ης Ιουλίου 1890, την αιτία που αναγράφεται στο απολυτήριο, την επιστολή του Ιωάννη Γρύπαρη της 28ης Ιανουαρίου 1894, το αίτημα να γίνει δεκτός από τον πατριάρχη, την αποχαιρετιστήρια επιστολή της 29ης Ιουλίου 1890 και την αναχώρηση τον Οκτώβριο του 1890. Η μελέτη παραπέμπει στο Ο Άγιος Νεκτάριος του Τίτου Ματθαιάκη και στο St. Nectarios of Aegina του Κωνσταντίνου Καβαρνού.
- Ιστορικό αρχείο της Ριζαρείου Σχολής (heritage.rizarios.gr), για την κουρά, τη χειροτονία σε διάκονο, τα χρόνια στη Ριζάρειο, την αποχώρηση του 1908 και την ημερομηνία της κοιμήσεως.
- Βίος του Αγίου Νεκταρίου που δημοσίευσε η Ορθόδοξη Εκκλησία της Αμερικής (oca.org), για το παιδικό γράμμα στον Χριστό, τα λόγια «για λόγους γνωστούς στο Πατριαρχείο», τις επισκέψεις στο Υπουργείο Εκκλησιαστικών, τον φίλο από την Αίγυπτο που μίλησε στον υπουργό, τον εμπαιγμό στην Εύβοια, τη στήριξη για τον διορισμό στη Ριζάρειο, τη μοναχή Ξένη και τα λόγια για τον φάρο, την εισαγωγή στο νοσοκομείο στις 20 Σεπτεμβρίου 1920 και το άνοιγμα του τάφου επί Αρχιεπισκόπου Χρυσοστόμου.
- Πρωτοπρεσβύτερος Θεόδωρος Ζήσης, «Saint Nektarios as Seen Through his Letters», σε αγγλική μετάφραση στο saintandrewgoc.org, για την επιστολή προς τον Πατριάρχη Σωφρόνιο και την επιστολή για τον μουσουλμάνο αμαξά.
- Βίος του Αγίου Σάββα του Νέου του εν Καλύμνω (OrthodoxWiki), για την πρώτη εικόνα του Αγίου Νεκταρίου.
- Απόφαση της Συνόδου του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας της 15ης Σεπτεμβρίου 1998 και ποιμαντορική εγκύκλιος της 10ης Σεπτεμβρίου 1998, σε αγγλική μετάφραση στο orthodoxphotos.com.
- Βίος του Αγίου Νεκταρίου στην Πεμπτουσία, για τις ημερομηνίες των χειροτονιών, την επιστολή της 11ης Ιουλίου 1890, τα χρόνια στη Ριζάρειο, την κοίμηση στο Αρεταίειο και την ανακομιδή των λειψάνων.
- Βήμα Ορθοδοξίας, για το περιστατικό με τον εισαγγελέα στην Αίγινα.
- Βίοι που δημοσίευσαν η Holy Trinity Orthodox Church, το OrthodoxWiki και η Saint Andrew Greek Orthodox Church (για τη σύγκρουση με τον Μητροπολίτη Θεόκλητο, 1914).
- Πεμπτουσία, «Saint Nektarios, unappreciated by people, blessed by God» (2021), για τις ημερομηνίες στην Ελλάδα και την αναγνώριση της μονής.
- Η αφήγηση για τον θάλαμο του Αρεταιείου όπου εκοιμήθη ο Άγιος, που δημοσίευσε ο John Sanidopoulos (2014).
- Για το Θεοτοκάριον (1905) και τον ύμνο Αγνή Παρθένε: το λήμμα «O Virgin Pure» της Wikipedia.
- Man of God (Ο Άνθρωπος του Θεού), σκηνοθεσία Γέλενα Πόποβιτς, Ελλάδα, 2021.
