Στις 9 Αυγούστου η Εκκλησία τιμά τη μνήμη του Αγίου Αποστόλου Ματθία, του μαθητή που εκλέχθηκε με κλήρο για να πάρει τη θέση του Ιούδα του Ισκαριώτη στον κύκλο των Δώδεκα. Η εκλογή έγινε στην Ιερουσαλήμ, τις ημέρες ανάμεσα στην Ανάληψη του Κυρίου και στην Κάθοδο του Αγίου Πνεύματος, και είναι η μοναδική αναφορά που κάνει για αυτόν η Αγία Γραφή. Μετά από εκείνη την ώρα το όνομά του δεν εμφανίζεται σε κανένα βιβλίο της Καινής Διαθήκης. Όσα είναι γνωστά στη συνέχεια για το κήρυγμα και το τέλος του προέρχονται από την Παράδοση της Εκκλησίας και από όψιμους εκκλησιαστικούς ιστορικούς, των οποίων οι μαρτυρίες δεν συμφωνούν πάντοτε μεταξύ τους.
Τα χρόνια πριν από την αποστολή
Το Συναξάρι παρουσιάζει τον Ματθία γεννημένο στη Βηθλεέμ, από τη φυλή του Ιούδα, και μεγαλωμένο στην Ιερουσαλήμ, όπου από παιδί θα είχε μάθει τις Γραφές και την κατανόηση του Νόμου από τον Άγιο Συμεών, που είχε δεχθεί στην αγκαλιά του το Βρέφος που φέρθηκε στον ναό. Όταν ο Κύριος βγήκε να κηρύξει μετά τη βάπτιση στον Ιορδάνη, ο Ματθίας Τον ακολούθησε μαζί με τους άλλους και συγκαταλέχθηκε αρχικά στους εβδομήκοντα αποστόλους.
Οι λεπτομέρειες αυτές προέρχονται από το Συναξάρι και από τις συλλογές βίων αγίων, όχι από κάποια αποστολική μαρτυρία. Η παράδοση, ωστόσο, που συγκαταλέγει τον Ματθία μεταξύ των εβδομήκοντα ήταν γνωστή ήδη στον Ευσέβιο Καισαρείας, ο οποίος, στην Εκκλησιαστική Ιστορία (Ι, 12), λέει πρώτα ότι τα ονόματα των εβδομήκοντα δεν διασώθηκαν πουθενά και ύστερα προσθέτει ότι για τον Ματθία και τον Ιωσήφ Βαρσαββά διηγούνται πως είχαν αξιωθεί την ίδια κλήση. Ο Ευσέβιος μεταδίδει λοιπόν μια παράδοση, όχι έναν κατάλογο. Αυτό που οι Πράξεις των Αποστόλων εγγυώνται πραγματικά είναι η παλαιότητα της μαθητείας του, και η παράδοση των εβδομήκοντα τοποθετείται φυσικά πάνω σε αυτή την παλαιότητα.
Η τελευταία εκλογή με κλήρο στην Καινή Διαθήκη
Το βιβλίο των Πράξεων τοποθετεί την εκλογή του Ματθία αμέσως μετά την Ανάληψη, όταν οι μαθητές είχαν συναχθεί στο ανώγειο, περίπου εκατόν είκοσι ψυχές. Ο Άγιος Απόστολος Πέτρος σηκώθηκε στη μέση τους και έδειξε ότι η θέση που είχε μείνει κενή μετά την πτώση του Ιούδα έπρεπε να συμπληρωθεί, θέτοντας συγχρόνως και το μέτρο με το οποίο γίνεται η εκλογή: «Δει ουν των συνελθόντων ημίν ανδρών εν παντί χρόνω, εν ω εισήλθε και εξήλθεν εφ’ ημάς ο Κύριος Ιησούς, αρξάμενος από του βαπτίσματος Ιωάννου έως της ημέρας ης ανελήφθη αφ’ ημών, μάρτυρα της αναστάσεως αυτού γενέσθαι συν ημίν ένα τούτων» (Πράξ. 1, 21-22).
Το μέτρο που εκφέρει ο Πέτρος αφορά τη μαρτυρία: αυτός που θα εκλεγόταν έπρεπε να έχει περπατήσει με τον Κύριο από τον Ιορδάνη ως το Όρος των Ελαιών και να μπορεί να ομολογήσει την Ανάσταση από όσα είχε δει. Για την εσωτερική αξία των δύο η συνέλευση δεν λέει τίποτα, αλλά την αφήνει ολόκληρη στα χέρια Εκείνου που γνωρίζει τις καρδιές. Η συνέλευση πρότεινε δύο άνδρες που πληρούσαν την προϋπόθεση αυτή, τον Ιωσήφ τον λεγόμενο Βαρσαββά, που ονομαζόταν και Ιούστος, και τον Ματθία, και προσευχήθηκε: «Συ, Κύριε, καρδιογνώστα πάντων, ανάδειξον εκ τούτων των δύο ένα ον εξελέξω, λαβείν τον κλήρον της διακονίας ταύτης και αποστολής» (Πράξ. 1, 24-25). Έπειτα έριξαν κλήρους, και ο κλήρος έπεσε στον Ματθία.
Αξίζει να προσεχθεί ότι αυτή είναι η τελευταία εκλογή με κλήρο που καταγράφεται στην Καινή Διαθήκη. Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, στην τρίτη από τις ομιλίες του στις Πράξεις των Αποστόλων, συνδέει με σαφήνεια τη χρήση του κλήρου με το γεγονός ότι το Άγιο Πνεύμα δεν είχε ακόμη κατέλθει. Μετά την Πεντηκοστή οι Πράξεις δεν παρουσιάζουν πια τέτοιες εκλογές: στην εγκατάσταση των επτά προσεύχονται και επιθέτουν τα χέρια πάνω τους (Πράξ. 6, 6), ενώ στην αποστολή του Βαρνάβα και του Σαούλ η εκλογή αποδίδεται στο ίδιο το Πνεύμα (Πράξ. 13, 2-3).
Αυτό δεν σημαίνει ότι η Εκκλησία εγκατέλειψε οριστικά τον κλήρο. Διατηρήθηκε για σπάνιες περιστάσεις, και η Σύνοδος της Μόσχας του 1917 τον χρησιμοποίησε στην εκλογή του πατριάρχη Τύχωνα, ανάμεσα σε τρεις υποψηφίους που είχαν οριστεί εκ των προτέρων.
Ένα ακόμη πρέπει να ειπωθεί: ο Πέτρος δεν χειροτόνησε ούτε όρισε από μόνος του. Η συνέλευση πρότεινε και ο Θεός έδειξε. Κανείς δεν παίρνει μόνος του αυτή την τιμή, παρά μόνο εκείνος που καλείται από τον Θεό (πρβλ. Εβρ. 5, 4)· και η εκλογή του Ματθία δείχνει από την αρχή ότι η διακονία στην Εκκλησία δεν την παίρνει κανείς, αλλά τη δέχεται.
Γιατί έπρεπε να συμπληρωθεί ο αριθμός των Δώδεκα
Ο αποστολικός κύκλος δεν αριθμεί δώδεκα από πρακτικό υπολογισμό. Ο αριθμός αντιστοιχεί στις δώδεκα φυλές του Ισραήλ και δείχνει ότι στον Χριστό οικοδομείται ο νέος λαός, ολόκληρος και χωρίς έλλειψη. Ο ίδιος ο Κύριος είχε συνδέσει τους Δώδεκα με τους δώδεκα θρόνους της κρίσης (Ματθ. 19, 28), και η άνω Ιερουσαλήμ έχει δώδεκα θεμέλια, που φέρουν τα ονόματα των δώδεκα αποστόλων του Αρνίου (Αποκ. 21, 14).
Η πτώση του Ιούδα άφησε ένα κενό σε αυτό το θεμέλιο, και το κενό συμπληρώθηκε πριν από την Πεντηκοστή. Όταν αρχίζει το κήρυγμα της Εκκλησίας με τη δύναμη του Αγίου Πνεύματος, ο κύκλος των Δώδεκα είναι ξανά πλήρης. Η προδοσία ενός μόνο μαθητή δεν μπόρεσε να μειώσει την Εκκλησία.
Το κήρυγμα και η «εξωτερική Αιθιοπία»
Το Συναξάρι λέει για τον Ματθία ότι κήρυξε το Ευαγγέλιο στην Ιουδαία και ύστερα στην «εξωτερική Αιθιοπία», όπου υπέμεινε διάφορα βασανιστήρια. Ο όρος αυτός προκάλεσε μεγάλη σύγχυση, επειδή ο σημερινός νους τον οδηγεί αμέσως στην αφρικανική Αιθιοπία. Στην αρχαία γεωγραφία, όμως, το όνομα αυτό δινόταν και στις ανατολικές περιοχές του Εύξεινου Πόντου, και οι Βυζαντινοί μιλούσαν για μια ποντιακή Αιθιοπία, δηλαδή για την Κολχίδα, στα δυτικά της σημερινής Γεωργίας.
Η Σύνοψη που αποδίδεται στον Δωρόθεο Τύρου — μια όψιμη συλλογή, που γίνεται δεκτή με επιφύλαξη από την ιστορική κριτική — παρουσιάζει τον Ματθία να κηρύττει στο εσωτερικό της Αιθιοπίας, στις εκβολές του ποταμού Φάσι, κοντά στον όρμο Ύσσο, και να κοιμάται στη Σεβαστούπολη. Ο Νικηφόρος Κάλλιστος Ξανθόπουλος, ιστορικός του 14ου αιώνα, τον στέλνει πρώτα στην Ιουδαία και έπειτα στην ίδια Αιθιοπία που γειτνιάζει με την Κολχίδα. Άλλες ανατολικές μαρτυρίες τον συνδέουν με την Αντιόχεια της Συρίας, την Καππαδοκία και τις ακτές της Κασπίας.
Σε ένα σημαντικό μέρος της ανατολικής παράδοσης αυτή η «Αιθιοπία» έχει νοηθεί όχι ως η σημερινή αφρικανική χώρα, αλλά ως οι ποντιακές περιοχές προς την Κολχίδα. Αν η ταύτιση γίνει δεκτή, οι μαρτυρίες για την Αιθιοπία και εκείνες για την Κολχίδα δείχνουν την ίδια περιοχή, και ό,τι φαινόταν διαχωρισμένο συγκεντρώνεται στα ανατολικά της Μαύρης Θάλασσας. Παραμένει πάντως μια ταύτιση, όχι αποδεδειγμένο γεγονός: οι παραδόσεις για τα ταξίδια του Ματθία είναι όψιμες και ασταθείς.
Μια διευκρίνιση χρειάζεται εδώ: το απόκρυφο έργο που ονομάζεται Πράξεις Ανδρέα και Ματθία στην πόλη των ανθρωποφάγων, που σώθηκε στα κοπτικά και στα ελληνικά, θεωρείται από την έρευνα όψιμη σύνθεση, των αιώνων Δ΄ ή Ε΄, χωρίς ιστορικό έρεισμα. Στη χειρόγραφη παράδοσή του το όνομα κυμαίνεται ανάμεσα στον Ματθία και τον Ματθαίο, κάτι που αύξησε τη μεταγενέστερη σύγχυση. Το έργο αυτό έθρεψε πολλά από τη λαϊκή γραμματεία για τον απόστολο, αλλά η Εκκλησία δεν το δέχθηκε ποτέ ανάμεσα στις πηγές του βίου του.
Το μαρτύριο: πηγές που αντιφάσκουν
Για το τέλος του Αγίου Ματθία οι πηγές δεν συμφωνούν μεταξύ τους, και αυτό πρέπει να λεχθεί καθαρά, όχι να κρυφτεί κάτω από μία μόνο εκδοχή.
Μια παράδοση, που ακολουθεί το ελληνικό και το ρουμανικό Συναξάρι, τον φέρνει πίσω στην Ιερουσαλήμ, όπου συνελήφθη και οδηγήθηκε ενώπιον του Συνεδρίου, επί αρχιερέα Ανανία. Ομολογώντας εκεί ότι ο Σταυρωθείς είναι ο Υιός του Θεού, καταδικάστηκε σε θάνατο με λιθοβολισμό και βγήκε έξω από την πόλη. Αφού παρέδωσε την ψυχή του κάτω από τις πέτρες, οι φονιάδες του έκοψαν και το κεφάλι με το τσεκούρι, κατά το έθιμο της ρωμαϊκής καταδίκης, ώστε η πράξη τους να πάρει την όψη εκτέλεσης ενός αντιπάλου του καίσαρα. Από εδώ προέρχεται και το τσεκούρι με το οποίο τον απεικονίζουν κάποτε οι Δυτικοί. Το έτος που αναφέρει το Συναξάρι για το μαρτύριό του είναι το 63.
Μια δεύτερη παράδοση, που διατηρείται κυρίως στους Γεωργιανούς, τον παρουσιάζει σταυρωμένο στην Κολχίδα και θαμμένο εκεί.
Μια τρίτη, που περιέχεται στο έργο Περί των δώδεκα αποστόλων, το οποίο αποδίδεται στον Άγιο Ιππόλυτο Ρώμης, λέει ότι ο Ματθίας κοιμήθηκε στην Ιερουσαλήμ, σε βαθιά γεράματα. Το έργο αυτό θεωρείται, ωστόσο, νόθο και πολύ μεταγενέστερο από τον αιώνα του Ιππολύτου.
Η Εκκλησία τον τιμά ως απόστολο και μάρτυρα, και η ακολουθία της ημέρας ψάλλει το πάθος του. Ο τόπος και ο τρόπος του τέλους παραμένουν, ωστόσο, ανάμεσα στα πράγματα που η Παράδοση δεν διατήρησε με μία μόνο φωνή.
Τα λείψανα και οι τόποι τιμής
Στην Ανατολή η ζωηρότερη τοπική παράδοση τον συνδέει με το φρούριο του Γκόνιο, την αρχαία Άψαρο, λίγα χιλιόμετρα από το Μπατούμι, στην Αδζαρία. Μέσα στα ρωμαϊκά τείχη, που στέκουν ακόμη όρθια, σημειώνεται ο τόπος που θεωρείται τάφος του αποστόλου, ο οποίος τιμάται μέχρι σήμερα με λιτανεία και Θεία Λειτουργία την ημέρα της μνήμης του.
Στη Δύση, μια παλαιά παράδοση λέει ότι τα λείψανα μεταφέρθηκαν στην Ιταλία με τη φροντίδα της Αγίας αυτοκράτειρας Ελένης. Λείψανα του Αγίου Ματθία διεκδικούνται τόσο από τη μονή Σάντα Τζιουστίνα της Πάδοβας όσο και από το αβαείο του Τρίερ, στη Γερμανία, όπου βρέθηκαν το έτος 1127, με αφορμή το οποίο το αβαείο πήρε το όνομα του αποστόλου. Οι δυτικές αυτές μαρτυρίες είναι όψιμες και αμφισβητήθηκαν ήδη από τον 17ο αιώνα από τους Βολλανδιστές.
Το όνομα του Ματθία και τα έργα που του αποδόθηκαν
Η σιωπή της Γραφής για τον Ματθία υπήρξε, ήδη από τον 2ο αιώνα, μια ανοιχτή πύλη για πλάσματα της φαντασίας. Ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς αναφέρει στους Στρωματείς ένα έργο που ονομάζεται Παραδόσεις του Ματθία, του οποίου έκαναν χρήση οι Βασιλειδιανοί· ενώ ο Ευσέβιος Καισαρείας, στην Εκκλησιαστική Ιστορία (Γ΄, 25), τοποθετεί ένα Ευαγγέλιο του Ματθία ανάμεσα στα απορριφθέντα βιβλία, μαζί με τα άλλα αιρετικά πλάσματα.
Αυτό αξίζει να προσεχθεί, επειδή επαναλαμβάνεται στην ιστορία της Εκκλησίας: εκεί όπου η αποστολική πηγή σιωπά, σπεύδουν να μιλήσουν όσοι θέλουν να καλύψουν τη διδασκαλία τους με ένα όνομα αξιόπιστο. Οι αιρετικοί διάλεξαν ακριβώς το όνομα του αποστόλου για τον οποίο η Γραφή δεν λέει τίποτε περισσότερο, θεωρώντας ότι κανείς δεν θα μπορέσει να αποδείξει το ψέμα τους. Η Εκκλησία τα απέρριψε επειδή δεν βρίσκονταν μέσα στην αποστολική παράδοση που παρέλαβαν και ομολογούν οι Εκκλησίες και επειδή δεν συμφωνούσαν με τον κανόνα της πίστεως· το όνομα ενός αποστόλου στην κορυφή ενός έργου δεν ήταν αρκετό για να του προσδώσει κύρος.
Ο απόστολος για τον οποίο η Γραφή δεν λέει πια τίποτε
Με τον στίχο που λέει ότι ο κλήρος έπεσε στον Ματθία και ότι αυτός συγκαταλέχθηκε μαζί με τους έντεκα αποστόλους (Πράξ. 1, 26), η Γραφή ολοκληρώνει όσα είχε να πει για τον άνδρα αυτόν. Έλαβε το Πνεύμα την Πεντηκοστή μαζί με τους άλλους, κήρυξε, έπαθε, πέθανε· και τίποτε από αυτά δεν γράφτηκε.
Το όνομα του Ιούδα το θυμήθηκε ολόκληρος ο κόσμος. Το όνομα του Ματθία έμεινε στη μνήμη της Εκκλησίας, γραμμένο για πάντα στον κύκλο των Δώδεκα.
Εδώ φαίνεται ότι η αποστολή δεν μετριέται με όσα διατηρήθηκαν από αυτήν γραπτώς. Ο Ματθίας στάθηκε, όπως ο Πέτρος, κάτω από το ίδιο χέρι του Θεού, δέχθηκε την ίδια γλώσσα πυρός, ανέλαβε την ίδια διακονία· και από όλο του τον κόπο δεν μας διατηρήθηκε παρά η ώρα στην οποία ο Θεός τον έδειξε. Όποιος κοπιάζει στην Εκκλησία χωρίς να τον βλέπουν έχει στον Άγιο Ματθία έναν απόστολο που προπορεύτηκε στον ίδιο δρόμο.
Η μνήμη της ημέρας
Την ίδια ημέρα, 9 Αυγούστου, η Εκκλησία τιμά τους Αγίους Μάρτυρες Ιουλιανό, Μαρκιανό, Ιωάννη, Ιάκωβο, Αλέξιο, Δημήτριο, Φωκά, Πέτρο, Λεόντιο και τη Μαρία την πατρικία, που μαρτύρησαν τον 8ο αιώνα, επί αυτοκράτορα Λέοντα του Ισαύρου, για την εικόνα του Σωτήρος στην Πύλη της Χαλκής, καθώς και τον Άγιο Μάρτυρα Αντωνίνο της Αλεξάνδρειας.
Απολυτίκιο του Αγίου Αποστόλου Ματθία, ήχος γ΄:
Απόστολε Άγιε Ματθία, πρέσβευε τω ελεήμονι Θεώ, ίνα πταισμάτων άφεσιν παράσχη ταις ψυχαίς ημών.
Πηγές
- Πράξεις των Αποστόλων 1, 15-26
- Ευσέβιος Καισαρείας, Εκκλησιαστική Ιστορία, Ι, 12 και Γ΄, 25
- Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, Ομιλίες στις Πράξεις των Αποστόλων, Ομιλία Γ΄
- Κλήμης ο Αλεξανδρεύς, Στρωματείς, Β΄, Γ΄, Ζ΄
- Η Σύνοψη που αποδίδεται στον Δωρόθεο Τύρου
- Νικηφόρος Κάλλιστος Ξανθόπουλος, Εκκλησιαστική Ιστορία, Β΄, 40
- Μηναίο του Αυγούστου, ημέρα ένατη
- Άγιος Δημήτριος του Ροστόφ, Βίοι Αγίων, μήνας Αύγουστος
Εικόνα: εικόνα του Αγίου Αποστόλου Ματθία, φωτογραφία του Gmihail, CC BY-SA 3.0 RS, και Φρούριο Γκόνιο, φωτογραφία του Soghomon Matevosyan, CC BY-SA 4.0, μέσω Wikimedia Commons. Διασκευασμένη σύνθεση, δημοσιευμένη υπό την CC BY-SA 4.0.