Στις 23 Σεπτεμβρίου η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τη σύλληψη του Αγίου Προφήτη Ιωάννη του Προδρόμου. Την ημέρα αυτή μνημονεύει τη στιγμή κατά την οποία η δίκαιη Ελισάβετ, η σύζυγος του ιερέα Ζαχαρία, συνέλαβε το βρέφος που ο Αρχάγγελος Γαβριήλ είχε προαγγείλει στον Ναό των Ιεροσολύμων. Η εορτή αυτή πηγαίνει μαζί με τη γέννηση του Αγίου Ιωάννη, που εορτάζουμε στις 24 Ιουνίου. Στη γέννηση, η Εκκλησία χαίρεται επειδή ο Ιωάννης ήρθε στον κόσμο. Σήμερα χαίρεται για την αρχή της ζωής του, που βρίσκεται ακόμη κρυμμένη στην κοιλιά της μητέρας του.
Τρεις συλλήψεις που εορτάζει η Εκκλησία
Κάθε άνθρωπος αρχίζει τη ζωή του στην κοιλιά της μητέρας του, κι όμως η Εκκλησία δεν συνηθίζει να εορτάζει τη σύλληψη των αγίων. Τους περισσότερους τους μνημονεύει την ημέρα της μεταστάσεώς τους προς τον Κύριο. Οι Βίοι των Αγίων, στην ημερομηνία της 23ης Σεπτεμβρίου, δείχνουν πόσο σπάνια είναι η σημερινή τιμή: πολλές μητέρες συλλαμβάνουν γιους, λίγες όμως είναι εκείνες των οποίων τη σύλληψη εορτάζει η Εκκλησία. Στο ημερολόγιο που ισχύει σε ολόκληρη την Εκκλησία είναι τρεις, και οι Βίοι των Αγίων τις αναφέρουν με τη σειρά: «Η δίκαιη Άννα συνέλαβε τη Θεοτόκο· η Ελισάβετ, τον Πρόδρομο· και η Παρθένος Μαρία, τον Χριστό, τον Σωτήρα μας.»
Σε καθεμία από αυτές τις συλλήψεις η Εκκλησία αφιερώνει μια ημέρα του ημερολογίου. Η σύλληψη της Θεοτόκου από την Αγία Άννα εορτάζεται στις 9 Δεκεμβρίου. Η σύλληψη του Αγίου Ιωάννη εορτάζεται σήμερα. Η σύλληψη του Κυρίου στην κοιλιά της Παρθένου είναι ο Ευαγγελισμός, στις 25 Μαρτίου.
Οι τρεις συλλήψεις μοιάζουν μεταξύ τους, αλλά δεν είναι του ίδιου είδους. Η Άννα και η Ελισάβετ ήταν στείρες και είχαν φτάσει στα γηρατειά. Ο Θεός άκουσε την προσευχή τους και έλυσε την ατεκνία τους, και τα βρέφη τους συνελήφθησαν από τους άνδρες τους, σύμφωνα με την τάξη της φύσεως. Το θαύμα βρισκόταν στο χάρισμα της τεκνογονίας, που δόθηκε σε γυναίκες οι οποίες δεν μπορούσαν πια να γεννήσουν. Η Υπεραγία Παρθένος συνέλαβε τον Υιό του Θεού χωρίς σπορά ανδρός, από το Άγιο Πνεύμα. Η Άννα και η Ελισάβετ συνέλαβαν ανθρώπους που τότε άρχιζαν την ύπαρξή τους. Ο Υιός του Θεού είναι προαιώνιος, και στην κοιλιά της Παρθένου άρχισε η ανθρώπινη ζωή Του, με την πρόσληψη της φύσεώς μας. Αυτό είναι το θαύμα που υπερβαίνει τη φύση, και τα άλλα δύο το προετοιμάζουν.
Τη σύνδεσή τους την κάνει ο ίδιος ο Αρχάγγελος Γαβριήλ. Όταν αναγγέλλει στην Παρθένο, στη Ναζαρέτ, ότι θα γεννήσει τον Υιό του Υψίστου, κι εκείνη ρωτά πώς θα γίνει αυτό, ο άγγελος της δίνει ένα σημείο από το σπίτι του Ζαχαρία: «Και ιδού, Ελισάβετ η συγγενής σου και αυτή συνειληφυία υιόν εν γήρα αυτής, και ούτος μην έκτος εστίν αυτή τη καλουμένη στείρα· ότι ουκ αδυνατήσει παρά τω Θεώ παν ρήμα» (Λουκ. 1, 36-37).
Από πού αρχίζει το κατά Λουκάν Ευαγγέλιο
Ο Άγιος Ευαγγελιστής Λουκάς, μετά τις λίγες εισαγωγικές λέξεις προς τον Θεόφιλο, ανοίγει τη διήγησή του με αυτή τη σύλληψη. Ο Ζαχαρίας, γέροντας ιερέας από την εφημερία του Αβιά, μπαίνει στον Ναό για να θυμιάσει, ενώ ο λαός προσεύχεται έξω. Τότε του εμφανίζεται άγγελος του Κυρίου, που στέκεται δεξιά του θυσιαστηρίου του θυμιάματος, και του λέει: «Μη φοβού, Ζαχαρία· διότι εισηκούσθη η δέησίς σου, και η γυνή σου Ελισάβετ γεννήσει υιόν σοι, και καλέσεις το όνομα αυτού Ιωάννην» (Λουκ. 1, 13). Αυτή είναι η πρώτη χαρμόσυνη είδηση που ακούει ο αναγνώστης του Ευαγγελίου, και αφορά ένα παιδί που δεν είχε ακόμη συλληφθεί.
Το Ευαγγέλιο συνδέει έπειτα τις δύο προαγγελίες με μια μέτρηση μηνών: «Εν δε τω μηνί τω έκτω απεστάλη ο άγγελος Γαβριήλ υπό του Θεού εις πόλιν της Γαλιλαίας, η όνομα Ναζαρέτ» (Λουκ. 1, 26). Το ημερολόγιο της Εκκλησίας εκφράζει αυτή τη σύνδεση ανάμεσα στον ερχομό του Προδρόμου και στην Ενανθρώπηση του Κυρίου, τοποθετώντας τις εορτές σε διαστήματα περίπου έξι και εννέα μηνών. Από τις 23 Σεπτεμβρίου ως τον Ευαγγελισμό, στις 25 Μαρτίου, είναι περίπου έξι μήνες. Η γέννηση του Αγίου Ιωάννη, στις 24 Ιουνίου, έρχεται περίπου εννέα μήνες μετά τη σύλληψή του, και η Γέννηση του Κυρίου, στις 25 Δεκεμβρίου, περίπου έξι μήνες μετά τη γέννηση του Προδρόμου. Το Ευαγγέλιο δεν αναφέρει την ημέρα του έτους κατά την οποία συνέλαβε η Ελισάβετ. Η ημερομηνία 23 Σεπτεμβρίου είναι η ημέρα κατά την οποία η Εκκλησία μνημονεύει αυτή τη σύλληψη.
Το εκκλησιαστικό έτος αρχίζει την 1η Σεπτεμβρίου. Σε αυτόν τον πρώτο μήνα του, το ημερολόγιο μνημονεύει τον Άγιο Προφήτη Ζαχαρία και τη δίκαιη Ελισάβετ, στις 5 Σεπτεμβρίου· εορτάζει τη Γέννηση της Θεοτόκου, στις 8 Σεπτεμβρίου, και την επομένη τους γονείς της, τους Αγίους Ιωακείμ και Άννα· και, στις 23 Σεπτεμβρίου, τη σύλληψη του Ιωάννη. Το έτος της Εκκλησίας ανοίγει έτσι με τη μνήμη εκείνων μέσα από τους οποίους ο Θεός προετοίμασε άμεσα τον ερχομό του Υιού Του με σάρκα.
Πέντε μήνες στην κρυφή
Όσα συνέβησαν μετά την οπτασία στον Ναό, το Ευαγγέλιο τα λέει σε δύο εδάφια: «Μετά δε ταύτας τας ημέρας συνέλαβεν Ελισάβετ η γυνή αυτού, και περιέκρυβεν εαυτήν μήνας πέντε, λέγουσα· Ότι ούτως μοι πεποίηκεν ο Κύριος εν ημέραις αις επείδεν αφελείν το όνειδός μου εν ανθρώποις» (Λουκ. 1, 24-25).
Το όνειδος για το οποίο μιλά η Ελισάβετ ήταν η έλλειψη παιδιών. Στον λαό του Ισραήλ, η γυναίκα χωρίς παιδιά έφερε αυτή την έλλειψη σαν ντροπή μπροστά στους ανθρώπους, και η Ελισάβετ την είχε φέρει ως τα γηρατειά. Η ντροπή αυτή όμως εξαρτιόταν από το βλέμμα των ανθρώπων. Η έλλειψη παιδιών δεν σήμαινε ότι η Ελισάβετ αγαπιόταν λιγότερο από τον Θεό, αφού το Ευαγγέλιο αποκαλεί δικαίους εκείνη και τον Ζαχαρία ήδη πριν από την άρση της ατεκνίας τους: «Ήσαν δε δίκαιοι αμφότεροι ενώπιον του Θεού, πορευόμενοι εν πάσαις ταις εντολαίς και δικαιώμασι του Κυρίου άμεμπτοι» (Λουκ. 1, 6).
Τώρα ο Θεός της είχε άρει το όνειδος. Η Ελισάβετ δεν βγήκε αμέσως ανάμεσα στους ανθρώπους για να τους δείξει το δώρο που έλαβε. Έμεινε κρυμμένη πέντε μήνες. Το Ευαγγέλιο δεν λέει γιατί. Λέει μόνο τι έλεγε εκείνη στο διάστημα αυτό, και τα λόγια της είναι μόνο ευχαριστία.
Στους μήνες αυτούς, ο Ζαχαρίας δεν μπορούσε να μιλήσει. Είχε βγει βουβός από τον Ναό, επειδή δεν είχε πιστέψει στα λόγια του αγγέλου. Εκείνος που αργότερα θα καλούσε τον λαό σε μετάνοια άρχισε τη ζωή του την εποχή της βουβαμάρας του πατέρα του και της απόσυρσης της μητέρας του.
Η απόσυρση της Ελισάβετ μπορεί να μας διδάξει να μη ζητάμε αμέσως την έγκριση των ανθρώπων για τα δώρα που λαμβάνουμε από τον Θεό. Τη χαρά μπορούμε να τη ζούμε και κρυφά, ενώπιον Εκείνου που τη δώρισε, και ο πρώτος λόγος για ένα δώρο μπορεί να είναι η ευχαριστία που Του προσφέρουμε.
Μετά από αυτούς τους μήνες απομόνωσης, η ευαγγελική διήγηση μας οδηγεί στη συνάντηση της Ελισάβετ με την Παρθένο Μαρία. Η Παρθένος είχε μάθει από τον Αρχάγγελο Γαβριήλ ότι η Ελισάβετ κυοφορεί. Μετά τον Ευαγγελισμό, πήγε βιαστικά στην ορεινή περιοχή, στο σπίτι του Ζαχαρία, και όταν χαιρέτισε την Ελισάβετ, «εσκίρτησεν το βρέφος εν τη κοιλία αυτής, και επλήσθη Πνεύματος Αγίου η Ελισάβετ» (Λουκ. 1, 41). Ο Ιωάννης υποδέχτηκε με χαρά τον Κύριο ήδη από την κοιλιά της μητέρας του. Η ίδια η Ελισάβετ ομολογεί: «Ιδού γαρ ως εγένετο η φωνή του ασπασμού σου εις τα ώτα μου, εσκίρτησεν εν αγαλλιάσει το βρέφος εν τη κοιλία μου» (Λουκ. 1, 44). Για αυτή την ενέργεια του Αγίου Πνεύματος στον Ιωάννη, ήδη πριν από τη γέννηση, έχουμε γράψει εκτενώς στο άρθρο για τη γέννησή του.
Ο λύχνος του Ηλίου
Η Εκκλησία μάς άφησε για τη σημερινή εορτή ένα σύντομο τροπάριο, στο οποίο περιέχεται ολόκληρη η διδασκαλία της ημέρας:
Η πριν στείρα και άκαρπος ευφραίνου· ιδού γαρ συνέλαβες τον λύχνον του Ηλίου, τον μέλλοντα φωτίζειν πάσαν την οικουμένην την πάσχουσαν αβλεψία. Χόρευε Ζαχαρία, μετά παρρησίας κράζων· Προφήτης Υψίστου εστίν ο τικτόμενος.
Ο Ήλιος είναι ο Χριστός. Ο Ιωάννης είναι ο λύχνος, το φως που ανάβει μέσα στο σπίτι όσο είναι ακόμη νύχτα. Ο κόσμος «πάσχει από αβλεψία»: υπέφερε από το σκοτάδι της αμαρτίας και είχε ανάγκη από το πλήρες φως της αποκαλύψεως του Θεού στον Χριστό. Ο ίδιος ο Ζαχαρίας θα ψάλει, μετά τη γέννηση του γιου του, για την Ανατολή εξ ύψους, που ήρθε «επιφάναι τοις εν σκότει και σκιά θανάτου καθημένοις» (Λουκ. 1, 79). Ο λύχνος δεν συναγωνίζεται τον Ήλιο. Ο Ιωάννης δεν σταματά τους ανθρώπους στον εαυτό του, αλλά τους οδηγεί προς τον Χριστό, το αληθινό Φως.
Το τροπάριο καλεί σε χαρά και τους γονείς. Στην Ελισάβετ λέγεται να ευφραίνεται, εκείνη που μέχρι τότε ήταν «στείρα και άκαρπος». Και για τον Ζαχαρία, τον ιερέα που είχε βγει βουβός από τον Ναό, ο ύμνος λέει ότι χορεύει και κράζει. Το Ευαγγέλιο δείχνει ότι η γλώσσα του έμεινε δεμένη ως την ημέρα που το βρέφος έλαβε το όνομά του. Ο ύμνος δεν διηγείται χειρονομίες που έγιναν την ημέρα της συλλήψεως. Προακούει τη χαρά που ο Ζαχαρίας θα έψαλλε μετά τη γέννηση, όταν είπε στον γιο του: «Και συ, παιδίον, προφήτης Υψίστου κληθήση» (Λουκ. 1, 76).
Το κοντάκιο της εορτής λέει το ίδιο πράγμα με άλλα λόγια:
Ευφραίνεται φωτεινά ο μέγας Ζαχαρίας, μαζί με την πάνσεμνη σύζυγό του την ένδοξη Ελισάβετ, επειδή συνέλαβε, όπως της άξιζε, τον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο, τον οποίο ο Αρχάγγελος ευαγγελίστηκε με χαρά. Κι εμείς οι άνθρωποι, όπως ταιριάζει, τον τιμούμε ως φύλακα του μυστηρίου της χάριτος.
«Φύλακα του μυστηρίου της χάριτος» ονομάζει το κοντάκιο τον Ιωάννη, δηλαδή εκείνον στον οποίο εμπιστεύθηκε το μυστήριο της χάριτος και που το υπηρετεί. Εκείνος θα βάπτιζε στον Ιορδάνη Αυτόν που φέρνει τη χάρη στον κόσμο και θα Τον έδειχνε στον λαό. Η Εκκλησία βλέπει τη σύλληψή του υπό το φως αυτής της διακονίας.
Γιατί τιμούμε την αρχή
Η μνήμη ενός αγίου συνδέεται συνήθως με τη μετάσταση του προς τον Κύριο. Για τον Πρόδρομο, η Εκκλησία εορτάζει και τη σύλληψη και τη γέννηση. Βλέπει αυτές τις αρχές υπό το φως ολόκληρης της ζωής του και της μοναδικής διακονίας του, που ήταν να προετοιμάσει τον ερχομό του Χριστού.
Ο Ιωάννης προαγγέλθηκε πριν συλληφθεί. Ο Αρχάγγελος πρόφερε το όνομά του και είπε γι’ αυτόν: «Έσται γαρ μέγας ενώπιον του Κυρίου, και οίνον και σίκερα ου μη πίη, και Πνεύματος Αγίου πλησθήσεται έτι εκ κοιλίας μητρός αυτού» (Λουκ. 1, 15). Η πρώτη κίνησή του που γνωρίζουμε από το Ευαγγέλιο είναι ένα σκίρτημα χαράς μπροστά στον Κύριο. Το δώρο που έλαβε από την αρχή δεν του αφαίρεσε όμως την ελευθερία. Ο Ιωάννης εκπλήρωσε την κλήση του σε ολόκληρη τη ζωή του: με την άσκηση στην έρημο, με το κήρυγμα, με την υπακοή και, στο τέλος, με το μαρτύριο.
Η σημερινή εορτή μάς καλεί να κοιτάξουμε με ευλάβεια το σπίτι στην ορεινή περιοχή της Ιουδαίας: έναν ιερέα που δεν μπορούσε να μιλήσει, μια ηλικιωμένη γυναίκα αποσυρμένη από τα μάτια των ανθρώπων και ένα βρέφος ακόμη αθέατο. Μακριά από το βλέμμα των πλήθων, σε αυτό το σπίτι προετοιμαζόταν ο ερχομός του Προδρόμου και, μέσω αυτού, ο ερχομός του Κυρίου. Εκεί άρχιζε να εκπληρώνεται η υπόσχεση που ο Θεός είχε δώσει στον Αβραάμ και είχε προαναγγείλει μέσω των προφητών, και ο Ζαχαρίας θα την μνημόνευε στον ύμνο του.
Άγιε Προφήτη Ιωάννη, Πρόδρομε και Βαπτιστά του Κυρίου, εσύ που δωρήθηκες στον κόσμο από την προσευχή των γονιών σου και υποδέχθηκες με χαρά τον Χριστό ήδη από την κοιλιά της μητέρας σου, πρέσβευε στον Θεό υπέρ ημών.
Σχετικά άρθρα
- Γιατί η Εκκλησία εορτάζει τη γέννηση του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου — η εορτή της 24ης Ιουνίου και η σπάνια τάξη των εορταζόμενων γεννήσεων.
- Ο Άγιος Προφήτης Ζαχαρίας και η δίκαιη Ελισάβετ, οι γονείς του Προδρόμου (στα αγγλικά) — για τους δίκαιους γονείς εκείνου που προαγγέλθηκε από τον Αρχάγγελο Γαβριήλ.
- Η Γέννηση της Θεοτόκου, η αρχή της σωτηρίας μας — η εορτή που ανοίγει τη σειρά των μεγάλων εορτών του εκκλησιαστικού έτους.
- Ο Άγιος Ιωακείμ, ο πατέρας της Θεοτόκου (στα αγγλικά) — για την προσευχή και την υπομονή των γονέων που έλαβαν παιδί στα γηρατειά.
Εικόνα: Η Σύλληψη του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου, ανώνυμη ρωσική εικόνα του δεύτερου μισού του 15ου αιώνα, Κεντρικό Μουσείο Αντρέι Ρουμπλιόφ· κοινό κτήμα, μέσω του Wikimedia Commons. Προσαρμογή μορφοποίησης για το OrtodoxWay.