Η εικόνα του άρθρου: Η Γέννηση της Θεοτόκου, τοιχογραφία του 1547 από τη Μονή Διονυσίου, Άγιον Όρος. Ζωγράφος: Τζώρτζης Φούκας. Πηγή: Wikimedia Commons, κοινό κτήμα.
Στις 8 Σεπτεμβρίου η Εκκλησία εορτάζει τη γέννηση της Υπεραγίας Θεοτόκου. Είναι η πρώτη μεγάλη εορτή του εκκλησιαστικού έτους, που αρχίζει την 1η Σεπτεμβρίου. Τους αγίους τούς τιμούμε συνήθως την ημέρα που πέθαναν, επειδή τότε γεννήθηκαν για την αληθινή ζωή. Τρεις γεννήσεις κατά σάρκα εορτάζει η Εκκλησία: του Κυρίου, του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου και αυτή.
Τα Ευαγγέλια δεν λένε τίποτα για την έλευση της Παρθένου στον κόσμο. Όσα γνωρίζουμε μας τα διέσωσε η Παράδοση. Το κείμενο που διηγείται εκτενώς αυτή τη γέννηση ονομάζεται Πρωτευαγγέλιο του Ιακώβου και συντάχθηκε γύρω στα μέσα του δεύτερου αιώνα. Η Εκκλησία δεν το συμπεριέλαβε στα βιβλία της Γραφής. Παρέλαβε από αυτό όσα πράγματα εισήλθαν στην ακολουθία της ημέρας και στο συναξάριο, δηλαδή στην ανάγνωση για τον βίο του αγίου που ορίζεται στον όρθρο, και από εκεί έφτασαν ως εμάς τα ονόματα των γονέων της Παρθένου.
Το απολυτίκιο, ο ύμνος που συνοψίζει την εορτή και επαναλαμβάνεται πολλές φορές κατά την ημέρα της, λέει ως εξής:
Η γέννησίς σου, Θεοτόκε Παρθένε, χαράν εμήνυσε πάση τη οικουμένη· εκ σου γαρ ανέτειλεν ο ήλιος της δικαιοσύνης, Χριστός ο Θεός ημών· και λύσας μεν την κατάραν, έδωκε δε την ευλογίαν, καταργήσας δε τον θάνατον, εδωρήσατο ημίν ζωήν την αιώνιον.
Ιωακείμ και Άννα
Ο Ιωακείμ και η Άννα γέρασαν χωρίς παιδιά. Στο Ισραήλ η έλλειψη απογόνων θεωρούνταν, στα μάτια των ανθρώπων, σημάδι ότι ο Θεός είχε γυρίσει το πρόσωπό Του αλλού, με αποτέλεσμα οι δύο τους να φέρουν αυτό το όνειδος επί χρόνια. Το συναξάριο λέει ότι ο Ιωακείμ ήταν πλούσιος και φιλόθεος και ότι πρόσφερε στον Ναό τα δώρα του διπλάσια από τους άλλους, αλλά παρ’ όλα αυτά τον κατέκριναν επειδή δεν είχε παιδιά.
Στην ακολουθία της εορτής διατηρείται η πιο συγκεκριμένη λεπτομέρεια εκείνων των ετών. Ο Ιωακείμ ανέβηκε στο βουνό και προσευχήθηκε εκεί, ενώ η Άννα έμεινε στον κήπο και υπέμεινε τη χλεύη. Προσεύχονταν και οι δύο, ο καθένας από τον τόπο του. Το Πρωτευαγγέλιο διηγείται ότι στην Άννα μηνύθηκε πως η προσευχή της εισακούστηκε, και ο άγγελος έδωσε την ίδια είδηση και στον Ιωακείμ.
Ο Άγιος Φώτιος σταματά ακριβώς στο γήρας τους. Ο Αδάμ πλάστηκε από χώμα, χωρίς φυσική γέννηση. Η Εύα βλάστησε από την πλευρά του Αδάμ, και όχι με σαρκική ένωση. Και οι δύο αυτές αρχές πραγματοποιήθηκαν έξω από τους νόμους της φύσης. Δεν μπορεί, λοιπόν, η χάρη, με την οποία έγιναν τα φυσικά, να ανανεώσει τη φύση και στην Άννα; Δεν μπορεί ο Δημιουργός να ζεστάνει και να ποτίσει ό,τι γέρασε; Η θεία χάρη δεν υπακούει στη φύση, αλλά κυριαρχεί πάνω στη φύση.
Η Μαρία συνελήφθη από την ένωση του Ιωακείμ με την Άννα, όπως όλοι οι άνθρωποι. Το θαύμα βρίσκεται στη λύση της στειρότητας και όχι στον τρόπο της σύλληψης. Είναι από ολόκληρο το γένος μας, και τη σωτηρία τη λαμβάνει από τον Υιό της.
Ο Άγιος Ανδρέας Κρήτης βάζει την Άννα δίπλα στη Σάρρα, που γέννησε στα γηρατειά τον Ισαάκ: Εκείνος που άνοιξε τότε τη μήτρα της Σάρρας χάρισε και τώρα στην πιστή Άννα καρπό γέννησης από στείρα μήτρα. Και ένας άλλος ύμνος της ημέρας ξεχωρίζει την Άννα από όλες τις άλλες στείρες γυναίκες στις οποίες ο Θεός έδωσε παιδιά: με το θέλημά Του βλάστησαν και άλλες μακάριες στείρες γυναίκες, αλλά η Μαρία έλαμψε περισσότερο από όλους τους γεννημένους.
Η χαρά της Άννας
Το Πρωτευαγγέλιο διηγείται ότι, έπειτα από εννέα μήνες, η Άννα γέννησε και ρώτησε τη μαμή τι έφερε στον κόσμο. Η μαμή της είπε ότι γέννησε κορίτσι. Τότε η Άννα είπε ότι η ψυχή της μεγαλύνθηκε εκείνη την ημέρα, και ξάπλωσε το βρέφος στην κούνια. Όταν συμπληρώθηκαν οι ημέρες του καθαρισμού, η Άννα θήλασε την κόρη και της έδωσε το όνομα Μαρία.
Το κοντάκιο της εορτής, ο ύμνος του όρθρου που συγκεντρώνει σε λίγες γραμμές το νόημα της ημέρας, συνδέει αυτή τη χαρά με μια πολύ πιο παλιά απελευθέρωση. Ο Ιωακείμ και η Άννα λυτρώθηκαν από το όνειδος της ατεκνίας, ο Αδάμ και η Εύα από τη φθορά του θανάτου. Το επωδικό του επανέρχεται τέσσερις φορές στην ακολουθία: «Η στείρα τίκτει την Θεοτόκον και τροφόν της ζωής ημών.»
Γι’ αυτό οι ύμνοι της ημέρας επιστρέφουν διαρκώς στις γυναίκες που δεν έχουν παιδιά και τους απευθύνονται κατευθείαν: «Στείρες, μη λυπάστε, και άτεκνες, παρηγορηθείτε.» Ο Άγιος Ανδρέας Κρήτης τις καλεί σε χορό: οι στείρες και οι μητέρες να χορέψουν, οι άτεκνες να τολμήσουν και να σκιρτήσουν, επειδή η άτεκνη βλάστησε τη Θεοτόκο, που επρόκειτο να θεραπεύσει από τους πόνους την Εύα και από την κατάρα τον Αδάμ.
Ένα όνομα προορισμένο για δοξολογία
Το όνομα Ιωακείμ ερμηνεύτηκε ως «Ο Κύριος υψώνει», ενώ το όνομα Άννα σημαίνει «Χάρη». Στο όνομα της κόρης η χριστιανική παράδοση έδωσε πολλές ερμηνείες. Την αποκάλεσαν Κυρία και Δέσποινα, Ελπίδα, Φωτισμένη, Αστέρι της θάλασσας, Εκείνη που τα πάντα υπερβαίνει. Κάποιοι του έδωσαν τη σημασία «πικρή θάλασσα», ερμηνεία που συναντά δυσκολίες στην εβραϊκή γραμματική. Όλα αυτά προέρχονται από την ερμηνεία των Πατέρων και όχι από τη μελέτη της γλώσσας.
Ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός επιλέγει το «Κυρία». Η Χάρη, επειδή έτσι ερμηνεύεται το όνομα Άννα, έφερε στον κόσμο τη Δέσποινα, επειδή αυτό σημαίνει το όνομα Μαρία. Και εκείνη έγινε πραγματικά Δέσποινα όλης της κτίσης, αφού αξιώθηκε να είναι Μητέρα του Δημιουργού.
Τα πρώτα βήματα
Το Πρωτευαγγέλιο διηγείται ότι, όταν η Μαρία ήταν έξι μηνών, η Άννα την ακούμπησε στο έδαφος για να δει αν μπορεί να σταθεί όρθια. Το κοριτσάκι έκανε επτά βήματα και επέστρεψε στην αγκαλιά της μητέρας του. Η Άννα τότε την σήκωσε και ορκίστηκε ότι δεν θα την αφήσει να περπατήσει ξανά στη γη, μέχρι να την οδηγήσει στον Ναό του Κυρίου.
Εκεί λέγεται επίσης ότι η Άννα έκανε από το δωμάτιο της κόρης της έναν χώρο φυλαγμένο από οτιδήποτε θεωρούνταν ακάθαρτο και κάλεσε καθαρές παρθένες από τους Εβραίους, που τη φρόντιζαν.
Η εορτή του πρώτου έτους
Όταν η Παρθένος συμπλήρωσε ένα έτος, ο Ιωακείμ έκανε γιορτή και κάλεσε τους ιερείς, τους γραμματείς, τους πρεσβυτέρους και όλο τον λαό του Ισραήλ. Ο Άγιος Ρωμανός ο Μελωδός ψάλλει ότι το Ισραήλ χάρηκε ακούγοντας ότι η Άννα γέννησε, και όταν ο Ιωακείμ συγκέντρωσε τους ιερείς και τους λευίτες για προσευχή, έβαλε τη Μαρία στη μέση, ώστε όλοι να μπορέσουν να τη δοξάσουν.
Οι ιερείς την ευλόγησαν και ζήτησαν από τον Θεό να της δώσει όνομα ένδοξο στους αιώνες, από όλα τα έθνη της γης. Ο λαός όλος απάντησε: «Γένοιτο. Αμήν.» Ο Ιωακείμ την έφερε έπειτα μπροστά στους αρχιερείς, και εκείνοι ζήτησαν από τον Ύψιστο να χαμηλώσει το βλέμμα Του πάνω στο παιδί και να το ευλογήσει με ευλογία που θα μείνει αιώνια.
Ένα παιδάκι ενός έτους δέχεται την ευλογία των ιερέων μπροστά σε ολόκληρο τον λαό. Αυτή η διήγηση φωτίζει, ήδη από τη βρεφική της ηλικία, τη μετέπειτα κλήση της.
Μετά τη γιορτή, λέει το ίδιο κείμενο, η Άννα την πήρε στην αγκαλιά της, την έφερε στο υπνοδωμάτιο για να τη θηλάσει και άρχισε να ψάλλει. Το τραγούδι της δεν ζητά τίποτα, παρά μόνο θαυμάζει. Ο Θεός την κοίταξε και έσβησε από πάνω της τη χλεύη των εχθρών. Της έδωσε τον καρπό της δικαιοσύνης Του, που δεν μοιάζει με κανέναν άλλο. Και στο τέλος το τραγούδι γίνεται κραυγή: ποιος θα πει στους γιους του Ρουβήν ότι η Άννα θηλάζει; Ας ακούσουν οι δώδεκα φυλές του Ισραήλ ότι η Άννα θηλάζει.
Έπειτα ξάπλωσε τη Μαρία στην κούνια του δωματίου και βγήκε να φροντίσει τους καλεσμένους. Όταν τελείωσε το γλέντι, όλοι έφυγαν για τα σπίτια τους, δοξάζοντας τον Θεό του Ισραήλ.
Ένα στιχηρό της εορτής, δηλαδή ένας σύντομος ύμνος που ψάλλεται ανάμεσα στους στίχους των ψαλμών, βάζει αυτή τη χαρά στα χείλη των δύο γερόντων και την πηγαίνει πίσω ως τον Παράδεισο: αυτή είναι η φωνή του Ιωακείμ και της Άννας, που εορτάζουν μυστικά και λένε: χαρείτε μαζί μας, Αδάμ και Εύα, επειδή σε εμάς, στους οποίους είχε κλειστεί ο παράδεισος εξαιτίας της παράβασης της εντολής, δόθηκε ένδοξος καρπός, η Μαρία, που ανοίγει σε όλους την είσοδο.
Ο Πατριάρχης Γερμανός Κωνσταντινουπόλεως βάζει τέλος και στο όνειδος του Ιωακείμ: «Από τώρα οι θυσίες του Ιωακείμ δεν θα επιστρέφονται πίσω, επειδή ο θρήνος της Άννας μεταβλήθηκε σε χαρά.»
Οι τύποι με τους οποίους προαναγγέλθηκε
Η Εκκλησία διαβάζει στην Παλαιά Διαθήκη τύπους με τους οποίους προαναγγέλθηκε εκείνη, και οι ύμνοι της εορτής τους συγκεντρώνουν όλους μαζί.
Εκείνη είναι η πηγή της ζωής που τρέχει από τη σκληρή πέτρα, ζωή που βγήκε από άκαρπη μήτρα. Είναι η βάτος από την οποία μίλησε ο Θεός στον Μωυσή, που δέχτηκε μέσα της το άυλο Πυρ και δεν κάηκε. Ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός προσθέτει το όρος από το οποίο λαξεύτηκε ο λίθος χωρίς χέρι ανθρώπου, τη σκάλα που είδε ο Ιακώβ και την πύλη από την οποία πέρασε ο Χριστός. Ένας άλλος ύμνος την ονομάζει πύλη προς ανατολάς, που περιμένει την είσοδο του μεγάλου Ιερέα.
Ο Άγιος Σέργιος ο Αγιοπολίτης, δηλαδή της Αγίας Πόλεως, τα συγκεντρώνει όλα σε μία μόνη πρόσκληση: ελάτε, πιστοί, να τρέξουμε προς την Παρθένο, το νυφικό δωμάτιο της παρθενίας, τη ράβδο του Ααρών που βλάστησε από τη ρίζα του Ιεσσαί, το κήρυγμα των προφητών, το βλάστημα των δικαίων Ιωακείμ και Άννας.
Στον Δαβίδ, πάλι, είχε ορκιστεί ο Θεός ότι από τον καρπό της κοιλίας του θα καθίσει κάποιος στον θρόνο του. Ο ύμνος του όρθρου τον φωνάζει με το όνομά του και τον ρωτά τι του ορκίστηκε, ώστε να πει ο ίδιος ότι ο όρκος εκπληρώθηκε ακριβώς αυτή την ημέρα.
Η κλίμακα του Ιακώβ
Στον μέγα εσπερινό της εορτής διαβάζεται πώς ο Ιακώβ είδε στον ύπνο του μια κλίμακα στηριγμένη στη γη που άγγιζε τον ουρανό, με τους αγγέλους να ανεβαίνουν και να κατεβαίνουν πάνω της, και τον Κύριο να στέκεται στην κορυφή της κλίμακας. Η ίδια ανάγνωση ορίζεται και στον Ευαγγελισμό, και στην Κοίμηση της Θεοτόκου.
Ο Άγιος Φώτιος λέει τι ακριβώς είδε ο Ιακώβ: την κλίμακα που οδηγεί στον ουρανό, μέσω της οποίας η επίγεια φύση ξεπερνά τα όριά της και φτάνει να κατοικήσει στη Βασιλεία των ουρανών.
Ο λόγος των Πατέρων
Ο Άγιος Ανδρέας Κρήτης της απευθύνεται κατευθείαν: Νύμφη του Πατρός, Πανάχραντη Μητέρα του Υιού, άγιε και λαμπρέ ναέ του Αγίου Πνεύματος, καθαρότερη από όλα τα πλάσματα και η καταλληλότερη για τον έσχατο σκοπό, για τον οποίο έγινε ο κόσμος. Με τη γέννησή σου, λέει, το αιώνιο θέλημα του Δημιουργού εκπληρώθηκε.
Ποιος ήταν αυτός ο έσχατος σκοπός; Να ενωθούμε με τον Θεό και να αγιαστούμε. Ο Άγιος Αμβρόσιος Μεδιολάνων το λέει σε μία μόνη φράση: αν δεν ήθελε να λυτρώσει τον άνθρωπο, δεν θα είχε κανένα νόημα να γεννηθεί.
Ο ίδιος Άγιος Ανδρέας ονομάζει την ημέρα αυτή αρχή όλων των αγίων ημερών και θύρα της αγαθότητας και της αλήθειας.
Ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός βάζει δίπλα δίπλα τους δύο ευαγγελισμούς. Στην Εύα ειπώθηκε ότι με πόνους θα γεννά παιδιά, ενώ σε αυτήν λέγεται: «Χαίρε, κεχαριτωμένη.» Στην Εύα ειπώθηκε ότι θα έλκεται προς τον άνδρα της, ενώ σε αυτήν λέγεται: «Ο Κύριος μετά σου.» Ο Άγιος Στέφανος ο Αγιοπολίτης βάζει την ίδια την Εύα να μιλά: γεννήθηκε σε μένα η σωτηρία, με την οποία θα ελευθερωθώ από τα δεσμά του άδη.
Ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς κοιτάζει πιο πίσω. Οι προφητείες την είχαν προαναγγείλει, και τα παλιά θαύματα είχαν προεικονίσει αυτό το θαύμα. Εκείνη είναι, λέει, το τέλος ή, μάλλον, η αρχή και η ρίζα τόσων έργων του Θεού. Είναι η καρποφόρα υπόσχεση που δόθηκε στον Ιωακείμ και στην Άννα, οι οποίοι έμειναν άτεκνοι από τη νεότητά τους, για να γεννήσουν στα γηρατειά εκείνη από την οποία επρόκειτο να γεννηθεί, χωρίς σπορά, Εκείνος που γεννήθηκε χωρίς χρόνια από τον Πατέρα. Σε μια άλλη ομιλία προχωρεί ακόμη περισσότερο και λέει ότι ολόκληρη η θεόπνευστη Γραφή γράφτηκε για αυτήν. Η φράση αυτή κατανοείται υπό το φως της εκπλήρωσης της Γραφής στον Λόγο που σαρκώθηκε από αυτήν.
Ο Άγιος Φώτιος τοποθετεί αυτή την εορτή πριν από τις άλλες, σε εγκωμιαστικό λόγο σε ημέρα εορτής, επειδή χωρίς αυτήν καμία δεν θα είχε φανερωθεί. Την ονομάζει ρίζα, πηγή και θεμέλιο, λέει ότι σκιάζει με το κάλλος της όλες τις άλλες εορτές και ότι έγινε γνωστή ως ημέρα σωτηρίας όλων.
Το Ισραήλ περίμενε τον Μεσσία. Οι προφήτες είχαν μιλήσει γι’ αυτόν, αλλά πολλοί από εκείνον τον λαό δεν γνώριζαν ότι η προσδοκία τους εξαρτιόταν από τη γέννηση μιας παρθένου από το γένος τους, που επρόκειτο να γεννήσει χωρίς πατέρα τον ενσαρκωμένο Υιό του Θεού, τον Μονογενή από τον Πατέρα χωρίς μητέρα.
Ο Άγιος Νεόφυτος ο Έγκλειστος της Κύπρου, που ονομάζεται κάποτε Χρυσόστομος της Κύπρου, την αποκαλεί πρώτο καρπό της σωτηρίας μας και πρώτο καρπό της ανανέωσης της φύσης μας, που είχε γεράσει και σκοτιστεί από την παράβαση της εντολής.
Ο Άγιος Ιωσήφ ο Υμνογράφος λέει ότι ο πνευματικός Νυμφίος την βρήκε μόνη, σαν κρίνο ανάμεσα σε αγκάθια και σαν λουλούδι των κοιλάδων.
Ο Άγιος Ρωμανός ο Μελωδός συνδέει την προσευχή της Άννας με την προσευχή της άλλης Άννας, της μητέρας του προφήτη Σαμουήλ, που ο Ηλί την είχε θεωρήσει μεθυσμένη μέσα στον Ναό. Εκείνη εισακούστηκε και έδωσε στον Κύριο έναν προφήτη. Αυτή εισακούστηκε και έδωσε στον κόσμο τη Θεοτόκο. Ο Άγιος Ανδρέας Κρήτης βάζει τα λόγια στα χείλη της: άκουσες, Κύριε, την προσευχή μου, δίνοντάς μου σήμερα τον καρπό της υπόσχεσης, εκείνη που από πριν είχε επιλεγεί από όλα τα έθνη. Και η ίδια η Άννα φωνάζει, σε έναν άλλο ύμνο: στείρα ούσα, γέννησα τη Θεοτόκο, με την οποία λύεται η καταδίκη της Εύας.
Και η χαρά του Ιωακείμ βρίσκει φωνή. Η στείρα θηλάζει τη βρεφική Μαρία, και εκείνος ευφραίνεται για τη γέννησή της και λέει: ράβδος γεννήθηκε σε μένα, από την οποία βλάστησε το άνθος Χριστός, από τη ρίζα του Δαβίδ.
Για ποιον λόγο χρειαζόταν μια μητέρα
Στην ομιλία του για αυτή την εορτή ο Άγιος Φώτιος ξεκινά από τον Παράδεισο. Ο Θεός χάρισε στον άνθρωπο τη χαρά του Παραδείσου και την εξουσία πάνω σε όλα όσα υπήρχαν εκεί. Έκρινε έπειτα σωστό αυτός που είχε λάβει τόση δύναμη να εκπαιδευτεί και να διδαχθεί μέσω μιας εντολής. Ο άνθρωπος παρέβη την εντολή. Αλλά ο Δημιουργός δεν παρέβλεψε τα πλάσματά Του ούτε μετά την πτώση εκείνη. Χρειάστηκε ένα από τα Πρόσωπα της Αγίας Τριάδας να γίνει άνθρωπος, ώστε να φανεί ότι η αναδημιουργία ήταν έργο Δικό Του, όπως ήταν και η δημιουργία.
Η Ενσάρκωση, όμως, απαιτεί μια μητέρα. Έπρεπε, λοιπόν, να προετοιμαστεί μια μητέρα που θα γεννούσε τον Δημιουργό, για την εκ βάθρων αναδημιουργία ολόκληρης της ανθρώπινης φύσης. Έπρεπε να είναι παρθένος, επειδή, όπως ο πρώτος άνθρωπος λήφθηκε από γη που δεν την είχε αγγίξει άροτρο, έτσι και η αναδημιουργία έπρεπε να περάσει μέσα από παρθενική μήτρα.
Ποια ήταν άξια γι’ αυτό; Εκείνη που γεννήθηκε την ημέρα αυτή, με τρόπο ασυνήθιστο, από τον Ιωακείμ και την Άννα, από στείρα ρίζα. Χρειάστηκε εκείνη που από την κούνια διατήρησε το σώμα καθαρό, την ψυχή καθαρή και τους λογισμούς καθαρούς να αναδειχθεί Μητέρα του Δημιουργού. Χρειάστηκε εκείνη που από μικρή οδηγήθηκε στον Ναό και πάτησε σε τόπους απάτητους να αναδειχθεί ζωντανός ναός για Εκείνον που της έδωσε ζωή. Χρειάστηκε εκείνη που αφαίρεσε το όνειδος των γονέων της να διορθώσει και το σφάλμα των προπατόρων μας, επειδή εκείνη χάρισε σώμα σε Εκείνον που έσωσε το γένος μας.
Από εκείνη την ημέρα, λέει ο ίδιος Άγιος Φώτιος, ο θρόνος του Κυρίου ετοιμάστηκε πάνω στη γη. Τα επίγεια αγιάστηκαν. Τα ουράνια στρατεύματα ενώνονται μαζί μας. Και ο πονηρός, που μας είχε εξαπατήσει παλιότερα και είχε σταθεί εναντίον μας, συντρίφτηκε, και τα σχέδιά του διαλύθηκαν.
Όλα αυτά η Εκκλησία τα βλέπει υπό το φως όσων επρόκειτο να ακολουθήσουν. Η γέννηση της Παρθένου εορτάζεται εξαιτίας της Ενσάρκωσης, του Σταυρού και της Ανάστασης του Υιού της, και στην αρχή φαίνεται ήδη η εκπλήρωση.
Ο Πατριάρχης Γερμανός λέει το ίδιο σε ύμνο: με την προαναγγελία του αγγέλου βγήκε σήμερα τίμιος καρπός από τους δικαίους Ιωακείμ και Άννα, ουρανός και θεϊκός θρόνος και κατοικία αγνότητας, που αναγγέλλει χαρά σε όλο τον κόσμο και εξαφανίζει την κατάρα.
Πού γεννήθηκε
Η Παράδοση δεν διατήρησε μία μόνη απάντηση. Ορισμένες μαρτυρίες δείχνουν προς τη Ναζαρέτ, όπου οι γονείς της είχαν σπίτι. Άλλες δείχνουν προς την Ιερουσαλήμ, στον τόπο δίπλα στην Προβατική Πύλη, κοντά στον Ναό. Την τελευταία την ενισχύουν ο Άγιος Σωφρόνιος, Πατριάρχης Ιεροσολύμων, και μετά από αυτόν ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, που προσκυνά τον ίδιο τον τόπο: Η Θεοτόκος γεννήθηκε για μας στην άγια Προβατική Πύλη. Χαίρε, Προβατική Πύλη, πανάγιο κατοικητήριο της Θεοτόκου. Χαίρε, Προβατική Πύλη, τείχος των προβάτων του Ιωακείμ.
Προτάθηκε και συμβιβασμός των δύο απόψεων: ο Ιωακείμ, άνθρωπος εύπορος, θα μπορούσε να έχει κατοικία και στην Ιουδαία και στη Γαλιλαία. Παραμένει, ωστόσο, εικασία, την οποία καμία παλιά μαρτυρία δεν ενισχύει.
Από εκεί προέρχεται και το αρχαιότερο ίχνος της εορτής. Οι ύμνοι για τις 8 Σεπτεμβρίου βρίσκονται στο βιβλίο ύμνων των Ιεροσολύμων που συντάχθηκε γύρω στα μέσα του έκτου αιώνα, και ο Άγιος Ρωμανός ο Μελωδός μαρτυρεί για την εορτή γύρω στο έτος 550. Η πρώτη μνεία στην ακολουθία συνδέεται με τα εγκαίνια μιας εκκλησίας που χτίστηκε σε εκείνον τον τόπο, δίπλα στην κολυμβήθρα Βηθεσδά. Ο σημερινός ναός, που ονομάζεται της Αγίας Άννας, χτίστηκε από τους σταυροφόρους τον δωδέκατο αιώνα, στη θέση του παλιού. Είναι πολύ πιθανό η επιλογή της ημέρας 8 Σεπτεμβρίου και η διάδοση της εορτής να εξαρτώνται από την πρώτη εκκλησία και από τη μνήμη των εγκαινίων της.
Λέγεται ενίοτε ότι η ημερομηνία ορίστηκε μεταξύ των ετών 431 και 451, ή ότι η εκκλησία χτίστηκε από την Αγία Ελένη. Κανένας από τους δύο αυτούς ισχυρισμούς δεν είναι επαρκώς τεκμηριωμένος. Οι μαρτυρίες που μπορούν να ελεγχθούν σήμερα οδηγούν στην Παλαιστίνη του έκτου αιώνα και στο σπίτι δίπλα στην Προβατική Πύλη.
Οι χριστιανοί είδαν σε αυτή την ημέρα και ένα πνευματικό νόημα. Ο αριθμός οκτώ είναι από παλιά το σημάδι του μέλλοντος αιώνα, της ημέρας που έπεται των επτά ημερών αυτού του κόσμου. Η όγδοη ημέρα του πρώτου μήνα φέρει έτσι, ήδη με τον αριθμό της, το μήνυμα ότι ο κόσμος ξεκίνησε από την αρχή.
Πώς την απεικονίζουν οι εικόνες
Η Ερμηνεία της βυζαντινής ζωγραφικής ορίζει τη σκηνή σε δύο μέρη. Πρώτα το σπίτι και ο κήπος με διάφορα είδη δέντρων, και στη μέση η Άννα που προσεύχεται, με έναν άγγελο που την ευλογεί από ψηλά, και, πέρα από τον κήπο, πάνω σε ένα βουνό, ο Ιωακείμ που προσεύχεται κι αυτός, ευλογημένος από άλλον άγγελο. Έπειτα το σπίτι, με την Άννα ξαπλωμένη στο κρεβάτι και ακουμπισμένη σε μαξιλάρια, δύο κορίτσια να την κρατούν από πίσω και άλλο να της κάνει αέρα, ενώ άλλα κορίτσια βγαίνουν από την πόρτα με σκεύη φαγητού. Κάτω, μερικά κορίτσια πλένουν το βρέφος σε μια λεκάνη, και μια άλλη το λικνίζει.
Η σκηνή αυτή είναι οικιακή. Μας φέρνει ανάμεσα στις υπηρέτριες της Άννας, ανάμεσα στα φαγητά και στα σπάργανα, στο δωμάτιο όπου γεννήθηκε το κορίτσι. Η χαρά στο πρόσωπο της Άννας είναι η χαρά μιας γυναίκας που περίμενε για πολύ καιρό.
Στην περιγραφή της ίδιας της γέννησης, η Ερμηνεία δεν αναφέρει τον Ιωακείμ, αλλά οι ζωγράφοι τον απεικόνισαν συχνά και αυτόν. Έτσι φαίνεται στην τοιχογραφία της μονής Στούντενιτσα, στην Εκκλησία του Βασιλιά, που χτίστηκε γύρω στο 1314 από τον βασιλιά Μιλούτιν και αφιερώθηκε στους ίδιους τους Αγίους Ιωακείμ και Άννα. Στέκεται όρθιος στο δεξί άκρο και επιβλέπει από ψηλά την κούνια, σαν κάποιος που μόλις μπήκε.
Στη μονή της Χώρας στην Κωνσταντινούπολη, γνωστή σήμερα ως Καριγιέ Τζαμί, σώζονται οι περισσότερες σκηνές από την παιδική ηλικία της Παρθένου. Ένα από τα ψηφιδωτά την δείχνει να τη φιλά ο Ιωακείμ, ενώ εκείνη ακουμπά το χέρι της στο μάγουλο της μητέρας της. Ένα άλλο δείχνει τον Ιωακείμ να τη φέρνει στον Ναό, χωρίς την Άννα δίπλα του, για να λάβει την ευλογία τριών αρχιερέων που κάθονται σε ένα παγκάκι, γύρω από ένα τραπέζι. Το κορίτσι είναι τυλιγμένο σε υφάσματα που καλύπτουν εντελώς τα χέρια του πατέρα. Η συνήθης ερμηνεία της σκηνής βλέπει σε αυτή την κάλυψη το σημάδι της αγιότητάς της και την παρομοιάζει με επιλεγμένο σκεύος, γεννημένο για να προσφερθεί στο θυσιαστήριο.
Η απάντησή της
Αυτή η προετοιμασία δεν της αφαίρεσε την ελευθερία. Εκείνη που γεννήθηκε με την προσευχή του Ιωακείμ και της Άννας θα απαντήσει η ίδια στον ευαγγελισμό του αγγέλου: «Ιδού η δούλη Κυρίου· γένοιτό μοι κατά το ρήμα σου.» Σε αυτή την απάντηση, η χάρη του Θεού συναντά την πίστη και την υπακοή του ανθρώπου.
Την αποκαλούμε Θεοτόκο επειδή Εκείνος που γέννησε κατά σάρκα είναι ο αιώνιος Υιός του Πατρός, αληθινός Θεός και αληθινός άνθρωπος. Από αυτήν πήρε τη δική μας ανθρώπινη φύση, για να τη θεραπεύσει και να την ενώσει με τον Θεό. Δεν είναι εκείνη η αρχή της θεότητάς Του, αλλά Εκείνος πήρε από αυτήν την ανθρωπότητά Του. Γι’ αυτό κάθε τιμή που αποδίδεται στη Θεοτόκο μας στρέφει προς τον Χριστό.
Το Ευαγγέλιο της εορτής λέει το ίδιο. Μια γυναίκα από το πλήθος φώναξε στον Κύριο ότι μακάρια είναι η κοιλιά που Τον βάσταξε, κι Εκείνος απάντησε ότι μακάριοι είναι μάλλον όσοι ακούν τον λόγο του Θεού και τον φυλάσσουν. Πρώτη ανάμεσα σε αυτούς είναι εκείνη.
Τι μας δίνει η ημέρα αυτή
Το εκκλησιαστικό έτος αρχίζει με μια προσευχή που εισακούστηκε αργά. Ο Ιωακείμ και η Άννα ζήτησαν επί χρόνια και έλαβαν μόνο όνειδος, και όταν τους δόθηκε ό,τι είχαν ζητήσει ήταν και οι δύο γέροι. Η Εκκλησία έβαλε αυτή την ημέρα στην κορυφή του έτους, ώστε όποιος το αρχίζει φέροντας ένα αίτημα που δεν έχει λάβει ακόμη απάντηση να το αρχίζει έχοντας αυτούς τους δύο στο πλευρό του.
Η χαρά τους περιλαμβάνει και εκείνους των οποίων το αίτημα παραμένει ανεκπλήρωτο. Η έλλειψη παιδιών δεν είναι απόδειξη απόρριψης από τον Θεό, ούτε το μέτρο της πίστης κάποιων συζύγων. Το Ευαγγέλιο αποκαλεί δικαίους ενώπιον του Θεού τον Ζαχαρία και την Ελισάβετ και λέει αμέσως ότι δεν είχαν παιδιά. Η εορτή μάς καλεί να μένουμε στην προσευχή και να βαστάζουμε ο ένας του άλλου τον πόνο, βέβαιοι ότι κανείς δεν είναι ξεχασμένος μπροστά Του.
Ό,τι δόθηκε στον Ιωακείμ και στην Άννα πέρασε σε όλους. Ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός λέει ότι οι σοφοί γονείς της Θεοτόκου έλαβαν ουράνιο δώρο, άξιο του Θεού, θρόνο υψηλότερο και από τους ίδιους τους Χερουβείμ: τη μητέρα του Λόγου και Δημιουργού.
Γι’ αυτό ο ύμνος της ημέρας δεν σταματά στη χαρά δύο γερόντων, αλλά την αναγγέλλει σε όλο τον κόσμο: «Εκ σου γαρ ανέτειλεν ο ήλιος της δικαιοσύνης, Χριστός ο Θεός ημών.»
Σημείωση για τις πηγές. Το απολυτίκιο, το κοντάκιο, τα στιχηρά και οι κανόνες αποδίδονται σύμφωνα με την ακολουθία της 8ης Σεπτεμβρίου από το Μηναίο του Σεπτεμβρίου. Οι λεπτομέρειες για τη γέννηση και τη βρεφική ηλικία της Παρθένου προέρχονται από το Πρωτευαγγέλιο του Ιακώβου. Η διάταξη της εικόνας ακολουθεί την Ερμηνεία της βυζαντινής ζωγραφικής του Διονυσίου του εκ Φουρνά.
Τα λόγια του Αγίου Ανδρέα Κρήτης για τον έσχατο σκοπό για τον οποίο έγινε ο κόσμος, η φράση του Αγίου Αμβροσίου Μεδιολάνων και ο λόγος του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά για τη Γραφή που γράφτηκε για αυτήν προέρχονται από το βιβλίο Ο βίος της Υπεραγίας Θεοτόκου και αειπαρθένου Μαρίας, έκδοση σε επιμέλεια του αρχιμ. Κωνσταντίνου Κιρίλα (Constantin Chirilă), Εκδόσεις Δοξολογία, Ιάσιο, 2013, σσ. 30-31, μετάφραση από το The Life of the Virgin Mary, the Theotokos, Holy Apostles Convent, Buena Vista, Colorado, 1989. Δεν έχουν ελεγχθεί σε πατερικές εκδόσεις.