Στις 9 Σεπτεμβρίου, την επομένη της Γεννήσεως της Υπεραγίας Θεοτόκου, η Εκκλησία τιμά τους γονείς της, τους Αγίους και δικαίους Θεοπάτορες Ιωακείμ και Άννα. Η τάξη αυτή τηρείται στις μεγάλες εορτές: την επομένη της εορτής τιμώνται οι πλησιέστεροι σε αυτήν. Μετά τη Γέννηση του Κυρίου τιμάται η Μητέρα Του, στις 26 Δεκεμβρίου. Μετά τα Θεοφάνεια τιμάται ο Άγιος Ιωάννης ο Βαπτιστής, στις 7 Ιανουαρίου. Και μετά τη Γέννηση της Θεοτόκου τιμώνται εκείνοι που τη γέννησαν.
Από τους δύο, η Άννα έχει γίνει πολύ πιο γνωστή. Έχει τη δική της ημέρα, στις 25 Ιουλίου, όταν εορτάζεται η κοίμησή της· το όνομά της φέρουν αμέτρητες γυναίκες· σε αυτήν προσεύχονται όσες δεν έχουν παιδιά. Ακόμη και το κοντάκιο της 9ης Σεπτεμβρίου απευθύνεται σε αυτήν και την καλεί να χαρεί. Ο Ιωακείμ μνημονεύεται σε κάθε εκκλησία, πολλές φορές την ημέρα, και σχεδόν ποτέ δεν γίνεται λόγος γι’ αυτόν.
Τα Ευαγγέλια δεν λένε τίποτα γι’ αυτόν. Όσα γνωρίζουμε προέρχονται από τη γενεαλογία του γένους, όπως τη διατήρησαν οι Πατέρες, και από ένα αρχαίο κείμενο που ονομάζεται Πρωτευαγγέλιο του Ιακώβου.
Από τη γενεαλογία του Δαυίδ
Ο Ιωακείμ ήταν από τη φυλή του Ιούδα και κατάγονταν από το γένος του βασιλιά Δαυίδ. Κατοικούσε στη Ναζαρέτ της Γαλιλαίας, είχε περιουσία και συνήθιζε να προσφέρει στον Ναό διπλάσιο από όσα αποκτούσε: ένα μέρος ως θυσία για τον εαυτό του και ένα άλλο για όλο τον λαό.
Ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, στην Ακριβή Έκδοση του, στο κεφάλαιο για το γένος του Κυρίου, παραθέτει τη γενεαλογία ως εξής: από τον Νάθαν, γιο του Δαυίδ, γεννήθηκε ο Λευί· ο Λευί απέκτησε τον Μελχί και τον Πάνθηρα· ο Πάνθηρας απέκτησε τον Βαρπάνθηρα· και από τον Βαρπάνθηρα γεννήθηκε ο Ιωακείμ, ο πατέρας της Θεοτόκου.
Το κατά Ματθαίον και το κατά Λουκάν Ευαγγέλιο απαριθμούν το γένος του Ιωσήφ, όχι της Παρθένου. Ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός δείχνει την αιτία: οι Εβραίοι δεν συνήθιζαν να απαριθμούν το γένος από τη γυναικεία γραμμή, ενώ ο νόμος απαγόρευε σε κάποιον να πάρει γυναίκα από άλλη φυλή. Ο Ιωσήφ ήταν άνθρωπος δίκαιος και από το γένος του Δαυίδ, άρα δεν θα την έπαιρνε παραβαίνοντας τον νόμο, αλλά την πήρε επειδή ήταν από την ίδια φυλή με αυτόν. Δείχνοντας το γένος του Ιωσήφ, το Ευαγγέλιο έδειξε, επομένως, και το δικό της.
Και αν η Παρθένος είναι από το γένος του Δαυίδ, τότε η υπόσχεση που δόθηκε στον Δαυίδ, ότι από το σπέρμα του θα βλαστήσει ο Βασιλεύς των αιώνων, περνά μέσω του πατέρα της. Ο Απόστολος γράφει για τον Υιό του Θεού ότι γεννήθηκε «εκ σπέρματος Δαυίδ κατά σάρκα» (Ρωμ. 1, 3), και ο λόγος αυτός στέκεται ακριβώς επειδή η Παρθένος έχει το γένος που έχει, αφού ο Ιωσήφ δεν ήταν κατά φύση πατέρας του Κυρίου. Διά του Ιωακείμ εισέρχεται ο Χριστός, κατά σάρκα, στο γένος των βασιλέων του Ισραήλ.
Το δώρο που επέστρεψε από το θυσιαστήριο
Το Πρωτευαγγέλιο του Ιακώβου δεν συγκαταλέγεται στα βιβλία της Γραφής. Ο πυρήνας του, όμως, πέρασε στους ύμνους των εορτών και χρησιμοποιήθηκε από τους Πατέρες, και με αυτόν τον τρόπο έφτασε ως εμάς. Όποιος διαβάζει όσα ακολουθούν καλό είναι να ξέρει από πού προέρχονται.
Σε μια εορτή, όταν οι γιοι του Ισραήλ έφερναν τα δώρα τους, κάποιος Ρουβήμ τον σταμάτησε στον δρόμο και του είπε ότι δεν ταιριάζει να προσφέρει πρώτος, αφού δεν είχε ανεγείρει σπέρμα στον Ισραήλ. (Μερικές μεταφράσεις αποκαλούν τον Ρουβήμ αρχιερέα· το ελληνικό κείμενο δεν του δίνει αυτόν τον βαθμό.)
Ο Ιωακείμ δεν του απάντησε τίποτα. Έφυγε από εκεί για το κατάστιχο των δώδεκα φυλών, το βιβλίο όπου ήταν γραμμένο το γένος του καθενός, για να δει αν μόνο αυτός είχε μείνει χωρίς απόγονο στον Ισραήλ. Έψαξε και βρήκε ότι όλοι οι δίκαιοι είχαν αναστήσει απογόνους. Τότε θυμήθηκε τον Αβραάμ, στον οποίο δόθηκε ο Ισαάκ στα γηρατειά, όταν κατά φύση δεν υπήρχε πια λόγος να ελπίζει.
Στον κόσμο του Ισραήλ, η έλλειψη απογόνων θεωρούνταν συχνά ντροπή και σημάδι στέρησης της θείας ευλογίας. Ο Ιωακείμ φορτώθηκε αυτό το όνειδος μέσα στον ίδιο τον Ναό, μπροστά σε όσους είχαν συγκεντρωθεί για την εορτή. Όμως εκείνοι που οι άνθρωποι κατέκριναν για την ατεκνία ήταν δίκαιοι ενώπιον του Θεού.
Οι σαράντα ημέρες
Ο Ιωακείμ δεν γύρισε πια σπίτι. Δεν εμφανίστηκε στη σύζυγό του, αλλά βγήκε στην έρημο, έστησε εκεί τη σκηνή του και νήστεψε σαράντα ημέρες και σαράντα νύχτες, λέγοντας στον εαυτό του ότι δεν θα κατέβει ούτε για φαγητό ούτε για ποτό, μέχρι να τον επισκεφθεί ο Κύριος ο Θεός του, και ότι η προσευχή θα είναι για αυτόν αντί φαγητού και ποτού.
Το όνειδος του δόθηκε μπροστά στον λαό, και εκείνος δεν ζήτησε δικαιοσύνη από τον ιερέα ούτε φόρτωσε το σφάλμα στο σπίτι, στη γυναίκα του. Πήρε το όνειδος μαζί του στην έρημο και το μετέτρεψε σε προσευχή.
Ο αριθμός των ημερών δεν τίθεται τυχαία. Σαράντα ημέρες έμεινε ο Μωυσής στο όρος, σαράντα περπάτησε ο Ηλίας ως τον Χωρήβ, σαράντα νήστεψε ο Κύριος στην έρημο μετά το Βάπτισμα. Είναι το μέτρο της αναμονής που δεν μετριέται πια με το ανθρώπινο ρολόι, αλλά διαρκεί ώσπου να απαντήσει ο Θεός.
Και ο Θεός απάντησε. Ο Άγγελος στάθηκε μπροστά στον καθένα τους, σε διαφορετικούς τόπους, και τους ανήγγειλε ότι θα γεννηθεί σε αυτούς μια κόρη, διά της οποίας θα ευλογηθεί ολόκληρο το ανθρώπινο γένος.
Η επιστροφή στο θυσιαστήριο
Αμέσως μετά τον ευαγγελισμό, ο Ιωακείμ κάλεσε τους βοσκούς του και διέταξε να του φέρουν δέκα αμνάδες άμωμες, για να προσφερθούν στον Κύριο· δώδεκα μοσχάρια, για τους ιερείς και τους πρεσβυτέρους· και εκατό κατσίκια, για όλο τον λαό. Έπειτα ξεκίνησε με τα κοπάδια προς την Ιερουσαλήμ.
Εκείνος που είχε επιστραφεί από το θυσιαστήριο επιστρέφει στο θυσιαστήριο με διπλό δώρο. Και από το δώρο εκείνο μετέχουν ακριβώς οι ιερείς που δεν το είχαν δεχτεί και ο λαός μπροστά στον οποίο είχε ντροπιαστεί. Ο άνθρωπος αυτός δεν κράτησε στη μνήμη του το κακό που του έγινε.
Στην πύλη της πόλης, που ονομαζόταν Χρυσή Πύλη, τον υποδέχθηκε η Άννα. Η εικόνα ζωγραφίζει τη συνάντησή τους με την ονομασία Ο Ασπασμός στη Χρυσή Πύλη.
Η υπόσχεση που εκπληρώθηκε
Η Άννα είχε υποσχεθεί ότι το παιδί, αγόρι ή κορίτσι, θα δοθεί στον Κύριο και θα Τον υπηρετεί όλες τις ημέρες της ζωής του. Όταν η μικρή έγινε τριών ετών, ο Ιωακείμ είπε να την οδηγήσουν στον Ναό, για να μη μείνει ανεκπλήρωτη η υπόσχεση και να μη μείνει το δώρο τους απαρέδεκτο. Την οδήγησαν με λαμπάδες και την παρέδωσαν στους ιερείς. Την ημέρα εκείνη την εορτάζει η Εκκλησία στις 21 Νοεμβρίου, τα Εισόδια της Θεοτόκου.
Πενήντα χρόνια ζητούσε ένα παιδί. Μετά από τρία χρόνια το έδωσε πίσω.
Το τέλος του
Λίγα χρόνια μετά την οδήγηση της μικρής στον Ναό, ο Ιωακείμ μετέστη προς τον Κύριο, σε ηλικία ογδόντα ετών. Η Άννα έμεινε χήρα, άφησε τη Ναζαρέτ και πήγε στην Ιερουσαλήμ, για να είναι κοντά στην κόρη της και να προσεύχεται στον οίκο του Κυρίου· έπειτα από δύο χρόνια εκοιμήθη και εκείνη, σε ηλικία εβδομήντα εννέα ετών.
Ο Ιωακείμ δεν πρόλαβε να δει Εκείνον για τον οποίο του είχε δοθεί η κόρη. Πέθανε πριν από τον Ευαγγελισμό, πριν από τη Βηθλεέμ, πριν ο Υιός του Θεού γίνει άνθρωπος από την κόρη του. Στάθηκε, όπως όλοι οι δίκαιοι της Παλαιάς Διαθήκης, ένα σκαλοπάτι πριν από την εκπλήρωση, κρατώντας στα χέρια την υπόσχεση και μη βλέποντας το υποσχεμένο πράγμα. Ο δίκαιος Συμεών επρόκειτο να δεχτεί στην αγκαλιά του το Βρέφος και να ζητήσει απόλυση· ο παππούς του Βρέφους έφυγε νωρίτερα.
Το όνομα που ακούγεται σε κάθε απόλυση
Στο τέλος κάθε ακολουθίας, ο ιερέας εκφωνεί την απόλυση, δηλαδή την τελευταία παράκληση με την οποία επικαλείται το έλεος του Θεού διά των πρεσβειών των αγίων, και σε αυτήν την απαρίθμηση το όνομα των Αγίων και δικαίων Θεοπατόρων Ιωακείμ και Άννης ακούγεται κάθε φορά. Μνημονεύονται επίσης στην Προσκομιδή, όταν ο ιερέας βγάζει τα μερίδια για τους αγίους.
Ο άγιος του ναού αλλάζει από εκκλησία σε εκκλησία, ο άγιος της ημέρας αλλάζει από ημέρα σε ημέρα, ενώ τα δικά τους ονόματα μένουν. Η αιτία βρίσκεται στο ίδιο το όνομα που τους δίνει η Εκκλησία. Τους αποκαλεί «Θεοπάτορες», επειδή από το γένος τους γεννήθηκε Εκείνος που είναι Θεός. Στην απόλυση οι άγιοι μνημονεύονται ανάλογα με το πόσο κοντά στέκονται στον Χριστό, και πιο κοντά σε Αυτόν κατά σάρκα από τους γονείς της Μητέρας Του δεν στέκεται κανείς· διά των πρεσβειών εκείνων που έχουν τη μεγαλύτερη παρρησία ζητά η Εκκλησία έλεος.
Η τάξη αυτή μαρτυρεί την Ενανθρώπηση. Εκείνος που σαρκώθηκε δεν πήρε σώμα φαινομενικά, αλλά γεννήθηκε πραγματικά, από ένα συγκεκριμένο γένος και σε ένα συγκεκριμένο σπίτι, και ο πιστός ακούει αυτό το γεγονός να εκφωνείται κατά την έξοδο από την εκκλησία, βράδυ με βράδυ και ημέρα με την ημέρα.
Η θέση των ονομάτων στην απαρίθμηση αλλάζει λίγο από τη μία Τοπική Εκκλησία στην άλλη. Το ρουμανικό Ιερατικό τους μνημονεύει στο τέλος, μετά τον άγιο του ναού και τον άγιο της ημέρας, ακριβώς πριν από τα λόγια «και πάντων των Αγίων»· στην ελληνική και αντιοχειανή πρακτική εκφωνούνται νωρίτερα, ενώ στη σλαβική ανάμεσα στον άγιο του ναού και τον άγιο της ημέρας. Η διαφορά προέρχεται από τις τοπικές εκδόσεις των λειτουργικών βιβλίων και αφορά μόνο τη σειρά, αφού η ίδια η μνημόνευση γίνεται παντού με τον ίδιο τρόπο.
Ο Ιωακείμ δεν άφησε πίσω του καμία γραπτή διδασκαλία και κανένα λόγο που να διασώθηκε. Άφησε μια κόρη. Και η Εκκλησία, εδώ και αιώνες, εκφωνεί το όνομά του στο τέλος κάθε ακολουθίας, σαν να λέει κάθε φορά από πού ήρθε η Μητέρα της Ζωής μας.
Άγιοι και δίκαιοι Θεοπάτορες Ιωακείμ και Άννα, πρεσβεύσατε στον Θεό υπέρ ημών.
Από πού προέρχονται όσα γράφτηκαν εδώ
Πρωτευαγγέλιο του Ιακώβου. Από εδώ προέρχονται: η απαγόρευση στο θυσιαστήριο και τα λόγια του Ρουβήμ, η αναζήτηση στο κατάστιχο των δώδεκα φυλών, η ανάμνηση του Αβραάμ, οι σαράντα ημέρες στην έρημο και ο λόγος ότι η προσευχή θα είναι γι’ αυτόν τροφή και ποτό, οι δέκα αμνάδες, τα δώδεκα μοσχάρια και τα εκατό κατσίκια, καθώς και η απόφαση να οδηγηθεί η μικρή στον Ναό σε ηλικία τριών ετών. Το κείμενο δεν συγκαταλέγεται στα βιβλία της Γραφής· η Εκκλησία δέχτηκε από αυτό μόνο όσα πέρασαν στους ύμνους των εορτών και στους λόγους των Πατέρων.
Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, Ακριβής Έκδοση της Ορθοδόξου Πίστεως, βιβλίο Δ΄, το κεφάλαιο για το γένος του Κυρίου και της Αγίας Θεοτόκου. Από εδώ προέρχονται η γενεαλογία Νάθαν–Λευί–Πάνθηρας–Βαρπάνθηρας–Ιωακείμ και η εξήγηση για την οποία τα Ευαγγέλια απαριθμούν το γένος του Ιωσήφ.
Βίοι Αγίων. Από εδώ προέρχονται οι ηλικίες: ογδόντα ετών για τον Ιωακείμ, εβδομήντα εννέα για την Άννα, δύο χρόνια μετά από αυτόν, καθώς και η μετάβασή της από τη Ναζαρέτ στην Ιερουσαλήμ. Οφείλω να πω ότι σε πολλά μέρη γράφεται για την Άννα ότι εκοιμήθη σε ηλικία εβδομήντα ετών· ο αριθμός αυτός δεν ταιριάζει ούτε με την ηλικία του ούτε με τα σχεδόν πενήντα χρόνια της συμβίωσης, ενώ οι Βίοι Αγίων γράφουν εβδομήντα εννέα.
Τα κείμενα της ακολουθίας. Το απολυτίκιο της ημέρας είναι το κοινό των δικαίων, ήχος β΄, ενώ το κοντάκιο, επίσης ήχος β΄, απευθύνεται στην Αγία Άννα. Τα πήραμε από μια συλλογή συναξαρίου, όχι από το τυπωμένο Μηναίο, και μένουν να επαληθευτούν με αυτό.