Ὁ ὀρθόδοξος χριστιανὸς ἔχει σήμερα πλῆθος προσευχῶν πρὸς τὸν Κύριο Ἰησοῦ Χριστό, πρὸς τὴν Θεοτόκο καὶ πρὸς τοὺς ἁγίους, ποὺ ἡ Ἐκκλησία συνέθεσε στὸ διάβα τῶν αἰώνων. Μπορεῖ νὰ στέκεται στὴ Θεία Λειτουργία, νὰ ἐξομολογεῖται τὶς ἁμαρτίες του στὸ μυστήριο τῆς Ἐξομολογήσεως καὶ νὰ μεταλαμβάνει τὸ Σῶμα καὶ τὸ Αἷμα τοῦ Κυρίου.
Ὁ Ἀβραάμ, ὁ Ἰωσήφ, ὁ Ἰώβ, ὁ Μωυσῆς, ὁ Δαβίδ, ὁ Ἠλίας καὶ ὁ Δανιὴλ ἔζησαν πρὶν ἀπὸ τὴν ἔλευση τοῦ Χριστοῦ καὶ δὲν εἶχαν τίποτε ἀπὸ ὅλα αὐτά. Κι ὅμως ἡ προσευχή τους ὑπῆρξε τόσο δυνατή, ὥστε ἔμεινε παράδειγμα γιὰ ὅλους τοὺς αἰῶνες, καὶ ἡ Ἐκκλησία τοὺς τιμᾶ σήμερα ἀνάμεσα στοὺς ἁγίους της.
Ἐπιπλέον, τὸ βιβλίο ἀπὸ τὸ ὁποῖο ἡ Ἐκκλησία διαβάζει σχεδὸν σὲ κάθε ἀκολουθία γράφτηκε πρὶν ἀπὸ τὸν Χριστό. Εἶναι τὸ Ψαλτήριο, τὸ βιβλίο τῶν Ψαλμῶν τοῦ Δαβίδ, ποὺ ἡ Ἐκκλησία τὸ διαίρεσε σὲ εἴκοσι μέρη, τὰ λεγόμενα καθίσματα, ὥστε νὰ διαβάζεται ὁλόκληρο, κατὰ τὴ συνήθη τάξη τῶν ἀκολουθιῶν, μέσα σὲ μία ἑβδομάδα.
Σε αυτό το άρθρο
Ἡ προσευχὴ στὴν προσδοκία τοῦ Χριστοῦ
Οἱ δίκαιοι τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης δὲν εἶδαν τὸν Χριστὸ ἐν σαρκί, ἀλλὰ ζοῦσαν ἀπὸ τὴν ὑπόσχεση τῆς ἐλεύσεώς Του. Ὁ Κύριος εἶπε στοὺς Ἰουδαίους γιὰ τὸν προπάτορά τους: «Ἀβραὰμ ὁ πατὴρ ὑμῶν ἠγαλλιάσατο ἵνα ἴδῃ τὴν ἡμέραν τὴν ἐμήν, καὶ εἶδεν καὶ ἐχάρη» (Ἰω. 8,56). Καὶ στοὺς μαθητές Του εἶπε: «Ἀμὴν γὰρ λέγω ὑμῖν ὅτι πολλοὶ προφῆται καὶ δίκαιοι ἐπεθύμησαν ἰδεῖν ἃ βλέπετε, καὶ οὐκ εἶδον, καὶ ἀκοῦσαι ἃ ἀκούετε, καὶ οὐκ ἤκουσαν» (Ματθ. 13,17).
Ὁ ἅγιος Ἀπόστολος Πέτρος γράφει ὅτι οἱ προφῆτες ἐρευνοῦσαν μὲ ἐπιμονὴ τὴ σωτηρία ποὺ ἐπρόκειτο νὰ ἔλθει, ἐξετάζοντας τὸν καιρὸ ποὺ τοὺς φανέρωνε «τὸ ἐν αὐτοῖς Πνεῦμα Χριστοῦ» (Α΄ Πέτρ. 1,11), καὶ ὅτι σὲ αὐτοὺς «ἀπεκαλύφθη ὅτι οὐχ ἑαυτοῖς, ὑμῖν δὲ διηκόνουν αὐτά» (Α΄ Πέτρ. 1,12).
Οἱ δίκαιοι, λοιπόν, δὲν ἦταν στερημένοι ἀπὸ τὴ χάρη τοῦ Θεοῦ. Ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τοὺς ὁδηγοῦσε ἤδη πρὶν γίνει ἄνθρωπος, καὶ τὸ Ἅγιο Πνεῦμα, ὅπως ὁμολογοῦμε στὸ Σύμβολο τῆς Πίστεως, εἶναι «τὸ λαλῆσαν διὰ τῶν προφητῶν». Ζοῦσαν σὲ ζωντανὴ κοινωνία μὲ τὸν Θεὸ καὶ περίμεναν τὴν ἐκπλήρωση τῆς ὑπεσχημένης σωτηρίας. Ἀπὸ αὐτὴ τὴν κοινωνία γεννιόταν ἡ δύναμη τῆς προσευχῆς τους.
Ὁ λαὸς τοῦ Ἰσραὴλ εἶχε τὸν Νόμο ποὺ δόθηκε διὰ τοῦ Μωυσῆ, τὴ σκηνὴ τοῦ μαρτυρίου, δηλαδὴ τὸν τόπο λατρείας ποὺ οἱ Ἑβραῖοι μετέφεραν μέσα στὴν ἔρημο, καὶ ἔπειτα τὸν ναὸ τῆς Ἱερουσαλὴμ μὲ ἱερεῖς καὶ θυσίες. Ὅλα αὐτὰ ὅμως ἦταν, κατὰ τὸν λόγο τοῦ Ἀποστόλου, σκιά· ὁ νόμος εἶχε «σκιὰν … τῶν μελλόντων ἀγαθῶν, οὐκ αὐτὴν τὴν εἰκόνα τῶν πραγμάτων» (Ἑβρ. 10,1). Ὁ Ἀβραὰμ καὶ ὁ Ἰωσὴφ ἔζησαν πρὶν δοθεῖ ὁ Νόμος, καὶ ὁ Ἰὼβ ἔζησε ἔξω ἀπὸ τὰ ὅρια τοῦ Ἰσραήλ.
Στὴ βαβυλώνια αἰχμαλωσία, μακριὰ ἀπὸ τὴν Ἱερουσαλήμ, τρεῖς νέοι Ἑβραῖοι ῥίχτηκαν στὸ καμίνι τῆς φωτιᾶς, ἐπειδὴ δὲν προσκύνησαν τὴ χρυσὴ εἰκόνα ποὺ εἶχε στήσει ὁ βασιλιὰς Ναβουχοδονόσορ. Μέσα στὶς φλόγες ἕνας ἀπὸ αὐτούς, ὁ Ἀζαρίας, προσευχήθηκε ἔτσι: «Καὶ οὐκ ἔστιν ἐν τῷ καιρῷ τούτῳ ἄρχων καὶ προφήτης καὶ ἡγούμενος, οὐδὲ ὁλοκαύτωσις οὐδὲ θυσία οὐδὲ προσφορὰ οὐδὲ θυμίαμα, οὐ τόπος τοῦ καρπῶσαι ἐνώπιόν σου καὶ εὑρεῖν ἔλεος· ἀλλ’ ἐν ψυχῇ συντετριμμένῃ καὶ πνεύματι ταπεινώσεως προσδεχθείημεν» (Δαν. 3, Προσευχὴ Ἀζαρίου 14–15). Ἡ ὁλοκαύτωση, ἡ θυσία ποὺ καιγόταν ὁλόκληρη πάνω στὸ θυσιαστήριο, καὶ οἱ ἄλλες θυσίες τοῦ Νόμου δὲν μποροῦσαν πιὰ νὰ προσφερθοῦν.
Μὴ ἔχοντας τίποτε νὰ προσφέρουν, οἱ νέοι πρόσφεραν τὴ συντετριμμένη καρδιά. Ἦταν ἡ θυσία γιὰ τὴν ὁποία εἶχε μιλήσει ὁ Δαβὶδ μερικοὺς αἰῶνες νωρίτερα: «Θυσία τῷ Θεῷ πνεῦμα συντετριμμένον, καρδίαν συντετριμμένην καὶ τεταπεινωμένην ὁ Θεὸς οὐκ ἐξουδενώσει» (Ψαλμ. 50,19).
Ὁ Ἀβραὰμ προσεύχεται γιὰ τὰ Σόδομα
Ὁ ἅγιος Ἀπόστολος Ἰάκωβος γράφει ὅτι ὁ Ἀβραὰμ «φίλος Θεοῦ ἐκλήθη» (Ἰακ. 2,23). Ὅταν ὁ Κύριος τοῦ φανέρωσε τί ἐπρόκειτο νὰ κάνει μὲ τὰ Σόδομα καὶ τὰ Γόμορρα, πόλεις πεσμένες σὲ βαριὲς ἁμαρτίες, ὁ Ἀβραὰμ Τὸν πλησίασε καὶ ἄρχισε νὰ προσεύχεται γιὰ τὰ Σόδομα, ὅπου κατοικοῦσε ὁ ἀνιψιός του, ὁ Λώτ.
Τὸν ῥώτησε ἂν θὰ ἀφάνιζε τὴν πόλη ἀκόμη κι ἂν βρίσκονταν σὲ αὐτὴν πενήντα δίκαιοι. Ἔπειτα κατέβηκε στοὺς σαράντα πέντε, στοὺς σαράντα, στοὺς τριάντα, στοὺς εἴκοσι καί, τέλος, στοὺς δέκα. Κάθε φορὰ ὁ Κύριος τοῦ ἀπαντοῦσε ὅτι δὲν θὰ ἀφάνιζε τὴν πόλη χάριν τῶν δικαίων ποὺ βρίσκονταν σὲ αὐτήν (Γέν. 18,23–32).
Μέσα σὲ αὐτὴ τὴν προσευχὴ ὁ Ἀβραὰμ εἶπε: «Νῦν ἠρξάμην λαλῆσαι πρὸς τὸν Κύριόν μου, ἐγὼ δέ εἰμι γῆ καὶ σποδός» (Γέν. 18,27). Ἡ παρρησία καὶ ἡ ταπείνωση βρίσκονται σὲ αὐτὸν μέσα στὴν ἴδια φράση. Ὁ Ἀβραὰμ μιλᾶ μὲ τὸν Θεὸ σὰν φίλος καὶ συγχρόνως γνωρίζει ὅτι εἶναι χῶμα.
Στὰ Σόδομα δὲν βρέθηκαν δέκα δίκαιοι, καὶ ἡ πόλη χάθηκε. Ἡ προσευχὴ τοῦ Ἀβραὰμ ὅμως καρποφόρησε γιὰ τὸν Λώτ: «Καὶ ἐγένετο ἐν τῷ ἐκτρίψαι Κύριον πάσας τὰς πόλεις τῆς περιοίκου, ἐμνήσθη ὁ Θεὸς τοῦ Ἀβραὰμ καὶ ἐξαπέστειλε τὸν Λὼτ ἐκ μέσου τῆς καταστροφῆς, ἐν τῷ καταστρέψαι Κύριον τὰς πόλεις, ἐν αἷς κατῴκει ἐν αὐταῖς Λώτ» (Γέν. 19,29).
Ὁ Ἰωσὴφ στὴ δουλεία καὶ στὴ φυλακή
Ὁ Ἰωσήφ, δισέγγονος τοῦ Ἀβραάμ, πουλήθηκε ἀπὸ τοὺς ἀδελφούς του καὶ κατέληξε δοῦλος στὴν Αἴγυπτο, στὸ σπίτι ἑνὸς ἀξιωματούχου τοῦ Φαραώ. Ἐκεῖ, μακριὰ ἀπὸ τὸν πατέρα του καὶ ἀπὸ τὸ γένος του, ἡ γυναῖκα τοῦ κυρίου του προσπάθησε νὰ τὸν παρασύρει στὴν ἁμαρτία. Ὁ Ἰωσὴφ τῆς ἀπάντησε: «Οὐχ ὑπερέχει ἐν τῇ οἰκίᾳ ταύτῃ οὐδὲν ἐμοῦ, οὐδὲ ὑπεξῄρηται ἀπ’ ἐμοῦ οὐδὲν πλὴν σοῦ, διὰ τὸ σὲ γυναῖκα αὐτοῦ εἶναι, καὶ πῶς ποιήσω τὸ ῥῆμα τὸ πονηρὸν τοῦτο καὶ ἁμαρτήσομαι ἐναντίον τοῦ Θεοῦ;» (Γέν. 39,9). Ἐπειδὴ δὲν θέλησε νὰ ἁμαρτήσει, ῥίχτηκε ἄδικα στὴ φυλακή.
Ἡ Γραφὴ δὲν διηγεῖται ὅτι ὁ Ἰωσὴφ γονάτισε ἢ ὅτι ὕψωσε τὰ χέρια του πρὸς τὸν οὐρανό. Μᾶς δείχνει ὅμως ἕναν ἄνθρωπο ποὺ κρατοῦσε τὸν Θεὸ στὸν νοῦ του στὸ σπίτι τοῦ κυρίου του, στὴ φυλακὴ καὶ στὸ παλάτι τοῦ Φαραώ. Ὅταν δύο ὑπηρέτες τοῦ Φαραώ, φυλακισμένοι μαζί του, τοῦ εἶπαν ὅτι δὲν ὑπάρχει κανεὶς νὰ τοὺς ἐξηγήσει τὰ ὄνειρά τους, ὁ Ἰωσὴφ τοὺς ἀπάντησε: «Οὐχὶ διὰ τοῦ Θεοῦ ἡ διασάφησις αὐτῶν ἐστι;» (Γέν. 40,8). Καὶ ὅταν τὸν κάλεσε ὁ ἴδιος ὁ Φαραώ, ὁ Ἰωσὴφ τοῦ εἶπε: «Ἄνευ τοῦ Θεοῦ οὐκ ἀποκριθήσεται τὸ σωτήριον Φαραώ» (Γέν. 41,16).
Οἱ ἅγιοι Πατέρες ὀνομάζουν «μνήμη Θεοῦ» αὐτὴ τὴν ἐργασία τοῦ ἀνθρώπου ποὺ κρατεῖ τὸν Θεὸ στὸν νοῦ του σὲ ὅ,τι κάνει. Στὴ ζωὴ τοῦ Ἰωσὴφ ἀναγνωρίζουμε αὐτὴ τὴ μνήμη τοῦ Θεοῦ.
Μετὰ τὸν θάνατο τοῦ Ἰακώβ, οἱ ἀδελφοὶ ποὺ τὸν εἶχαν πουλήσει φοβήθηκαν ὅτι ὁ Ἰωσὴφ θὰ τοὺς ἐκδικηθεῖ καὶ ἦλθαν νὰ πέσουν μπροστά του. Ὁ Ἰωσὴφ τοὺς εἶπε: «Μὴ φοβεῖσθε, τοῦ γὰρ Θεοῦ εἰμι ἐγώ. Ὑμεῖς ἐβουλεύσασθε κατ’ ἐμοῦ εἰς πονηρά, ὁ δὲ Θεὸς ἐβουλεύσατο περὶ ἐμοῦ εἰς ἀγαθά, ὅπως ἂν γενηθῇ ὡς σήμερον καὶ τραφῇ λαὸς πολύς» (Γέν. 50,19–20). Ἡ συγχώρησή του πήγαζε ἀπὸ τὴν ἴδια μνήμη τοῦ Θεοῦ· μέσα στὸ κακὸ ποὺ τοῦ ἔκαναν οἱ ἀδελφοί του, ὁ Ἰωσὴφ ἔβλεπε τὴν ἐνέργεια τοῦ Θεοῦ, ὁ Ὁποῖος τὸ εἶχε μεταστρέψει σὲ καλό.
Ἡ Ἐκκλησία μνημονεύει τὸν πάγκαλο Ἰωσὴφ τὴν Ἁγία καὶ Μεγάλη Δευτέρα, τὴν πρώτη ἡμέρα τῆς Μεγάλης Ἑβδομάδος, καὶ τὸ Συναξάριο τῆς ἡμέρας, τὸ κείμενο ποὺ ἑρμηνεύει τὴ μνήμη, τὸν παρουσιάζει «εἰς τύπον τοῦ Κυρίου», δηλαδὴ ὡς προεικόνιση τοῦ Χριστοῦ. Πουλημένος ἀπὸ τοὺς ἀδελφούς του καὶ ῥιγμένος στὴ φυλακή, ὁ Ἰωσὴφ ἔσωσε ἀργότερα ἀπὸ τὴν πείνα ἀκριβῶς ἐκείνους ποὺ τὸν εἶχαν πουλήσει.
Ὁ Ἰὼβ προσεύχεται γιὰ τοὺς φίλους του
Τὸ βιβλίο τοῦ Ἰὼβ ἀρχίζει μὲ αὐτὰ τὰ λόγια: «Ἄνθρωπός τις ἦν ἐν χώρᾳ τῇ Αὐσίτιδι, ᾧ ὄνομα Ἰώβ, καὶ ἦν ὁ ἄνθρωπος ἐκεῖνος ἀληθινός, ἄμεμπτος, δίκαιος, θεοσεβής, ἀπεχόμενος ἀπὸ παντὸς πονηροῦ πράγματος» (Ἰὼβ 1,1). Ἡ χώρα Αὐσῖτις βρισκόταν ἔξω ἀπὸ τὰ ὅρια τοῦ Ἰσραήλ.
Ὅταν τελείωναν οἱ ἡμέρες τῶν συμποσίων τῶν παιδιῶν του, ὁ Ἰὼβ «ἀπέστελλεν … καὶ ἐκαθάριζεν αὐτοὺς ἀνιστάμενος τὸ πρωΐ» καὶ πρόσφερε θυσίες γιὰ τὸν καθένα ἀπὸ αὐτούς, φοβούμενος μήπως εἶχαν ἁμαρτήσει μὲ τὸν λογισμό τους ἐναντίον τοῦ Θεοῦ. «Οὕτως οὖν ἐποίει Ἰὼβ πάσας τὰς ἡμέρας» (Ἰὼβ 1,5). Ἦταν ἡ προσευχὴ ἑνὸς πατέρα γιὰ τὰ παιδιά του.
Σὲ μία μόνο ἡμέρα ὁ Ἰὼβ ἔχασε τὴν περιουσία του καὶ ὅλα του τὰ παιδιά. Τότε ἔσχισε τὸ ἔνδυμά του, ξύρισε τὸ κεφάλι του, ἔπεσε στὴ γῆ, προσκύνησε καὶ εἶπε: «Αὐτὸς γυμνὸς ἐξῆλθον ἐκ κοιλίας μητρός μου, γυμνὸς καὶ ἀπελεύσομαι ἐκεῖ· ὁ Κύριος ἔδωκεν, ὁ Κύριος ἀφείλατο· ὡς τῷ Κυρίῳ ἔδοξεν, οὕτω καὶ ἐγένετο· εἴη τὸ ὄνομα Κυρίου εὐλογημένον» (Ἰὼβ 1,20–21).
Ἀκολουθοῦν πολλὰ κεφάλαια, στὰ ὁποῖα ὁ Ἰὼβ κραυγάζει τὸν πόνο του ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ καὶ Τὸν ῥωτᾶ γιατί ὑποφέρει. Οἱ φίλοι ποὺ εἶχαν ἔλθει νὰ τὸν παρηγορήσουν τὸν κατηγόρησαν ὅτι ὑποφέρει γιὰ τὶς ἁμαρτίες του. Στὸ τέλος ὁ Θεὸς μίλησε στὸν Ἰώβ, καὶ ὁ Ἰὼβ ταπεινώθηκε: «Ἀκοὴν μὲν ὠτὸς ἤκουόν σου τὸ πρότερον, νυνὶ δὲ ὁ ὀφθαλμός μου ἑώρακέ σε· διὸ ἐφαύλισα ἐμαυτὸν καὶ ἐτάκην, ἥγημαι δὲ ἐμαυτὸν γῆν καὶ σποδόν» (Ἰὼβ 42,5–6). Τὰ λόγια του εἶναι σχεδὸν ἐκεῖνα τοῦ Ἀβραάμ, ποὺ γνώριζε τὸν ἑαυτό του «γῆ καὶ σποδός».
Ἔπειτα ὁ Κύριος εἶπε στὸν Ἐλιφάζ, ἕναν ἀπὸ τοὺς φίλους: «Ἥμαρτες σὺ καὶ οἱ δύο φίλοι σου· οὐ γὰρ ἐλαλήσατε ἐνώπιόν μου ἀληθὲς οὐδὲν ὥσπερ ὁ θεράπων μου Ἰώβ» (Ἰὼβ 42,7). Τοὺς πρόσταξε νὰ προσφέρουν θυσία καὶ πρόσθεσε: «Ἰὼβ δὲ ὁ θεράπων μου εὔξεται περὶ ὑμῶν … εἰ μὴ γὰρ δι’ αὐτόν, ἀπώλεσα ἂν ὑμᾶς» (Ἰὼβ 42,8). Ἡ Γραφὴ καταλήγει: «Ὁ δὲ Κύριος ηὔξησε τὸν Ἰώβ· εὐξαμένου δὲ αὐτοῦ καὶ περὶ τῶν φίλων αὐτοῦ, ἀφῆκεν αὐτοῖς τὴν ἁμαρτίαν. Ἔδωκε δὲ ὁ Κύριος διπλᾶ ὅσα ἦν ἔμπροσθεν Ἰὼβ εἰς διπλασιασμόν» (Ἰὼβ 42,10). Ὅσοι τὸν εἶχαν πληγώσει μὲ τὰ λόγια τους συγχωρήθηκαν διὰ τῆς προσευχῆς του.
Τὰ ὑψωμένα χέρια τοῦ Μωυσῆ
Ὅταν οἱ Ἀμαληκῖτες ἦλθαν νὰ πολεμήσουν τὸν Ἰσραὴλ στὴν ἔρημο, ὁ Μωυσῆς ἔστειλε στὴ μάχη τὸν Ἰησοῦ τοῦ Ναυῆ, ἐνῷ ὁ ἴδιος ἀνέβηκε στὴν κορυφὴ τοῦ βουνοῦ μαζὶ μὲ τὸν Ἀαρὼν καὶ τὸν Ὥρ, κρατώντας στὸ χέρι του τὴ ῥάβδο τοῦ Θεοῦ (Ἔξ. 17,9–10). Ἡ Γραφὴ λέει: «Καὶ ἐγίνετο ὅταν ἐπῇρε Μωυσῆς τὰς χεῖρας, κατίσχυεν Ἰσραήλ· ὅταν δὲ καθῆκε τὰς χεῖρας, κατίσχυεν Ἀμαλήκ. Αἱ δὲ χεῖρες Μωυσῆ βαρεῖαι· καὶ λαβόντες λίθον ὑπέθηκαν ὑπ’ αὐτόν, καὶ ἐκάθητο ἐπ’ αὐτοῦ, καὶ Ἀαρὼν καὶ Ὥρ ἐστήριζον τὰς χεῖρας αὐτοῦ, ἐντεῦθεν εἷς καὶ ἐντεῦθεν εἷς· καὶ ἐγένοντο αἱ χεῖρες Μωυσῆ ἐστηριγμέναι ἕως δυσμῶν ἡλίου» (Ἔξ. 17,11–12).
Ἡ προσευχὴ τοῦ Μωυσῆ ἀπαίτησε τὸν κόπο τοῦ σώματος, καὶ ὅταν τὸ σῶμα κουράστηκε, ἄλλοι τοῦ στήριξαν τὰ χέρια. Ὁ ἅγιος Ἰουστῖνος ὁ Φιλόσοφος καὶ Μάρτυς, ποὺ ἔγραψε τὸν δεύτερο αἰώνα, εἶδε στὰ ἁπλωμένα χέρια τοῦ Μωυσῆ τὸν τύπο τοῦ Σταυροῦ. Ἡ νίκη ἐρχόταν ἐνῷ ἐπικεφαλῆς τῆς μάχης βρισκόταν ὁ Ἰησοῦς τοῦ Ναυῆ, ποὺ ἔφερε τὸ ἴδιο ὄνομα μὲ τὸν Κύριο Ἰησοῦ.
Ἀργότερα, ἐνῷ ὁ Μωυσῆς ἀργοποροῦσε ἐπάνω στὸ ὄρος, ὁ λαὸς ἔφτιαξε ἕναν χρυσὸ μόσχο καὶ τὸν προσκύνησε. Ὁ Μωυσῆς ἐπέστρεψε στὸν Κύριο καὶ προσευχήθηκε: «Δέομαι, Κύριε· ἡμάρτηκεν ὁ λαὸς οὗτος ἁμαρτίαν μεγάλην καὶ ἐποίησαν ἑαυτοῖς θεοὺς χρυσοῦς. Καὶ νῦν εἰ μὲν ἀφεῖς αὐτοῖς τὴν ἁμαρτίαν αὐτῶν, ἄφες· εἰ δὲ μή, ἐξάλειψόν με ἐκ τῆς βίβλου σου, ἧς ἔγραψας» (Ἔξ. 32,31–32). Ὁ Μωυσῆς ἦταν ἕτοιμος νὰ ἐξαλειφθεῖ ἀπὸ τὸ βιβλίο τοῦ Θεοῦ γιὰ χάρη τοῦ λαοῦ ποὺ τόσες φορὲς εἶχε γογγύσει ἐναντίον του.
Ἡ μετάνοια τοῦ Δαβίδ
Ὁ Δαβὶδ ὑπῆρξε βοσκός, ἔπειτα πολεμιστής, βασιλιὰς καὶ προφήτης. Νίκησε τὸν Γολιάθ, καταδιώχθηκε χρόνια ὁλόκληρα ἀπὸ τὸν βασιλιὰ Σαοὺλ καὶ τοῦ χάρισε δύο φορὲς τὴ ζωή, μολονότι ὁ Σαοὺλ ζητοῦσε νὰ τὸν σκοτώσει. Ὁ ἴδιος ἄνθρωπος ἔπεσε σὲ βαρὺ ἁμάρτημα: πῆρε τὴ Βηρσαβεέ, τὴ γυναῖκα τοῦ Οὐρίου τοῦ Χετταίου, καὶ ἔστειλε τὸν Οὐρία στὸν θάνατο στὸν πόλεμο. Ὅταν ὁ προφήτης Νάθαν ἦλθε σὲ αὐτὸν καὶ τοῦ φανέρωσε τὴν ἁμαρτία του, ὁ Δαβὶδ δὲν ζήτησε καμιὰ δικαιολογία. Εἶπε: «Ἡμάρτηκα τῷ Κυρίῳ», καὶ ὁ Νάθαν τοῦ ἀνήγγειλε ὅτι ὁ Κύριος ἀφαίρεσε ἀπὸ πάνω του τὴν ἁμαρτία καὶ ὅτι δὲν θὰ πεθάνει (Β΄ Βασ. 12,13).
Στὸ ἑλληνικὸ κείμενο τοῦ Ψαλτηρίου, ἡ ἐπιγραφὴ τοῦ Ν΄ Ψαλμοῦ λέει ὅτι ὁ Δαβὶδ τὸν εἶπε «ἐν τῷ ἐλθεῖν πρὸς αὐτὸν Νάθαν τὸν προφήτην». Ἡ Ἐκκλησία τὸν διαβάζει σὲ πολλὲς ἀπὸ τὶς ἀκολουθίες της: «Ἐλέησόν με, ὁ Θεός, κατὰ τὸ μέγα ἔλεός σου καὶ κατὰ τὸ πλῆθος τῶν οἰκτιρμῶν σου ἐξάλειψον τὸ ἀνόμημά μου» (Ψαλμ. 50,3).
Τὸ Ψαλτήριο περιέχει ὅλη τὴ ζωὴ τῆς ψυχῆς. Σὲ αὐτὸ ὑπάρχουν τὰ δάκρυα τῆς νύχτας: «Ἐκοπίασα ἐν τῷ στεναγμῷ μου, λούσω καθ’ ἑκάστην νύκτα τὴν κλίνην μου, ἐν δάκρυσί μου τὴν στρωμνήν μου βρέξω» (Ψαλμ. 6,7). Σὲ αὐτὸ ὑπάρχει ὁ πόθος γιὰ τὸν Θεό: «Ὃν τρόπον ἐπιποθεῖ ἡ ἔλαφος ἐπὶ τὰς πηγὰς τῶν ὑδάτων, οὕτως ἐπιποθεῖ ἡ ψυχή μου πρὸς σέ, ὁ Θεός» (Ψαλμ. 41,2). Καὶ σὲ αὐτὸ ἐπίσης ὑπάρχει ἡ ἐμπιστοσύνη ἐκείνου ποὺ παραδίδεται στὴ φροντίδα τοῦ Θεοῦ: «Κύριος ποιμαίνει με καὶ οὐδέν με ὑστερήσει» (Ψαλμ. 22,1).
Στὸν Δαβὶδ ἡ ἰσχὺς τοῦ βασιλιᾶ καὶ τὰ δάκρυα τῆς μετανοίας χώρεσαν μέσα στὸν ἴδιο ἄνθρωπο.
Ὁ Ἠλίας στὸν Κάρμηλο καὶ στὸ Χωρήβ
Ὁ Ἠλίας ἔζησε σὲ μιὰ ἐποχὴ κατὰ τὴν ὁποία ὁ βασιλιὰς Ἀχαὰβ καὶ ἡ βασίλισσα Ἰεζάβελ εἶχαν ἐγκαταλείψει τὸν Θεὸ καὶ λάτρευαν τὸν Βάαλ. Στὸ ὄρος Κάρμηλο ὁ Ἠλίας εἶπε στὸν λαό: «Ἐγὼ ὑπολέλειμμαι προφήτης τοῦ Κυρίου μονώτατος, καὶ οἱ προφῆται τοῦ Βάαλ τετρακόσιοι καὶ πεντήκοντα ἄνδρες» (Γ΄ Βασ. 18,22). Οἱ προφῆτες τοῦ Βάαλ ἐπικαλοῦνταν τὸν θεό τους ἐπὶ ὧρες ὁλόκληρες, «καὶ οὐκ ἦν φωνὴ καὶ οὐκ ἦν ἀκρόασις» (Γ΄ Βασ. 18,26).
Τὴν ὥρα τῆς ἑσπερινῆς θυσίας ὁ Ἠλίας πλησίασε καὶ προσευχήθηκε: «Κύριε ὁ Θεὸς Ἀβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἰσραήλ, ἐπάκουσόν μου, Κύριε, ἐπάκουσόν μου σήμερον ἐν πυρί, καὶ γνώτωσαν πᾶς ὁ λαὸς οὗτος ὅτι σὺ εἶ Κύριος ὁ Θεὸς Ἰσραὴλ καὶ ἐγὼ δοῦλός σου καὶ διὰ σὲ πεποίηκα τὰ ἔργα ταῦτα. Ἐπάκουσόν μου, Κύριε, ἐπάκουσόν μου ἐν πυρί, καὶ γνώτω ὁ λαὸς οὗτος, ὅτι σὺ εἶ Κύριος ὁ Θεὸς καὶ σὺ ἔστρεψας τὴν καρδίαν τοῦ λαοῦ τούτου ὀπίσω» (Γ΄ Βασ. 18,36–37). Τότε «ἔπεσε πῦρ παρὰ Κυρίου ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καὶ κατέφαγε τὰ ὁλοκαυτώματα καὶ τὰς σχίδακας καὶ τὸ ὕδωρ τὸ ἐν τῇ θαλάσσῃ, καὶ τοὺς λίθους καὶ τὸν χοῦν ἐξέλειξε τὸ πῦρ» (Γ΄ Βασ. 18,38).
Ἀμέσως μετὰ ἀπὸ αὐτὴ τὴ νίκη, ὁ Ἠλίας ἀνέβηκε στὴν κορυφὴ τοῦ Καρμήλου «καὶ ἔκυψεν ἐπὶ τὴν γῆν καὶ ἔθηκε τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ἀνὰ μέσον τῶν γονάτων αὐτοῦ» (Γ΄ Βασ. 18,42). Ἔστειλε τὸν ὑπηρέτη του νὰ κοιτάξει πρὸς τὴ θάλασσα, κι ἐκεῖνος γύρισε λέγοντας: «Οὐκ ἔστιν οὐθέν». Ὁ Ἠλίας τοῦ εἶπε: «Καὶ σὺ ἐπίστρεψον ἑπτάκις» (Γ΄ Βασ. 18,43). Τὴν ἕβδομη φορά, «ἰδοὺ νεφέλη μικρὰ ὡς ἴχνος ἀνδρὸς ἀνάγουσα ὕδωρ» (Γ΄ Βασ. 18,44), καὶ σύντομα «ὁ οὐρανὸς συνεσκότασε νεφέλαις καὶ πνεύματι, καὶ ἐγένετο ὑετὸς μέγας» (Γ΄ Βασ. 18,45).
Ὁ ἄνθρωπος ποὺ μόλις εἶχε νικήσει τοὺς προφῆτες τοῦ Βάαλ στεκόταν τώρα σκυμμένος πρὸς τὴ γῆ, μὲ τὸ πρόσωπο ἀνάμεσα στὰ γόνατα, καὶ ζητοῦσε βροχὴ ξανὰ καὶ ξανά. Οἱ μοναχοὶ ποὺ ἀφιερώθηκαν στὴν προσευχὴ μέσα στὴν ἡσυχία ὀνομάστηκαν ἡσυχαστές, ἀπὸ τὴ λέξη ἡσυχία. Ὅταν ὁ ἅγιος Γρηγόριος ὁ Παλαμᾶς τοὺς ὑπερασπίστηκε ἀπέναντι σὲ ἐκείνους ποὺ τοὺς χλεύαζαν, ἔφερε ὡς παράδειγμα τὴ μορφὴ τοῦ Ἠλία μὲ τὸ κεφάλι γερμένο στὰ γόνατα, μαζὶ μὲ τὸν τελώνη τοῦ Εὐαγγελίου, ποὺ δὲν σήκωνε τὰ μάτια του πρὸς τὸν οὐρανό.
Ὁ ἅγιος Ἀπόστολος Ἰάκωβος γράφει ὅτι «πολὺ ἰσχύει δέησις δικαίου ἐνεργουμένη» καὶ φέρνει ὡς παράδειγμα τὸν Ἠλία: «Ἠλίας ἄνθρωπος ἦν ὁμοιοπαθὴς ἡμῖν, καὶ προσευχῇ προσηύξατο τοῦ μὴ βρέξαι, καὶ οὐκ ἔβρεξεν ἐπὶ τῆς γῆς ἐνιαυτοὺς τρεῖς καὶ μῆνας ἕξ· καὶ πάλιν προσηύξατο, καὶ ὁ οὐρανὸς ὑετὸν ἔδωκεν καὶ ἡ γῆ ἐβλάστησεν τὸν καρπὸν αὐτῆς» (Ἰακ. 5,16–18).
Ἀργότερα, φεύγοντας ἀπὸ τὴν ὀργὴ τῆς Ἰεζάβελ, ὁ Ἠλίας περπάτησε σαράντα ἡμέρες καὶ σαράντα νύχτες «ἕως ὄρους Χωρήβ» (Γ΄ Βασ. 19,8), τοῦ ὄρους τοῦ Θεοῦ, ὅπου κάποτε στὸν Μωυσῆ «ὤφθη … ἄγγελος Κυρίου ἐν πυρὶ φλογὸς ἐκ τοῦ βάτου» (Ἔξ. 3,2). Ἐκεῖ ὁ Κύριος τοῦ εἶπε ὅτι θὰ περάσει ἀπὸ μπροστά του καὶ ὅτι μπροστά Του θὰ ὑπάρξει δυνατὸς ἄνεμος καὶ σεισμός, ἀλλὰ ὅτι Ἐκεῖνος δὲν θὰ βρίσκεται μέσα σὲ αὐτά (Γ΄ Βασ. 19,11). Ἔπειτα πρόσθεσε: «Καὶ μετὰ τὸν συσσεισμὸν πῦρ, οὐκ ἐν τῷ πυρὶ Κύριος· καὶ μετὰ τὸ πῦρ φωνὴ αὔρας λεπτῆς, κἀκεῖ Κύριος» (Γ΄ Βασ. 19,12). «Καὶ ἐγένετο ὡς ἤκουσεν Ἠλιού, καὶ ἐπεκάλυψε τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ἐν τῇ μηλωτῇ αὐτοῦ καὶ ἐξῆλθε καὶ ἔστη ὑπὸ σπήλαιον» (Γ΄ Βασ. 19,13). Ὁ Ἠλίας, μὲ τὴν προσευχὴ τοῦ ὁποίου εἶχε πέσει φωτιὰ ἀπὸ τὸν οὐρανό, συνάντησε τὸν Θεὸ σὲ φωνὴ αὔρας λεπτῆς.
Ὁ Δανιὴλ προσεύχεται τρεῖς φορὲς τὴν ἡμέρα
Ὁ Δανιὴλ ὁδηγήθηκε αἰχμάλωτος στὴ Βαβυλώνα ἀπὸ νέος. Γιὰ τοὺς νέους ποὺ ἐπιλέχθηκαν νὰ ὑπηρετήσουν στὴν αὐλὴ τοῦ βασιλιᾶ ἡ Γραφὴ σημειώνει: «Καὶ ἐγένετο ἐν αὐτοῖς ἐκ τῶν υἱῶν Ἰούδα Δανιὴλ καὶ Ἀνανίας καὶ Ἀζαρίας καὶ Μισαήλ» (Δαν. 1,6). Οἱ τρεῖς τελευταῖοι εἶναι οἱ νέοι ποὺ ῥίχτηκαν ἀργότερα στὸ καμίνι τῆς φωτιᾶς, γιὰ τοὺς ὁποίους μιλήσαμε παραπάνω.
Ἀργότερα, ἐπὶ τοῦ βασιλέως Δαρείου, ὁ Δανιὴλ ξεχώριζε ἀνάμεσα σὲ ὅλους τοὺς ἄρχοντες καὶ τοὺς σατράπες: «ἦν Δανιὴλ ὑπὲρ αὐτούς, ὅτι πνεῦμα περισσὸν ἐν αὐτῷ» (Δαν. 6,3). Οἱ ἄλλοι ἄρχοντες τὸν φθόνησαν καὶ ζήτησαν ἀπὸ τὸν βασιλιὰ ἕνα διάταγμα, «ὅπως ὃς ἂν αἰτήσῃ αἴτημα παρὰ παντὸς θεοῦ καὶ ἀνθρώπου ἕως ἡμερῶν τριάκοντα, ἀλλ’ ἢ παρὰ σοῦ, βασιλεῦ, ἐμβληθήσεται εἰς τὸν λάκκον τῶν λεόντων» (Δαν. 6,7).
Ὁ Δανιὴλ δὲν ἄλλαξε τὴ συνήθειά του: «Καὶ Δανιήλ, ἡνίκα ἔγνω ὅτι ἐνετάγη τὸ δόγμα, εἰσῆλθεν εἰς τὸν οἶκον αὐτοῦ, καὶ αἱ θυρίδες ἀνεῳγμέναι αὐτῷ ἐν τοῖς ὑπερῴοις αὐτοῦ κατέναντι Ἱερουσαλήμ, καὶ καιροὺς τρεῖς τῆς ἡμέρας ἦν κάμπτων ἐπὶ τὰ γόνατα αὐτοῦ καὶ προσευχόμενος καὶ ἐξομολογούμενος ἐναντίον τοῦ Θεοῦ αὐτοῦ, καθὼς ἦν ποιῶν ἔμπροσθεν» (Δαν. 6,10). Τὸ ἀνοιχτὸ παράθυρο ἔστρεφε τὴν προσευχή του πρὸς τὴν πόλη ὅπου βρισκόταν κάποτε ὁ ναός. Ῥίχτηκε στὸν λάκκο τῶν λεόντων, καὶ τὴν ἄλλη ἡμέρα, ὅταν ὁ βασιλιὰς ἦλθε στὸν λάκκο, ὁ Δανιὴλ τοῦ εἶπε: «Ὁ Θεός μου ἀπέστειλε τὸν ἄγγελον αὐτοῦ, καὶ ἐνέφραξε τὰ στόματα τῶν λεόντων, καὶ οὐκ ἐλυμήναντό με» (Δαν. 6,22). Ὅταν τὸν ἀνέβασαν ἀπὸ τὸν λάκκο, «πᾶσα διαφθορὰ οὐχ εὑρέθη ἐν αὐτῷ, ὅτι ἐπίστευσεν ἐν τῷ Θεῷ αὐτοῦ» (Δαν. 6,23).
Ἔτσι προσευχόταν καὶ ὁ Δαβίδ: «Ἑσπέρας καὶ πρωῒ καὶ μεσημβρίας διηγήσομαι καὶ ἀπαγγελῶ, καὶ εἰσακούσεται τῆς φωνῆς μου» (Ψαλμ. 54,18).
Ἄλλη φορὰ ὁ Δανιὴλ ἔστρεψε τὸ πρόσωπό του «πρὸς Κύριον τὸν Θεὸν τοῦ ἐκζητῆσαι προσευχὴν καὶ δεήσεις ἐν νηστείαις καὶ σάκκῳ καὶ σποδῷ» (Δαν. 9,3). Ὁ προφήτης Ἰεζεκιὴλ μνημονεύει τὸν Δανιὴλ μαζὶ μὲ τὸν Νῶε καὶ τὸν Ἰὼβ ὡς ἄνθρωπο δίκαιο (Ἰεζ. 14,14). Κι ὅμως ὁ Δανιὴλ δὲν χωρίζεται ἀπὸ τὸν λαό του, ἀλλὰ ἑνώνει τὴ φωνή του μὲ τὴν ἐξομολόγηση τῶν ἁμαρτιῶν τοῦ λαοῦ: «Ἡμάρτομεν, ἠδικήσαμεν, ἠνομήσαμεν καὶ ἀπέστημεν καὶ ἐξεκλίναμεν ἀπὸ τῶν ἐντολῶν σου καὶ ἀπὸ τῶν κριμάτων σου» (Δαν. 9,5). Καὶ στηρίζει τὴν προσευχή του μόνο στὸ ἔλεος τοῦ Θεοῦ: «Οὐκ ἐπὶ ταῖς δικαιοσύναις ἡμῶν ῥιπτοῦμεν τὸν οἰκτιρμὸν ἡμῶν ἐνώπιόν σου, ἀλλ’ ἐπὶ τοὺς οἰκτιρμούς σου τοὺς πολλούς, Κύριε» (Δαν. 9,18).
Ὁ ἄγγελος Γαβριὴλ τοῦ ἔφερε τὴν ἀπάντηση καὶ τοῦ εἶπε: «Ἐν ἀρχῇ τῆς δεήσεώς σου ἐξῆλθε λόγος, καὶ ἐγὼ ἦλθον τοῦ ἀναγγεῖλαί σοι, ὅτι ἀνὴρ ἐπιθυμιῶν εἶ σύ» (Δαν. 9,23).
Τί ἄλλαξε μετὰ τὴν ἔλευση τοῦ Κυρίου
Ὁ Μωυσῆς κάποτε παρακάλεσε τὸν Θεό: «Ἐμφάνισόν μοι σεαυτόν» (Ἔξ. 33,18). Ὁ Κύριος τοῦ ὑποσχέθηκε ὅτι θὰ περάσει μπροστά του μὲ τὴ δόξα Του, καὶ ἔπειτα πρόσθεσε: «Οὐ δυνήσῃ ἰδεῖν τὸ πρόσωπόν μου· οὐ γὰρ μὴ ἴδῃ ἄνθρωπος τὸ πρόσωπόν μου καὶ ζήσεται» (Ἔξ. 33,20).
Πολλοὺς αἰῶνες ἀργότερα, τὸ βράδυ πρὶν ἀπὸ τὰ Πάθη, ὁ Ἀπόστολος Φίλιππος εἶπε στὸν Κύριο: «Κύριε, δεῖξον ἡμῖν τὸν Πατέρα καὶ ἀρκεῖ ἡμῖν». Καὶ ὁ Κύριος τοῦ ἀπάντησε: «Τοσοῦτον χρόνον μεθ’ ὑμῶν εἰμι, καὶ οὐκ ἔγνωκάς με, Φίλιππε; ὁ ἑωρακὼς ἐμὲ ἑώρακεν τὸν Πατέρα» (Ἰω. 14,8–9). Ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, ὁ Ὁποῖος φανερωνόταν στοὺς δικαίους καὶ πρὶν σαρκωθεῖ, ἔγινε ἄνθρωπος καὶ φανερώθηκε στοὺς ἀνθρώπους ἐν σαρκί. Σὲ Αὐτὸν γνωρίζουμε τὸν Πατέρα, ἂν καὶ ἡ οὐσία τοῦ Θεοῦ παραμένει πέρα ἀπὸ τὴν ὅραση καὶ τὴν κατανόησή μας. Ὁ ἅγιος Εὐαγγελιστὴς Ἰωάννης γράφει: «Θεὸν οὐδεὶς ἑώρακεν πώποτε· ὁ μονογενὴς Υἱὸς ὁ ὢν εἰς τὸν κόλπον τοῦ Πατρός, ἐκεῖνος ἐξηγήσατο» (Ἰω. 1,18).
Τὸ ἴδιο βράδυ ὁ Κύριος εἶπε στοὺς μαθητές: «Ἀμὴν ἀμὴν λέγω ὑμῖν ὅτι ὅσα ἂν αἰτήσητε τὸν Πατέρα ἐν τῷ ὀνόματί μου, δώσει ὑμῖν. Ἕως ἄρτι οὐκ ᾐτήσατε οὐδὲν ἐν τῷ ὀνόματί μου· αἰτεῖτε καὶ λήψεσθε, ἵνα ἡ χαρὰ ὑμῶν ᾖ πεπληρωμένη» (Ἰω. 16,23–24). Ὁ Ἠλίας στὸν Κάρμηλο εἶχε ἐπικαλεσθεῖ τὸν Θεὸ λέγοντας «Κύριε ὁ Θεὸς Ἀβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἰσραήλ», ἐνῷ ὁ χριστιανὸς προσεύχεται στὸν Πατέρα στὸ ὄνομα τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ, ὅπως τὸν δίδαξε ὁ Κύριος.
Τὸ ὄνομα τοῦ Πατέρα δὲν ἦταν ἄγνωστο στοὺς παλαιούς. Ὁ προφήτης Ἠσαΐας ἔλεγε ἐκ μέρους τοῦ λαοῦ: «σύ, Κύριε, πατὴρ ἡμῶν» (Ἠσ. 63,16), καὶ ὁ Δαβὶδ γνώριζε τὸ πατρικό Του ἔλεος: «Καθὼς οἰκτείρει πατὴρ υἱούς, ᾠκτείρησε Κύριος τοὺς φοβουμένους αὐτόν» (Ψαλμ. 102,13). Ὁ Χριστὸς μᾶς φανέρωσε πλήρως αὐτὸ τὸ ἔλεος καὶ μᾶς χάρισε τὴν υἱοθεσία, δηλαδὴ μᾶς ἔκανε υἱοὺς τοῦ Θεοῦ κατὰ χάριν. Ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ἦλθε στὸν κόσμο «ἵνα τὴν υἱοθεσίαν ἀπολάβωμεν» (Γαλ. 4,5), καὶ ὁ ἅγιος Ἀπόστολος Παῦλος προσθέτει: «Ὅτι δέ ἐστε υἱοί, ἐξαπέστειλεν ὁ Θεὸς τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ εἰς τὰς καρδίας ὑμῶν, κρᾶζον· Ἀββᾶ ὁ Πατήρ» (Γαλ. 4,6). Τὸ «Ἀββᾶ» εἶναι ἡ ἀραμαϊκὴ λέξη γιὰ τὸν πατέρα.
Σὲ κάθε Θεία Λειτουργία, πρὶν ἀπὸ τὸ «Πάτερ ἡμῶν», ὁ ἱερεὺς προσεύχεται νὰ ἀξιωθοῦμε ὅλοι νὰ ἐπικαλούμαστε τὸν Θεὸ ὡς Πατέρα «μετὰ παρρησίας, ἀκατακρίτως». Ἡ παρρησία τοῦ υἱοῦ ζητεῖται μαζὶ μὲ τὸν φόβο μήπως τὴ λάβουμε εἰς κατάκριμα, καὶ ἡ ταπείνωση τοῦ Ἀβραάμ, ποὺ γνώριζε τὸν ἑαυτό του γῆ καὶ σποδό, δὲν χάθηκε μετὰ τὴν ἔλευση τοῦ Χριστοῦ.
Ὅλα αὐτὰ πηγάζουν ἀπὸ τὸ σωτήριο ἔργο τοῦ Χριστοῦ. Μὲ τὴ Σάρκωση, τὸν Σταυρὸ καὶ τὴν Ἀνάσταση ἐκπλήρωσε τὴ σωτηρία ποὺ περίμεναν οἱ δίκαιοι. Κατεβαίνοντας στὸν ᾅδη, νίκησε τὴν ἐξουσία τοῦ θανάτου. Στὴν εἰκόνα τῆς Ἀναστάσεως ὁ Χριστὸς ἀνασταίνει τὸν Ἀδὰμ καὶ τὴν Εὔα κρατώντας τους ἀπὸ τὸ χέρι, καὶ δίπλα στέκονται ὁ ἅγιος Ἰωάννης ὁ Πρόδρομος, ὁ Δαβὶδ καὶ οἱ ἄλλοι δίκαιοι. Στὴν Ἐκκλησία, διὰ τοῦ Βαπτίσματος ἑνωνόμαστε μὲ τὸν θάνατο καὶ τὴν Ἀνάστασή Του: «Ἢ ἀγνοεῖτε ὅτι ὅσοι ἐβαπτίσθημεν εἰς Χριστὸν Ἰησοῦν, εἰς τὸν θάνατον αὐτοῦ ἐβαπτίσθημεν;» (Ρωμ. 6,3). Διὰ τοῦ Χρίσματος λαμβάνουμε τὴ σφραγῖδα τῆς δωρεᾶς τοῦ Ἁγίου Πνεύματος, καὶ στὴ Θεία Εὐχαριστία κοινωνοῦμε τὸ Σῶμα καὶ τὸ Αἷμα τοῦ Κυρίου. Ἡ προσευχὴ τοῦ χριστιανοῦ γεννιέται καὶ τρέφεται ἀπὸ αὐτὴ τὴ ζωὴ ἐν Χριστῷ.
Ὁ Κύριος ἔδειξε στοὺς Σαδδουκαίους, «οἱ λέγοντες μὴ εἶναι ἀνάστασιν» (Λουκ. 20,27), ὅτι οἱ δίκαιοι τῶν παλαιῶν χρόνων εἶναι ζωντανοί: «Ὅτι δὲ ἐγείρονται οἱ νεκροί, καὶ Μωϋσῆς ἐμήνυσεν ἐπὶ τῆς βάτου, ὡς λέγει Κύριον τὸν Θεὸν Ἀβραὰμ καὶ τὸν Θεὸν Ἰσαὰκ καὶ τὸν Θεὸν Ἰακώβ. Θεὸς δὲ οὐκ ἔστιν νεκρῶν, ἀλλὰ ζώντων· πάντες γὰρ αὐτῷ ζῶσιν» (Λουκ. 20,37–38).
Ἤδη ἀπὸ τὴν Παλαιὰ Διαθήκη ἡ Γραφὴ δείχνει τοὺς κεκοιμημένους δικαίους νὰ προσεύχονται γιὰ τοὺς ζωντανούς. Σὲ ἕνα ὅραμα, ὁ Ἰούδας ὁ Μακκαβαῖος εἶδε «Ὀνίαν τὸν γενόμενον ἀρχιερέα» … «τὰς χεῖρας προτείναντα κατεύχεσθαι τῷ παντὶ τῶν Ἰουδαίων συστήματι», καὶ ἔπειτα ὁ Ὀνίας τοῦ εἶπε γιὰ ἕναν ἄνδρα γεμάτο δόξα: «Ὁ φιλάδελφος οὗτός ἐστιν ὁ πολλὰ προσευχόμενος περὶ τοῦ λαοῦ καὶ τῆς ἁγίας πόλεως Ἱερεμίας ὁ τοῦ Θεοῦ προφήτης» (Β΄ Μακ. 15,12–14).
Γι’ αὐτὸ ἡ Ἐκκλησία προσεύχεται στοὺς ἁγίους. Εἶναι ζωντανοὶ ἐν Θεῷ καὶ πρεσβεύουν γιὰ μᾶς, καὶ ἀνάμεσά τους βρίσκονται καὶ οἱ δίκαιοι τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης. Ὁ χριστιανὸς ποὺ λέει σήμερα «Ἅγιε Προφῆτα Ἠλία, πρέσβευε ὑπὲρ ἡμῶν» ζητεῖ τὴ βοήθεια τοῦ ἀνθρώπου ποὺ προσευχήθηκε στὸν Κάρμηλο. Καὶ οἱ προσευχὲς πρὸς τὴν Θεοτόκο εἶναι καρπὸς τῆς ἐλεύσεως τοῦ Χριστοῦ, γιατὶ ἀπὸ αὐτὴν ἔλαβε σάρκα ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ.
Οἱ προσευχὲς βαθιᾶς μετανοίας δὲν ἄρχισαν μετὰ τὸν Χριστό. Ὁ Ν΄ Ψαλμός, ἡ προσευχὴ τοῦ Ἀζαρίου μέσα στὸ καμίνι καὶ ἡ ἐξομολόγηση τοῦ Δανιὴλ εἶναι πρὶν ἀπὸ τὴν ἔλευση τοῦ Κυρίου. Ἀπὸ τότε εἶναι καὶ ἡ προσευχὴ τοῦ βασιλιᾶ Μανασσῆ. Ὁ Μανασσῆς εἶχε ὑψώσει θυσιαστήρια στὰ εἴδωλα μέσα στὶς ἴδιες τὶς αὐλὲς τοῦ ναοῦ, καὶ ἀφοῦ ὁδηγήθηκε δεμένος μὲ ἁλυσίδες στὴ Βαβυλώνα, «ὡς ἐθλίβη, ἐζήτησε τὸ πρόσωπον Θεοῦ τοῦ Κυρίου αὐτοῦ καὶ ἐταπεινώθη σφόδρα ἀπὸ προσώπου Θεοῦ πατέρων αὐτοῦ» (Β΄ Παρ. 33,12). Ἡ προσευχή του διαβάζεται καὶ σήμερα στὸ Μέγα Ἀπόδειπνο, τὴν ἀκολουθία μετὰ τὸ δεῖπνο ποὺ ἡ Ἐκκλησία τελεῖ κυρίως κατὰ τὴ Μεγάλη Τεσσαρακοστή: «Καὶ νῦν κλίνω γόνυ καρδίας, δεόμενος τῆς παρὰ σοῦ χρηστότητος» καὶ «Ἡμάρτηκα, Κύριε, ἡμάρτηκα, καὶ τὰς ἀνομίας μου ἐγὼ γινώσκω» (Προσευχὴ Μανασσῆ 11–12).
Στὴν παραβολὴ τοῦ ἀσώτου υἱοῦ ὁ Κύριος μᾶς ἔδειξε μὲ πόση ἀγάπη δέχεται ὁ Πατέρας ἐκεῖνον ποὺ ἐπιστρέφει: «ἔτι δὲ αὐτοῦ μακρὰν ἀπέχοντος εἶδεν αὐτὸν ὁ πατὴρ αὐτοῦ καὶ ἐσπλαγχνίσθη, καὶ δραμὼν ἐπέπεσεν ἐπὶ τὸν τράχηλον αὐτοῦ καὶ κατεφίλησεν αὐτόν» (Λουκ. 15,20). Ὁ ἀναστημένος Κύριος ἔδωσε στοὺς Ἀποστόλους τὴν ἐξουσία νὰ συγχωροῦν τὶς ἁμαρτίες, πάνω στὴν ὁποία θεμελιώνεται τὸ μυστήριο τῆς Ἐξομολογήσεως: «Λάβετε Πνεῦμα Ἅγιον· ἄν τινων ἀφῆτε τὰς ἁμαρτίας, ἀφίενται αὐτοῖς, ἄν τινων κρατῆτε, κεκράτηνται» (Ἰω. 20,22–23).
Ὁ Μέγας Κανὼν τοῦ ἁγίου Ἀνδρέου Κρήτης, ἕνας μακρὺς ὕμνος μετανοίας ποὺ ἡ Ἐκκλησία διαβάζει τὴν πρώτη ἑβδομάδα τῆς Μεγάλης Τεσσαρακοστῆς καὶ ἔπειτα ὁλόκληρο τὴν πέμπτη ἑβδομάδα, περνᾶ διαδοχικὰ ἀπὸ τοὺς ἀνθρώπους τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης, ἀρχίζοντας ἀπὸ τὸν Ἀδάμ, τὴν Εὔα καὶ τὸν Κάϊν, ὥστε ἡ ψυχὴ νὰ δεῖ τὸν ἑαυτό της στὴν πτώση κάποιων καὶ στὴ μετάνοια ἄλλων. Ἀρχίζει μὲ τὴν ἐρώτηση: «Πόθεν ἄρξομαι θρηνεῖν τὰς τοῦ ἀθλίου μου βίου πράξεις;»
Γιατί ἡ Ἐκκλησία προσεύχεται καὶ σήμερα μὲ τοὺς Ψαλμούς
Ὁ ἴδιος ὁ Χριστὸς προσευχήθηκε μὲ τοὺς ψαλμούς. Πάνω στὸν Σταυρό, «περὶ δὲ τὴν ἐνάτην ὥραν ἀνεβόησεν ὁ Ἰησοῦς φωνῇ μεγάλῃ λέγων· Ἠλί, Ἠλί, λιμὰ σαβαχθανί; τοῦτ’ ἔστιν· Θεέ μου, Θεέ μου, ἱνατί με ἐγκατέλιπες;» (Ματθ. 27,46). Εἶναι τὰ πρῶτα λόγια τοῦ ΚΑ΄ Ψαλμοῦ: «Ὁ Θεὸς ὁ Θεός μου, πρόσχες μοι· ἵνα τί ἐγκατέλιπές με;» (Ψαλμ. 21,2).
Στὸ κατὰ Λουκᾶν Εὐαγγέλιο, τὰ τελευταῖα λόγια τοῦ Κυρίου πρὶν ἀπὸ τὸν θάνατο εἶναι αὐτά: «Πάτερ, εἰς χεῖράς σου παρατίθεμαι τὸ πνεῦμά μου» (Λουκ. 23,46). Στὸν Λ΄ Ψαλμὸ ὁ Δαβὶδ εἶχε πεῖ: «Εἰς χεῖράς σου παραθήσομαι τὸ πνεῦμά μου» (Ψαλμ. 30,6). Ὁ Κύριος εἶπε τὰ λόγια τοῦ ψαλμοῦ καὶ ἔθεσε μπροστά τους τὸ ὄνομα τοῦ Πατέρα.
Στὸν ἴδιο ΚΑ΄ Ψαλμὸ ὁ Δαβὶδ περιγράφει τὴ Σταύρωση σχεδὸν χίλια χρόνια πρίν: «Ὤρυξαν χεῖράς μου καὶ πόδας» (Ψαλμ. 21,17) καὶ «Διεμερίσαντο τὰ ἱμάτιά μου ἑαυτοῖς καὶ ἐπὶ τὸν ἱματισμόν μου ἔβαλον κλῆρον» (Ψαλμ. 21,19). Μετὰ τὴν Ἀνάσταση ὁ Κύριος εἶπε στοὺς μαθητὲς ὅτι «δεῖ πληρωθῆναι πάντα τὰ γεγραμμένα ἐν τῷ νόμῳ Μωϋσέως καὶ προφήταις καὶ ψαλμοῖς περὶ ἐμοῦ», καὶ «τότε διήνοιξεν αὐτῶν τὸν νοῦν τοῦ συνιέναι τὰς γραφάς» (Λουκ. 24,44–45).
Ὁ ἅγιος Ἀπόστολος Παῦλος γράφει ὅτι, γιὰ ὅσους διαβάζουν τὸν Νόμο χωρὶς τὸν Χριστό, «κάλυμμα ἐπὶ τὴν καρδίαν αὐτῶν κεῖται», ἀλλὰ «ἡνίκα δ’ ἂν ἐπιστρέψῃ πρὸς Κύριον, περιαιρεῖται τὸ κάλυμμα» (Β΄ Κορ. 3,15–16). Ἡ Ἐκκλησία διαβάζει τὸ ἴδιο Ψαλτήριο ποὺ διάβαζαν οἱ δίκαιοι τῶν παλαιῶν χρόνων, ἀλλὰ τὸ διαβάζει μὲ τὸ κάλυμμα σηκωμένο. Ὅπου ὁ Δαβὶδ μιλοῦσε γιὰ τὸν Χρισμένο τοῦ Θεοῦ, ὁ χριστιανὸς ἀναγνωρίζει τὸν Χριστό, τοῦ Ὁποίου τὸ ὄνομα σημαίνει ἀκριβῶς «ὁ Χρισμένος».
Ὁ Μέγας Ἀθανάσιος, στὴν ἐπιστολὴ μὲ τὴν ὁποία ἑρμηνεύει τοὺς ψαλμοὺς σὲ ἕναν χριστιανὸ ὀνόματι Μαρκελλῖνο, λέει ὅτι τὸ Ψαλτήριο ἔχει κάτι ἰδιαίτερο ἀνάμεσα στὰ βιβλία τῆς Γραφῆς. Ὅποιος διαβάζει τὰ ἄλλα βιβλία θεωρεῖ τὰ λόγια τους ὡς λόγια ἐκείνων ποὺ τὰ εἶπαν πρῶτοι. Ὅποιος διαβάζει τοὺς ψαλμούς, τὰ λόγια τους τὰ παίρνει στὰ χείλη του σὰν δικά του, σὰν νὰ γράφτηκαν εἰδικὰ γι’ αὐτόν. Ἡ προσευχὴ τοῦ Δαβὶδ γίνεται ἔτσι προσευχὴ κάθε χριστιανοῦ ποὺ τὴν προφέρει.
Στὸ πρῶτο μέρος τοῦ Ὄρθρου διαβάζονται οἱ ἕξι ψαλμοί, ὁ Ἑξάψαλμος, καὶ ὁ Ἑσπερινὸς ἀρχίζει μὲ τὸν ΡΓ΄ Ψαλμό, τὸν ὕμνο τοῦ Δαβὶδ γιὰ τὴ δημιουργία τοῦ κόσμου.
Ἀκόμη καὶ τὰ Μυστήρια ποὺ οἱ δίκαιοι δὲν γνώρισαν τελοῦνται σήμερα μὲ τοὺς ψαλμούς. Ὁ Ν΄ Ψαλμὸς βρίσκεται στὴν ἀρχὴ τῆς ἀκολουθίας τῆς Ἐξομολογήσεως στὸ Εὐχολόγιο καὶ διαβάζεται ἐπίσης τὸ βράδυ πρὶν ἀπὸ τὴ Θεία Κοινωνία, πρὶν ἀπὸ τὸν κανόνα τῆς προετοιμασίας. Τὴν ἡμέρα ποὺ κοινωνεῖ, ὁ πιστὸς διαβάζει ἀπὸ τὴν Ἀκολουθία τῆς Θείας Μεταλήψεως τοὺς Ψαλμοὺς ΚΒ΄, ΚΓ΄ καὶ ΡΙΕ΄ καὶ προφέρει τὰ λόγια τους: «Ἡτοίμασας ἐνώπιόν μου τράπεζαν, ἐξεναντίας τῶν θλιβόντων με» (Ψαλμ. 22,5) καὶ «Ποτήριον σωτηρίου λήψομαι καὶ τὸ ὄνομα Κυρίου ἐπικαλέσομαι» (Ψαλμ. 115,4). Αὐτὰ τὰ λόγια εἰπώθηκαν πρὶν ἀπὸ τὴν ἔλευση τοῦ Κυρίου ἐν σαρκί, καὶ ὁ χριστιανὸς τὰ λέει σήμερα πρὶν πλησιάσει τὸ Ἅγιο Ποτήριο. Στὴ Θεία Λειτουργία, ἐνῷ οἱ κληρικοὶ κοινωνοῦν στὸ ἅγιο Βῆμα, τὴν Κυριακὴ ψάλλεται τὸ κοινωνικό, ὁ ὕμνος τῆς Θείας Κοινωνίας, ποὺ εἶναι στίχος ψαλμοῦ: «Αἰνεῖτε τὸν Κύριον ἐκ τῶν οὐρανῶν» (Ψαλμ. 148,1).
Οἱ κανόνες, οἱ ὕμνοι ποὺ ἡ Ἐκκλησία ψάλλει στὸν Ὄρθρο καὶ σὲ ἄλλες ἀκολουθίες, εἶναι οἰκοδομημένοι πάνω σὲ ἐννέα ᾠδὲς τῆς Γραφῆς. Οἱ ὀκτὼ ἀπὸ αὐτὲς προέρχονται ἀπὸ τὴν Παλαιὰ Διαθήκη: οἱ δύο ᾠδὲς τοῦ Μωυσῆ, ἡ μία μετὰ τὴ διάβαση τῆς Ἐρυθρᾶς Θαλάσσης καὶ ἡ ἄλλη πρὶν ἀπὸ τὸν θάνατό του, ἡ προσευχὴ τῆς Ἄννας, οἱ προσευχὲς τῶν προφητῶν Ἀμβακούμ, Ἠσαΐου καὶ Ἰωνᾶ, ἡ προσευχὴ τοῦ Ἀζαρίου καὶ ὁ ὕμνος τῶν τριῶν Παίδων. Ἡ ἔνατη εἶναι ἡ ᾠδὴ τῆς Θεοτόκου, μαζὶ μὲ ἐκείνη τοῦ Ζαχαρίου, τοῦ πατέρα τοῦ ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Προδρόμου. Ἡ Ἄννα, ἡ μητέρα τοῦ προφήτη Σαμουήλ, εἶναι ἡ γυναῖκα γιὰ τὴν ὁποία ἡ Γραφὴ λέει ὅτι, ὅταν προσευχόταν, «ἐλάλει ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτῆς καὶ τὰ χείλη αὐτῆς ἐκινεῖτο, καὶ φωνὴ αὐτῆς οὐκ ἠκούετο» (Α΄ Βασ. 1,13).
Ἡ Παράκληση πρὸς τὴν Θεοτόκο, ὁ Μικρὸς Παρακλητικὸς Κανών, ποὺ οἱ χριστιανοὶ διαβάζουν στὶς θλίψεις, ἀρχίζει μὲ τὸν ΡΜΒ΄ Ψαλμό: «Κύριε, εἰσάκουσον τῆς προσευχῆς μου, ἐνώτισαι τὴν δέησίν μου ἐν τῇ ἀληθείᾳ σου, εἰσάκουσόν μου ἐν τῇ δικαιοσύνῃ σου» (Ψαλμ. 142,1). Πρὶν ἀπὸ τὸν κανόνα διαβάζεται ὁ Ν΄ Ψαλμός, καὶ ἡ πρώτη ᾠδὴ τοῦ κανόνα ξεκινᾶ ἀπὸ τὴ διάβαση τῆς Ἐρυθρᾶς Θαλάσσης: «Ὑγρὰν διοδεύσας ὡσεὶ ξηρὰν καὶ τὴν αἰγυπτίαν μοχθηρίαν διαφυγών, ὁ Ἰσραηλίτης ἀνεβόα· Τῷ Λυτρωτῇ καὶ Θεῷ ἡμῶν ᾄσωμεν». Ὅποιος προσεύχεται στὴν Θεοτόκο μέσα στὴ θλίψη ἀρχίζει μὲ τὴ χαρὰ τοῦ Ἰσραὴλ μετὰ τὴ λύτρωση ἀπὸ τὴν Αἴγυπτο.
Ἡ προσευχὴ τῆς Ἐκκλησίας μετὰ τὸν Χριστὸ εἶναι πλουσιότερη ἀπὸ ἐκείνη πρὶν ἀπὸ Αὐτόν, καὶ οἱ προσευχὲς τῶν παλαιῶν εἶναι παντοῦ ἐνυφασμένες μέσα της.
Πῶς προσευχόμαστε κατὰ τὸ παράδειγμα τῶν δικαίων
Ὅποιος θέλει νὰ μάθει νὰ προσεύχεται μπορεῖ νὰ ἀρχίσει ἀπὸ τοὺς ψαλμούς, λέγοντάς τους ἀργά, σὰν δικά του λόγια. Ὠφελεῖ περισσότερο ἕνας ψαλμὸς διαβασμένος μὲ τὸν νοῦ σὲ κάθε λέξη παρὰ ἕνα κάθισμα διαβασμένο βιαστικά. Ὅποιος μπορεῖ νὰ διαβάζει κάθε ἡμέρα ἕνα κάθισμα, μὲ τὴν εὐλογία τοῦ πνευματικοῦ του, θὰ διατρέξει ὅλο τὸ Ψαλτήριο σὲ εἴκοσι ἡμέρες καὶ θὰ βρεῖ σὲ αὐτὸ κάθε κατάσταση ἀπὸ τὴν ὁποία περνᾶ ἡ ψυχή.
Τὴν τάξη τοῦ Δανιήλ, τρεῖς φορὲς τὴν ἡμέρα, μπορεῖ νὰ τὴν τηρεῖ σχεδὸν ὁ καθένας: τὸ πρωΐ, τὸ μεσημέρι καὶ τὸ βράδυ, λίγες στιγμὲς δοξολογίας καὶ αἰτήσεως ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ. Ὅποιος μπορεῖ περισσότερα, ἔχει μπροστά του τὰ λόγια τοῦ ΡΙΗ΄ Ψαλμοῦ: «Ἑπτάκις τῆς ἡμέρας ᾔνεσά σε ἐπὶ τὰ κρίματα τῆς δικαιοσύνης σου» (Ψαλμ. 118,164) καὶ «Μεσονύκτιον ἐξηγειρόμην τοῦ ἐξομολογεῖσθαί σοι ἐπὶ τὰ κρίματα τῆς δικαιοσύνης σου» (Ψαλμ. 118,62).
Τὰ Μυστήρια τῆς Ἐκκλησίας μᾶς δίνουν ἐκεῖνο ποὺ οἱ δίκαιοι τῶν παλαιῶν χρόνων μόνο περίμεναν, ἀλλὰ δὲν μᾶς ἀπαλλάσσουν ἀπὸ τὴ συντετριμμένη καρδιὰ ποὺ ἐκεῖνοι πρόσφεραν στὸν Θεὸ ὅταν δὲν εἶχαν ἄλλη θυσία. Ἂν ἐξομολογούμαστε χωρὶς νὰ κλαῖμε γιὰ τὴν ἁμαρτία μας καὶ πλησιάζουμε τὸ Ἅγιο Ποτήριο χωρὶς προσευχή, ἔχουμε λάβει πολλὰ καὶ ἔχουμε προσφέρει πολὺ λίγα.
Ἡ εὐχὴ τοῦ Ἰησοῦ, ποὺ οἱ μοναχοὶ καὶ πολλοὶ πιστοὶ λένε ἀδιάλειπτα, συνάγει σὲ λίγες λέξεις ὅ,τι εἶπαν οἱ ἄνθρωποι τοῦ Θεοῦ πρὶν καὶ μετὰ τὴν ἔλευση τοῦ Χριστοῦ: «Κύριε Ἰησοῦ Χριστέ, Υἱὲ τοῦ Θεοῦ, ἐλέησόν με τὸν ἁμαρτωλόν». Ἡ κραυγὴ «ἐλέησόν με» εἶναι τῶν ψαλμῶν: «Ἐλέησόν με, Κύριε, ὅτι ἀσθενής εἰμι» (Ψαλμ. 6,3). Ὁ τυφλὸς Βαρτιμαῖος, ὅταν ἄκουσε ὅτι περνᾶ ἀπὸ τὸν δρόμο ὁ Ἰησοῦς, φώναξε μὲ τὰ ἴδια λόγια καὶ ἕνωσε μαζί τους τὸ ὄνομα τοῦ Κυρίου: «Υἱὲ Δαυῒδ Ἰησοῦ, ἐλέησόν με» (Μάρκ. 10,47). Καὶ ὁ τελώνης τῆς παραβολῆς, ποὺ «οὐκ ἤθελεν οὐδὲ τοὺς ὀφθαλμοὺς εἰς τὸν οὐρανὸν ἐπᾶραι», προσευχήθηκε: «Ὁ Θεός, ἱλάσθητί μοι τῷ ἁμαρτωλῷ» (Λουκ. 18,13). Στὴν εὐχὴ τοῦ Ἰησοῦ, ἡ κραυγὴ τοῦ ψαλμοῦ καὶ τὰ λόγια τοῦ τελώνη λέγονται στὸ ὄνομα τοῦ Ἰησοῦ, στὸ ὁποῖο ὁ Κύριος μᾶς προέτρεψε νὰ ζητοῦμε.
Ὁ ὅσιος Ἰωάννης ὁ Κασσιανὸς κατέγραψε τὰ λόγια τοῦ ἀββᾶ Ἰσαάκ, ἑνὸς γέροντα τῆς αἰγυπτιακῆς ἐρήμου, ὁ ὁποῖος ἔλεγε ὅτι εἶχε παραλάβει ἀπὸ τοὺς λίγους πατέρες ποὺ εἶχαν ἀπομείνει ἀπὸ τοὺς παλαιοτέρους μιὰ σύντομη προσευχὴ γιὰ τὴν ἀδιάλειπτη μνήμη τοῦ Θεοῦ. Ἦταν ἕνας μόνο στίχος ἀπὸ τοὺς ψαλμούς: «Ὁ Θεός, εἰς τὴν βοήθειάν μου πρόσχες· Κύριε, εἰς τὸ βοηθῆσαί μοι σπεῦσον» (Ψαλμ. 69,2). Αὐτὸν τὸν στίχο, ἔλεγε, πρέπει νὰ τὸν λέει κανεὶς ἀδιάλειπτα.
Οἱ δίκαιοι στὴ Θεία Λειτουργία
Στὸ Θαβώρ, τὸ ὄρος ὅπου ὁ Κύριος μεταμορφώθηκε μπροστὰ στὸν Πέτρο, τὸν Ἰάκωβο καὶ τὸν Ἰωάννη, «ἔλαμψεν τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ὡς ὁ ἥλιος, τὰ δὲ ἱμάτια αὐτοῦ ἐγένετο λευκὰ ὡς τὸ φῶς. Καὶ ἰδοὺ ὤφθησαν αὐτοῖς Μωσῆς καὶ Ἠλίας μετ’ αὐτοῦ συλλαλοῦντες» (Ματθ. 17,2–3). Ὁ ἅγιος Εὐαγγελιστὴς Λουκᾶς λέει ὅτι ἐκεῖνοι, «ὀφθέντες ἐν δόξῃ ἔλεγον τὴν ἔξοδον αὐτοῦ ἣν ἔμελλεν πληροῦν ἐν Ἱερουσαλήμ» (Λουκ. 9,31). Ὁ Μωυσῆς, στὸν ὁποῖο ὁ Θεὸς εἶχε πεῖ ὅτι δὲν θὰ μποροῦσε νὰ δεῖ τὸ πρόσωπό Του καὶ νὰ ζήσει, καὶ ὁ Ἠλίας, ποὺ Τὸν εἶχε συναντήσει στὸ Χωρὴβ σὲ φωνὴ αὔρας λεπτῆς, στέκονταν τώρα ἐν δόξῃ δίπλα στὸν ἐνανθρωπήσαντα Υἱὸ τοῦ Θεοῦ, τοῦ Ὁποίου τὸ πρόσωπο ἔλαμπε σὰν τὸν ἥλιο.
Στὴν ἀκολουθία τῆς Προσκομιδῆς, μὲ τὴν ὁποία ἑτοιμάζονται τὰ Τίμια Δῶρα γιὰ τὴ Θεία Λειτουργία, ὁ ἱερεὺς προετοιμάζει τὸν ἄρτο καὶ τὸν οἶνο γιὰ τὴ Θυσία. Ἀπὸ τὰ πρόσφορα, τοὺς ἄρτους ποὺ φέρνουν οἱ πιστοὶ γιὰ τὴ Λειτουργία, κόβει τὸν Ἀμνό, τὸ μέρος ποὺ θὰ γίνει Σῶμα τοῦ Χριστοῦ, καὶ ἐξάγει μερίδες γιὰ τὴν Θεοτόκο καὶ γιὰ τὰ τάγματα τῶν ἁγίων, τὶς ὁποῖες τοποθετεῖ πάνω στὸν ἅγιο Δίσκο, τὸ ἱερὸ σκεῦος πάνω στὸ ὁποῖο βρίσκεται ὁ Ἀμνός. Ἀνάμεσα στοὺς ἁγίους ποὺ μνημονεύονται τότε ὀνομαστικὰ εἶναι οἱ περισσότεροι ἀπὸ τοὺς δικαίους γιὰ τοὺς ὁποίους μιλήσαμε: «Μωσέως καὶ Ἀαρών, Ἠλιοῦ καὶ Ἐλισσαίου, Δαβὶδ καὶ Ἰεσσαί, τῶν ἁγίων τριῶν Παίδων καὶ Δανιὴλ τοῦ προφήτου». Καὶ στὴ μνημόνευση τῶν ἁγίων ὁ ἱερεὺς ζητεῖ: «ὧν ταῖς ἱκεσίαις ἐπίσκεψαι ἡμᾶς, ὁ Θεός». Οἱ ἄνθρωποι ποὺ προσευχήθηκαν χωρὶς Λειτουργία ἔχουν τώρα θέση στὴ Θεία Λειτουργία, δίπλα στὸν Ἀμνὸ τοῦ Θεοῦ, καὶ ἡ Ἐκκλησία ζητεῖ τὶς προσευχές τους.
Ὁ ἅγιος Ἀπόστολος Παῦλος, ἀφοῦ μνημονεύει ἕναν πρὸς ἕναν τοὺς δικαίους τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης, καταλήγει: «Καὶ οὗτοι πάντες μαρτυρηθέντες διὰ τῆς πίστεως οὐκ ἐκομίσαντο τὴν ἐπαγγελίαν, τοῦ Θεοῦ περὶ ἡμῶν κρεῖττόν τι προβλεψαμένου, ἵνα μὴ χωρὶς ἡμῶν τελειωθῶσιν» (Ἑβρ. 11,39–40). Οἱ δίκαιοι ποὺ προσευχήθηκαν πρὶν ἀπὸ τὸν Χριστὸ ζοῦν ἐν Αὐτῷ καὶ προσεύχονται γιὰ μᾶς, περιμένοντας μαζί μας τὴν κοινὴ ἀνάσταση καὶ τὴν τελείωση ὅλων στὴ Βασιλεία τοῦ Θεοῦ. Ὅταν λέμε τοὺς ψαλμοὺς τοῦ Δαβίδ, τὴν ᾠδὴ τοῦ Μωυσῆ ἢ τὴν προσευχὴ τῶν τριῶν Παίδων, προσευχόμαστε μὲ τὰ δικά τους λόγια, στὸ ὄνομα Ἐκείνου τὸν Ὁποῖο ἐκεῖνοι περίμεναν.
Πηγές
- Ἡ Παλαιὰ Διαθήκη κατὰ τοὺς Ἑβδομήκοντα, ἑλληνικὸ κείμενο ὅπως δημοσιεύεται στὸ ellopos.net (Ἑλληνικὴ Παλαιὰ Διαθήκη), μὲ ἀντιπαραβολὴ πρὸς τὴν ἔκδοση H. B. Swete, The Old Testament in Greek according to the Septuagint, Cambridge 1901–1905· ἡ Προσευχὴ τοῦ Μανασσῆ κατὰ τὶς Ὠδὲς (ἔκδ. Swete) καὶ τὸ Μέγα Ἀπόδειπνο
- Ἡ Καινὴ Διαθήκη, Πατριαρχικὸ κείμενο τοῦ 1904 (ἔκδ. Β. Ἀντωνιάδη)
- Μέγας Ἀθανάσιος, Ἐπιστολὴ πρὸς Μαρκελλῖνον εἰς τὴν ἑρμηνείαν τῶν Ψαλμῶν (κεφ. 11)
- Ἅγιος Ἰουστῖνος ὁ Φιλόσοφος καὶ Μάρτυς, Πρὸς Τρύφωνα Ἰουδαῖον Διάλογος (κεφ. 90)
- Ὅσιος Ἰωάννης ὁ Κασσιανός, Συνομιλίαι (Collationes), Συνομιλία Ι΄, δεύτερη τοῦ ἀββᾶ Ἰσαὰκ περὶ προσευχῆς (κεφ. 10)
- Ἅγιος Γρηγόριος ὁ Παλαμᾶς, Ὑπὲρ τῶν ἱερῶς ἡσυχαζόντων (Τριάδες) (Α΄, 2, 10)
- Liturghierul [Ἱερατικόν] (Proscomidia [Προσκομιδή], σσ. 120 καὶ 122· Liturghia Sfântului Ioan Gură de Aur [Θεία Λειτουργία τοῦ ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Χρυσοστόμου]), Editura Institutului Biblic și de Misiune Ortodoxă, București, 2012
- Ceaslovul [Ὡρολόγιον] (Utrenia [Ὄρθρος]· Vecernia [Ἑσπερινός]· Pavecernița Mare [Μέγα Ἀπόδειπνον]· Paraclisul Preasfintei Născătoare de Dumnezeu [Παρακλητικὸς Κανὼν εἰς τὴν Ὑπεραγίαν Θεοτόκον]· Rânduiala Sfintei Împărtășiri [Ἀκολουθία τῆς Θείας Μεταλήψεως]), București, 2001
- Molitfelnicul [Εὐχολόγιον] (Mărturisirea – Spovedania [Ἀκολουθία τῆς Ἐξομολογήσεως]), București, 2013
- Psaltirea [Ψαλτήριον] (Cântările lui Moise și ale celorlalți prooroci [Ὠδαὶ Μωυσέως καὶ τῶν λοιπῶν προφητῶν])
- Triodul [Τριῴδιον] (Canonul cel Mare al Sfântului Andrei Criteanul [Μέγας Κανὼν τοῦ ἁγίου Ἀνδρέου Κρήτης]· Sinaxarul Sfintei și Marii Luni [Συναξάριον τῆς Ἁγίας καὶ Μεγάλης Δευτέρας]), ediția din 1946 [ἔκδοση τοῦ 1946]
- Γιὰ τὰ λειτουργικὰ παραθέματα στὸ πρωτότυπο: τὰ ἑλληνικὰ κείμενα τῆς Θείας Λειτουργίας τοῦ ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Χρυσοστόμου καὶ τῆς Προσκομιδῆς, τοῦ Μεγάλου Ἀποδείπνου, τοῦ Μικροῦ Παρακλητικοῦ Κανόνος καὶ τοῦ Μεγάλου Κανόνος
