Στις 24 Σεπτεμβρίου η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τη μνήμη του Αγίου και Οσίου Σιλουανού του Αθωνίτη, ενός Ρώσου χωρικού που έζησε ως μοναχός στο Άγιον Όρος σαράντα έξι χρόνια και εκοιμήθη εν Κυρίω το 1938. Είχε ελάχιστη μόρφωση. Όσα έζησε μέσα στην προσευχή τα έγραψε με το χέρι του σε μερικά απλά τετράδια, και ο μαθητής του, ο Άγιος Σωφρόνιος, τα συγκέντρωσε μετά τον θάνατό του και τα χάρισε στον κόσμο.
Σε αυτές τις σημειώσεις ο Άγιος Σιλουανός επανέρχεται διαρκώς σε τρία πράγματα που συνδέονται μεταξύ τους: στον θρήνο του ανθρώπου που έχασε τον Θεό, στην αγάπη προς τους εχθρούς και στην προσευχή για όλους τους ανθρώπους.
Ο χωρικός από το Ταμπώφ
Το κοσμικό του όνομα ήταν Συμεών Ιβάνοβιτς Αντόνοφ. Γεννήθηκε το 1866, στο χωριό Σοβσκόε του κυβερνείου του Ταμπώφ, σε μια οικογένεια ευσεβών χωρικών. Ο πατέρας του ήταν αγράμματος, αλλά άνθρωπος πράος και ταπεινός, και ο Συμεών θα έλεγε αργότερα, ως μοναχός: «Δεν έφτασα στο μέτρο του πατέρα μου».
Στα νιάτα του έζησε για κάποιο διάστημα όπως οι άλλοι νέοι του χωριού, μακριά από τη σκέψη του Θεού. Τον ξύπνησε η φωνή της Παναγίας, που άκουσε μια νύχτα στον ύπνο του. Από εκείνη τη στιγμή άρχισε να μετανοεί, και ευχαριστούσε την Παναγία για αυτή την κλήση μέχρι το τέλος της ζωής του.
Μετά τη στρατιωτική θητεία, το φθινόπωρο του 1892, αναχώρησε για το Άγιον Όρος και εισήλθε στη ρωσική μονή του Αγίου Μεγαλομάρτυρος Παντελεήμονος, όπου ζούσαν τότε σχεδόν δύο χιλιάδες μοναχοί. Η πρώτη του υπακοή ήταν στον μύλο της μονής. Δίπλα στον μύλο βρισκόταν ένα εκκλησάκι του Αγίου Προφήτη Ηλία. Εκεί, σε έναν Εσπερινό, έπειτα από έξι μήνες σκληρών αγώνων με τους πονηρούς λογισμούς, είδε τον ζωντανό Χριστό στη θέση της εικόνας Του. Η χάρη τότε κατέλαβε ολόκληρη την ψυχή και ολόκληρο το σώμα του. Η χάρη είναι η άκτιστη ενέργεια του Θεού, με την οποία ο ίδιος ο Θεός καθαρίζει και αγιάζει τον άνθρωπο.
Η αίσθηση της χάρης, ωστόσο, δεν έμεινε μαζί του όπως την είχε λάβει. Ακολούθησαν δεκαπέντε χρόνια, στη διάρκεια των οποίων ο Θεός τον επισκεπτόταν και ύστερα αποσυρόταν από κοντά του, και την ώρα της απόσυρσης η ψυχή του βασανιζόταν από λογισμούς και έφτανε σχεδόν στην απόγνωση. Ο Θεός δεν είχε πάψει να τον αγαπά και να τον στηρίζει, ακόμη κι όταν ο Σιλουανός δεν ένιωθε πια την παρηγοριά της παρουσίας Του. Η ακολουθία της εορτής λέει ότι εγκαταλείφθηκε «κατ’ οικονομίαν», δηλαδή σύμφωνα με την πρόνοια του Θεού, για να αναζητήσει τη χάρη «ακόμη πιο διψασμένος». Έτσι γνώρισε, από τη δική του ζωή, τι σημαίνει να γεύεσαι την παρουσία του Θεού και να μένεις χωρίς την παρηγοριά της.
Ο λόγος που έλαβε έπειτα από δεκαπέντε χρόνια
Μια νύχτα, δεκαπέντε χρόνια μετά την πρώτη εμφάνιση του Χριστού, ο Άγιος Σιλουανός πάλευε ξανά με τα πονηρά πνεύματα και είχε φτάσει σχεδόν στην απόγνωση. Προσευχήθηκε θερμά και άκουσε μέσα στην καρδιά του τη φωνή του Κυρίου: «Οι υπερήφανοι υποφέρουν πάντοτε εξαιτίας των δαιμόνων». Ο Άγιος ρώτησε τότε: «Κύριε, δίδαξέ με τι να κάνω, για να γίνει η ψυχή μου ταπεινή». Η απάντηση ήρθε πάλι μέσα στην καρδιά του: «Κράτα τον νου σου στον άδη και μην απελπίζεσαι».
Ο Άγιος Σιλουανός κατάλαβε ότι η ρίζα του πόνου του ήταν η υπερηφάνεια. Από τότε θεωρούσε τον εαυτό του άξιο της κολάσεως, αλλά δεν έπεφτε στην απόγνωση, επειδή ήξερε πόσο πολύ τον αγαπά ο Θεός. Ο λόγος αυτός δόθηκε σε εκείνον έπειτα από δεκαπέντε χρόνια ασκήσεως, και όποιος θέλει να τον εργαστεί έχει ανάγκη την καθοδήγηση ενός πνευματικού. Ο ίδιος γράφει πώς ενεργούσε αυτός ο λόγος στον αγώνα του με τους λογισμούς:
«Και με αυτό οι εχθροί νικήθηκαν. Μόλις όμως αφήσω τον νου μου να βγει από τη φωτιά, οι πονηροί λογισμοί αποκτούν πάλι δύναμη.»
Από τότε η χάρη δεν τον εγκατέλειψε όπως πριν, και το Άγιο Πνεύμα του έδωσε ξανά τη δύναμη να αγαπά. Ο άνθρωπος που θεωρούσε τον εαυτό του άξιο της κολάσεως δεν μπορούσε πια να επιθυμεί την κόλαση σε κανέναν. Από αυτή την ταπείνωση φύτρωσαν ο θρήνος του για τον Αδάμ, η αγάπη προς τους εχθρούς και η προσευχή για όλο τον κόσμο.
Ο θρήνος του Αδάμ
Το πιο γνωστό έργο του Αγίου Σιλουανού, ο Θρήνος του Αδάμ, γεννήθηκε από τον πόνο των χρόνων κατά τα οποία έμενε χωρίς την παρηγοριά της χάρης. Σε αυτό ο Άγιος Σιλουανός δίνει φωνή στον πόνο του Αδάμ, που εκδιώχθηκε από τον παράδεισο:
«Ο Αδάμ, ο πατέρας ολόκληρου του κόσμου, γνώρισε στον παράδεισο τη γλυκύτητα της αγάπης του Θεού, και γι’ αυτό, όταν εξαιτίας της αμαρτίας εκδιώχθηκε από τον παράδεισο και έχασε την αγάπη του Θεού, υπέφερε πικρά και με μεγάλο στεναγμό αναστέναζε σε όλη την έρημο. Η ψυχή του βασανιζόταν από έναν λογισμό: “Λύπησα τον Θεό, τον Οποίο αγαπώ”. Δεν λυπόταν τόσο για τον παράδεισο και την ομορφιά του, όσο για το ότι έχασε την αγάπη του Θεού, που κάθε στιγμή και ακόρεστα έλκει την ψυχή προς τον Θεό.»
Ο Αδάμ θρηνεί εδώ για Κάποιον, και ο χαμένος παράδεισος είναι γι’ αυτόν η αγάπη του Θεού, την οποία δεν αισθάνεται πια. Ο Άγιος Σιλουανός γνώριζε αυτόν τον θρήνο από τη ζωή του:
«Έτσι κάθε ψυχή που γνώρισε τον Θεό διά του Αγίου Πνεύματος, αλλά ύστερα έχασε τη χάρη, δοκιμάζει το μαρτύριο του Αδάμ.»
Έπειτα ο Αδάμ περνά από έναν πόνο ακόμη βαρύτερο από την απώλεια του παραδείσου:
«Μεγάλη ήταν η λύπη του Αδάμ μετά την εκδίωξη από τον παράδεισο, όταν όμως είδε τον γιο του, τον Άβελ, να σκοτώνεται από τον αδελφό του, τον Κάιν, η λύπη του έγινε ακόμη μεγαλύτερη, και με την ψυχή βασανισμένη από τον πόνο έκλαιγε με λυγμούς και σκεφτόταν: “Λαοί θα βγουν και θα πληθυνθούν από μένα, και όλοι θα υποφέρουν και θα ζουν μέσα στην έχθρα, και οι άνθρωποι θα σκοτώνουν ο ένας τον άλλον”. Και η λύπη του αυτή ήταν μεγάλη, σαν τη θάλασσα, και μπορεί να την καταλάβει μόνο εκείνος του οποίου η ψυχή γνώρισε τον Κύριο και ξέρει πόσο πολύ μας αγαπά.»
Εδώ ο θρήνος του Αδάμ στρέφεται αβίαστα προς τα παιδιά του. Και ο Άβελ και ο Κάιν είναι γιοι του. Οι λαοί που θα σκοτώνουν ο ένας τον άλλον θα γεννηθούν όλοι από αυτόν. Όποιος γνώρισε τον Θεό δεν μπορεί πια να βλέπει κανέναν ως ξένο, επειδή βλέπει σε κάθε άνθρωπο έναν γιο του ίδιου Αδάμ.
Γι’ αυτό ο Άγιος Σιλουανός, αφού θρηνήσει μαζί με τον Αδάμ για τη χαμένη χάρη, ζητά από τον Θεό ακριβώς την αγάπη:
«Και εγώ έχασα τη χάρη και κραυγάζω μαζί με τον Αδάμ: “Ελέησέ με, Κύριε! Δώσε μου πνεύμα ταπεινώσεως και αγάπης”.»
Ο θρήνος του Αδάμ συναντάται και στην ακολουθία της εορτής. Στον Όρθρο ψάλλεται:
«Τον θρήνο του πεσόντος Αδάμ αναλαβών, Πάτερ, τη φθορά απέβαλες και την εικόνα του Χριστού ενεδύθης, με την οποία καταξίωσε και ημάς να ενδυθούμε, Σιλουανέ θεόπτη, με τις πρεσβείες σου.»
Το σημάδι ότι η χάρη ενεργεί στον άνθρωπο
Για τον Άγιο Σιλουανό, η αγάπη προς τους εχθρούς δείχνει αν ο άνθρωπος γνώρισε πραγματικά τον Θεό:
«Όποιος όμως δεν αγαπά τους εχθρούς, δεν μπορεί να γνωρίσει τον Κύριο, ούτε τη γλυκύτητα του Αγίου Πνεύματος. Το Άγιο Πνεύμα μας διδάσκει να αγαπούμε τους εχθρούς σε τέτοιο βαθμό, ώστε η ψυχή να τους σπλαχνίζεται όπως τα δικά της παιδιά.»
Η νηστεία και η προσευχή είναι ο δρόμος του μοναχού, αλλά χωρίς αυτή την αγάπη δεν φέρνουν ειρήνη στην ψυχή:
«Αν κάποιος προσεύχεται πολύ και νηστεύει, αλλά δεν έχει αγάπη για τους εχθρούς, δεν μπορεί να έχει ψυχική ειρήνη.»
Ο Άγιος Σιλουανός γνώριζε και τον πειρασμό των πιστών, που επιθυμούν την απώλεια εκείνων που κάνουν κακό στην Εκκλησία:
«Υπάρχουν άνθρωποι που εύχονται στους εχθρούς τους ή στους εχθρούς της Εκκλησίας απώλεια και βάσανα στη φωτιά της κολάσεως. Σκέφτονται έτσι επειδή δεν έμαθαν από το Άγιο Πνεύμα την αγάπη του Θεού, γιατί όποιος το έμαθε αυτό θα χύσει δάκρυα για ολόκληρο τον κόσμο.»
Ο Άγιος Σωφρόνιος διέσωσε μια συζήτησή του με έναν ερημίτη του Αγίου Όρους. Ο ερημίτης του είπε ότι ο Θεός θα τιμωρήσει τους άπιστους και τους πλανεμένους. Ο Άγιος Σιλουανός τον ρώτησε τι θα ένιωθε ο ίδιος στον παράδεισο:
«Ο Θεός θα τιμωρήσει όλους τους αθέους και τους αιρετικούς, που θα καούν στην αιώνια φωτιά.»
«Καλά. Πες μου όμως, σε παρακαλώ, αν βρίσκεσαι στον παράδεισο και από εκεί δεις κάποιον να καίγεται στη φωτιά της κολάσεως, θα έχεις ακόμη ειρήνη;»
«Τι να κάνεις; Είναι το αμάρτημά τους.»
«Η αγάπη δεν μπορεί να το υποφέρει αυτό. Πρέπει να προσευχόμαστε για όλους τους ανθρώπους.»
Ο Άγιος Σιλουανός δεν αρνιόταν την κρίση του Θεού. Επέπληττε την ηρεμία με την οποία ο άνθρωπος μπορεί να βλέπει την απώλεια του πλησίον του.
Την ίδια σκέψη τη συναντάμε και στις σημειώσεις του. Ο Άγιος Σιλουανός φαντάζεται έναν άνθρωπο που λέει για κάποιον άλλον ότι είναι εγκληματίας και ότι είναι καλό να καεί στην κόλαση. Τον ρωτά αν, όντας στον παράδεισο, δεν θα σπλαχνιζόταν εκείνον που βλέπει να καίγεται. Και προσθέτει:
«Ή μήπως θα έχεις κι εσύ καρδιά από σίδερο; Στον παράδεισο όμως δεν χρειάζεται σίδερο. Εκεί χρειάζεται ταπείνωση και η αγάπη του Χριστού, που φροντίζει για όλους.»
Ο Άγιος Σιλουανός ήξερε ότι αυτή η αγάπη δεν αποκτάται μονομιάς και δεν ζητούσε από τους αδύναμους όσα δεν μπορούσαν να σηκώσουν:
«Όποιος έμαθε από το Άγιο Πνεύμα να αγαπά, αυτός λυπάται όλη του τη ζωή για τους ανθρώπους που δεν σώζονται και χύνει πολλά δάκρυα για τον λαό, και η χάρη του Θεού του δίνει τη δύναμη να αγαπά τους εχθρούς. Αν δεν τους αγαπάς, τουλάχιστον μη τους κακολογείς και μη τους βρίζεις· και αυτό θα είναι κάτι καλό.»
Η δύναμη να αγαπά κανείς τους εχθρούς έρχεται από τον Θεό. Στον άνθρωπο απομένει να συγκρατεί τη γλώσσα του και να ζητά αυτή την αγάπη με την προσευχή, και ο Άγιος Σιλουανός του υπόσχεται ειρήνη:
«Αν συνηθίσουμε να προσευχόμαστε με όλη την καρδιά για τους εχθρούς και να τους αγαπούμε, η ειρήνη θα κατοικεί πάντοτε στις ψυχές μας.»
Η προσευχή για ολόκληρο τον Αδάμ
Από τον θρήνο του Αδάμ και από την αγάπη προς τους εχθρούς φύτρωσε η προσευχή του Αγίου Σιλουανού για όλο τον κόσμο. Οι άνθρωποι δεν ήταν για εκείνον ένα πλήθος ξένων. Τους έβλεπε ως παιδιά του ίδιου Αδάμ, ενωμένα με την ίδια ανθρώπινη φύση, και προσευχόταν γι’ αυτούς όπως για τον εαυτό του. Γι’ αυτό η προσευχή του ονομάζεται προσευχή για «ολόκληρο τον Αδάμ», δηλαδή για ολόκληρη την ανθρωπότητα, για ζωντανούς και κεκοιμημένους.
Στις σημειώσεις του, η προσευχή αυτή επιστρέφει διαρκώς στον Θεό με το ίδιο αίτημα:
«Ελεήμονα Κύριε, δίδαξέ μας με το Πανάγιο Πνεύμα Σου να αγαπούμε τους εχθρούς και να προσευχόμαστε γι’ αυτούς με δάκρυα.»
«Ελεήμονα Κύριε, κατά τον πλούτο του ελέους Σου, σώσε όλους τους λαούς!»
Η ακολουθία της εορτής λέει ότι ο Άγιος Σιλουανός εργάστηκε την προσευχή του «μέχρι αίματος, Όσιε, ως θρήνο για ολόκληρη την κτίση, αλλά ιδιαίτερα για τους κεκοιμημένους».
Η προσευχή για όλο τον κόσμο δεν τον απομάκρυνε από τον άνθρωπο που είχε δίπλα του. Ο Άγιος Σιλουανός γράφει ότι ο Θεός κινεί την ψυχή άλλοτε προς όλους και άλλοτε προς έναν μόνο άνθρωπο:
«Άλλοτε πάλι ο Κύριος κινεί με τη χάρη Του την ψυχή να προσευχηθεί για ολόκληρο τον κόσμο, και μερικές φορές ακόμη και για έναν μόνο άνθρωπο. Όταν και όπως θέλει ο Κύριος.»
Για εκείνον που προσεύχεται για έναν αγαπημένο του άνθρωπο, ο λόγος του φέρνει μεγάλη παρηγοριά:
«Όταν ο Κύριος μας δίνει λύπη για κάποιον και μας εμπνέει την επιθυμία να προσευχηθούμε γι’ αυτόν, αυτό σημαίνει ότι ο Κύριος θέλει να ελεήσει εκείνον τον άνθρωπο.»
Μια μητέρα που προσεύχεται επί χρόνια για ένα παιδί απομακρυσμένο από την Εκκλησία μπορεί να βρει εδώ παρότρυνση να μη χάσει την ελπίδα της. Ο Θεός αγαπά το παιδί της και μπορεί να ενεργήσει μέσα από την προσευχή της.
Η κοίμηση του Αγίου Σιλουανού
Ο Άγιος Σιλουανός μετέστη προς τον Κύριο έπειτα από οκταήμερη ασθένεια, με καθαρό νου και βυθισμένος στην προσευχή. Εκοιμήθη τη νύχτα της 24ης Σεπτεμβρίου 1938, ανάμεσα στη μία και τις δύο, ενώ στο παρεκκλήσι του νοσοκομείου της μονής ψαλλόταν ο Όρθρος. Οι διπλανοί του ασθενείς δεν άκουσαν τίποτα.
Η προσευχή του για όλους τους λαούς πέρασε στην ακολουθία που του ψάλλει η Εκκλησία κατά την εορτή:
«Δώσε στους λαούς τη σωτήρια γνώση Σου, δώσε στους λαούς την υπέρ λόγον αγάπη Σου, ώστε βρίσκοντας αυτήν, με μία φωνή να Σε δοξάζουμε όλοι στους αιώνες, Σένα, τον Ποιητή μας, τον Φιλάνθρωπο, που μας αξίωσες να γίνουμε κατ’ εικόνα Σου.»
Απολυτίκιο του Αγίου Σιλουανού, ήχος γ΄:
«Κήρυκας της αγάπης του Χριστού δόθηκες στον κόσμο ολόκληρο, τρισμακάριστε, ανάμεσα στους θεολόγους ο πιο γλυκός, γιατί τον Ταπεινό και Πράο είδες και την καρδιά Εκείνου γνώρισες· γι’ αυτό, φωτίζοντάς μας όλους με τα θεόπνευστα λόγια σου, Σιλουανέ, δοξάζουμε το Πνεύμα, που σε δόξασε.»
Με τις άγιες πρεσβείες του, Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησον και σώσον ημάς. Αμήν.
Εικόνα: εικονογράφηση που δημιουργήθηκε με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης για το OrtodoxWay, εμπνευσμένη από τη βυζαντινή τοιχογραφία.