Ο Άγιος Ανδρέας ο διά Χριστόν σαλός και η Σκέπη της Θεοτόκου

Μέρος Β΄ μιας σειράς τριών άρθρων για τον Άγιο Ανδρέα τον Σαλό της Κωνσταντινουπόλεως

Την 1η Οκτωβρίου η Εκκλησία εορτάζει τη Σκέπη της Θεοτόκου, δηλαδή την προστασία που δίνει η Υπεραγία Θεοτόκος στους πιστούς με την προσευχή της. Οι Εκκλησίες που τηρούν το Ιουλιανό ημερολόγιο τελούν την εορτή την ίδια ημέρα του μηνός, η οποία κατά το πολιτικό ημερολόγιο πέφτει στις 14 Οκτωβρίου. Η Εκκλησία της Ελλάδος την εορτάζει στις 28 Οκτωβρίου.

Η εορτή ξεκινά από ένα όραμα στην Κωνσταντινούπολη. Μια νύχτα, στον ναό της συνοικίας των Βλαχερνών, εμφανίστηκε η Θεοτόκος προσευχόμενη για τον λαό και σκεπάζοντάς τον με το μαφόριό της. Την είδε ο Άγιος Ανδρέας ο διά Χριστόν σαλός, ένας άγιος που έκρυβε τη ζωή του με τον Θεό κάτω από τη μορφή ανθρώπου χωρίς λογικό. Μαζί του την είδε και ο μαθητής του, ο Επιφάνιος. Σε πολλές Ορθόδοξες Εκκλησίες ο Άγιος Ανδρέας τιμάται την επομένη της εορτής, στις 2 Οκτωβρίου, ενώ οι Εκκλησίες της ελληνικής παράδοσης τον τιμούν στις 28 Μαΐου.¹

Στο πρώτο μέρος αυτής της σειράς διηγηθήκαμε τη ζωή του Αγίου Ανδρέα, όπως την έγραψε ο ιερέας Νικηφόρος. Εδώ σταματούμε στο όραμα των Βλαχερνών.

Η λέξη «σκέπη» έχει στη γλώσσα της Εκκλησίας δύο σημασίες μαζί. Σημαίνει το κάλυμμα που σκεπάζει και σημαίνει την προστασία που δίνει ο δυνατός στον αδύναμο. Και το σλαβικό όνομα της εορτής, Ποκρόφ, έχει τις ίδιες δύο σημασίες.

Το απολυτίκιο, ο ύμνος που συνοψίζει το νόημα της εορτής και ψάλλεται πολλές φορές την ημέρα της, λέει:

Σήμερον ο ευσεβής λαός λαμπρώς εορτάζομεν, επισκιαζόμενοι τη ελεύσει σου, Μήτερ του Θεού, και προς την πανσέβαστον εικόνα σου ατενίζοντες κατανυκτικώς λέγομεν· Σκέπασον ημάς τη τιμία σου Σκέπη και ρύσαι ημάς από παντός κακού, πρεσβεύουσα τω Υιώ σου Χριστώ τω Θεώ ημών σώσαι τας ψυχάς ημών.¹⁰

Το ρήμα «επισκιάζω» το συναντούμε και στον Ευαγγελισμό, όταν ο άγγελος είπε στην Παρθένο: «δύναμις Υψίστου επισκιάσει σοι» (Λουκ. 1,35).² Εκεί η λέξη δείχνει το έργο του Θεού, με το οποίο ο Υιός σαρκώθηκε από αυτήν. Στο απολυτίκιο η ίδια λέξη δείχνει την προστασία που λαμβάνουμε με τις πρεσβείες της, σαν από σκιά που προφυλάσσει.

Ο ναός των Βλαχερνών

Οι Βλαχέρνες ήταν συνοικία κοντά στα τείχη της Κωνσταντινουπόλεως. Εκεί, δίπλα σε μια πηγή που θεωρούνταν αγία, η Αγία αυτοκράτειρα Πουλχερία άρχισε το 450 να χτίζει ναό αφιερωμένο στη Θεοτόκο. Μετά τον θάνατό της, ο σύζυγός της, ο αυτοκράτορας Μαρκιανός, ολοκλήρωσε το έργο.³

Ο αυτοκράτορας Λέων Α΄ έχτισε έπειτα δίπλα ένα παρεκκλήσιο, μικρό και κυκλικό, προσαρτημένο στον μεγάλο ναό. Το παρεκκλήσιο ονομάστηκε Αγία Σορός, επειδή εκεί κατατέθηκε η εσθήτα της Θεοτόκου, που μεταφέρθηκε από την Παλαιστίνη το 473. Από τότε, σε ώρα κινδύνου, η Πόλη έτρεχε στις Βλαχέρνες.

Το 626 οι Άβαροι και οι Πέρσες πολιόρκησαν την Κωνσταντινούπολη. Η εικόνα της Θεοτόκου των Βλαχερνών περιφέρθηκε τότε στα τείχη, και λίγο αργότερα ο στρατός των Αβάρων καταστράφηκε. Ο ναός, που βρισκόταν τότε έξω από τα τείχη, ήταν ο μόνος που οι εισβολείς δεν λεηλάτησαν. Αργότερα ο αυτοκράτορας Ηράκλειος έχτισε νέο τείχος, που περιέλαβε τη συνοικία μέσα στην Πόλη.

Στον ναό των Βλαχερνών τελούνταν ολονυκτίες αγρυπνίες, δηλαδή ακολουθίες που διαρκούσαν από το βράδυ σχεδόν ως τα ξημερώματα. Ο ναός κάηκε το 1434, δεκαεννέα χρόνια πριν από την Άλωση. Στη θέση του, δίπλα στην πηγή που αναβλύζει ως σήμερα, χτίστηκε το 1867 ένας μικρός ναός. Σχεδόν έξι αιώνες τώρα δεν έχει μείνει τίποτε όρθιο από τον ναό των Βλαχερνών, όμως το όραμα που είδαν εκεί εορτάζεται σήμερα σε όλο τον ορθόδοξο κόσμο.

Το όραμα κατά τον Βίο του Αγίου Ανδρέα

Ο Βίος του Αγίου Ανδρέα διηγείται το όραμα διεξοδικά.⁴ Μια νύχτα τελούνταν αγρυπνία στην Αγία Σορό, το παρεκκλήσιο όπου φυλασσόταν η εσθήτα της Θεοτόκου. Είχε έρθει και ο Ανδρέας και φερόταν, όπως πάντα, σαν άνθρωπος χωρίς λογικό. Ήταν εκεί και ο Επιφάνιος, με έναν από τους υπηρέτες του. Ο Ανδρέας συνήθιζε να στέκεται στην ακολουθία όσο τον κρατούσε ο ζήλος του, άλλοτε ως τα μεσάνυχτα, άλλοτε ως το πρωί.

Περί την τετάρτη ώρα της νύχτας, δηλαδή περίπου τέσσερις ώρες μετά τη δύση του ηλίου, ο Ανδρέας είδε την Υπεραγία Θεοτόκο να εισέρχεται στον ναό. Ήταν πολύ υψηλή, και τη συνόδευε φοβερή συνοδεία. Από τη μια και την άλλη μεριά την κρατούσαν από το χέρι ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος και ο Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος. Πολλοί άγιοι με λευκά ενδύματα βάδιζαν μαζί της, άλλοι μπροστά και άλλοι πίσω της, και έψαλλαν ύμνους και ωδές πνευματικές.

Η Θεοτόκος πλησίασε τον άμβωνα, το υπερυψωμένο σημείο στο μέσο του ναού από όπου γίνονταν τα αναγνώσματα και ψάλλονταν οι ύμνοι. Τότε ο Ανδρέας πήγε στον Επιφάνιο και τον ρώτησε: «Βλέπεις την Κυρία και Δέσποινα του κόσμου;» Ο μαθητής απάντησε: «Ναι, πνευματικέ μου πάτερ».⁵

Μπροστά στα μάτια τους η Θεοτόκος γονάτισε και προσευχήθηκε πολλή ώρα, βρέχοντας με δάκρυα το πάναγνο πρόσωπό της. Έπειτα μπήκε στο ιερό και προσευχήθηκε εκεί για τον λαό που στεκόταν γύρω. Αφού προσευχήθηκε, έβγαλε από το κεφάλι της το μαφόριο, που άστραφτε σαν αστραπή. Το κράτησε στα πάναγνα χέρια της, μεγάλο και φοβερό όπως ήταν, και το άπλωσε πάνω από όλο τον λαό. Για πολλή ώρα οι δύο το έβλεπαν απλωμένο πάνω από τους ανθρώπους, να λάμπει από τη δόξα του Κυρίου. Όσο έμενε εκεί η Θεοτόκος, φαινόταν και το μαφόριο. Όταν έφυγε, δεν το έβλεπαν πια. Το μαφόριο το πήρε μαζί της, τη χάρη όμως την άφησε στους παρόντες.

Στο τέλος ο Βίος λέει ότι ο Επιφάνιος τα είδε όλα αυτά με τη μεσιτεία του Ανδρέα. Ο άγιος είχε παρρησία ενώπιον του Θεού και έδωσε στον μαθητή του να δει αυτό που έβλεπε ο ίδιος. Παρρησία σημαίνει εδώ την ελευθερία με την οποία ο άγιος στέκεται ενώπιον του Θεού και Του μιλά.

Το όραμα κατά το συναξάρι της εορτής

Το Μηναίο, το βιβλίο που περιέχει τις ακολουθίες κάθε ημέρας του μήνα, έχει την 1η Οκτωβρίου και συναξάρι της εορτής. Συναξάρι είναι το ανάγνωσμα για τον άγιο ή την εορτή της ημέρας, ορισμένο στον Όρθρο, την πρωινή ακολουθία. Το συναξάρι της Σκέπης διηγείται το όραμα συντομότερα.

Ήταν η νύχτα προς μια Κυριακή, 1η Οκτωβρίου, και ο ναός των Βλαχερνών είχε γεμίσει από ανθρώπους που ήρθαν στην αγρυπνία. Περί την τετάρτη ώρα της νύχτας ο Άγιος Ανδρέας ύψωσε τα μάτια του, μαζί με τον μαθητή του, τον μακάριο Επιφάνιο. Και οι δύο είδαν τη Βασίλισσα του ουρανού, τη Σκέπη όλου του κόσμου, την Υπεραγία Παρθένο Θεοτόκο, να στέκεται στον αέρα και να προσεύχεται. Έλαμπε από φως και σκέπαζε τον λαό με το τίμιο ωμοφόριό της. Ωμοφόριο ονομάζεται εδώ το κάλυμμα στο κεφάλι και στους ώμους της. Γύρω της στέκονταν οι ουράνιες στρατιές και πλήθος αγίων ντυμένων στα λευκά. Δύο από αυτούς ξεχώριζαν: ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος και ο Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος.

Ο Βίος δείχνει τη Θεοτόκο να βαδίζει μέσα στον ναό, να γονατίζει και να μπαίνει στο ιερό. Το συναξάρι τη δείχνει να στέκεται στον αέρα. Έτσι την υμνεί η ακολουθία της εορτής και έτσι την ιστορεί η εικόνα.

Το συναξάρι τοποθετεί το όραμα στις ημέρες του αυτοκράτορα Λέοντος του Σοφού, που βασίλευσε από το 886 ως το 912. Ο Βίος αρχίζει τη διήγησή του στη βασιλεία άλλου αυτοκράτορα με το ίδιο όνομα, του Λέοντος του Μεγάλου.⁶ Αυτός είναι ο Λέων Α΄, ο κτήτορας του παρεκκλησίου της Αγίας Σορού, που βασίλευσε από το 457 ως το 474. Στο πρώτο μέρος δείξαμε ότι ο Βίος γράφτηκε περί τα μέσα του 10ου αιώνα και ότι τα χρόνια στα οποία τοποθετεί τη διήγησή του τα διευθέτησε ο συγγραφέας του. Η Εκκλησία δέχθηκε στην ακολουθία της εορτής το ίδιο το όραμα: τη Θεοτόκο να προσεύχεται για τον κόσμο και να σκεπάζει τον λαό.

Το συναξάρι διασώζει και κάτι που ο Βίος δεν έχει: τα λόγια της προσευχής που η Θεοτόκος ανέπεμπε στον Υιό της.

Βασιλεύ ουράνιε! Δέξαι πάντα άνθρωπον τον δοξάζοντά σε και επικαλούμενον εν παντί τόπω το πανάγιον όνομά σου· και όπου γίνεται μνήμη του ονόματός μου, αγίασον τον τόπον εκείνον, και δόξασον τους δοξάζοντάς σε και τους μετ᾽ αγάπης τιμώντάς με, την Μητέρα σου. Δέξαι πάσας τας προσευχάς και τας ευχάς αυτών και λύτρωσαι αυτούς από πάσης ανάγκης και κακώσεως.

Οι ευχές εδώ είναι τα τάματα που δίνει ο άνθρωπος ενώπιον του Θεού. Σε όλη αυτή την προσευχή η Θεοτόκος δεν ζητεί τίποτε για τον εαυτό της.

Ένας σαλός διά Χριστόν

Σε ένα άλλο όραμα ο Βίος δείχνει τον Ανδρέα να τιμά τη Θεοτόκο. Την Κυριακή των Βαΐων, όταν η Πόλη δόξαζε τον Χριστό με κλάδους φοινίκων και ύμνους, ο Ανδρέας είδε στον ναό της Αγίας Σοφίας τον προφήτη Δαβίδ. Ερχόταν μαζί με αναρίθμητο πλήθος και έπαιζε λύρα. Ο Ανδρέας σκίρτησε από χαρά και φώναξε με τα λόγια του 131ου ψαλμού, μιλώντας για τη Δέσποινα που πρεσβεύει προς τον Κύριο. Μερικοί από τους παρόντες θεώρησαν τα λόγια του ανόητα και τον περιγέλασαν.⁷

Ο Βίος εξηγεί έπειτα τι ήθελε να πει ο άγιος. Στον ψαλμό αυτό ο Δαβίδ ορκίζεται: «ει δώσω ύπνον τοις οφθαλμοίς μου και τοις βλεφάροις μου νυσταγμόν […] έως ου εύρω τόπον τω Κυρίω, σκήνωμα τω Θεώ Ιακώβ» (Ψαλμ. 131,4-5). Ο Ανδρέας έλεγε στον προφήτη ότι τώρα βρέθηκε το σκήνωμα που ζητούσε: πρώτα η μεγάλη Δέσποινα που πρεσβεύει για μας, και έπειτα η Εκκλησία.

Στον Όρθρο της εορτής διαβάζεται το Ευαγγέλιο στο οποίο η Μαριάμ, που ήρθε στο σπίτι της Ελισάβετ, μεγαλύνει τον Θεό: «ότι επέβλεψεν επί την ταπείνωσιν της δούλης αυτού. Ιδού γαρ από του νυν μακαριούσί με πάσαι αι γενεαί» (Λουκ. 1,48). Εκείνη, στην ταπείνωση της οποίας επέβλεψε ο Θεός, φανερώθηκε στις Βλαχέρνες σε έναν άνθρωπο που όλη η Πόλη τον περιφρονούσε.

Αοράτως, μέσα στον ναό

Το όραμα των Βλαχερνών φανέρωσε με ορατό τρόπο τη φροντίδα και την προσευχή της Θεοτόκου για τους ανθρώπους. Το κοντάκιο της εορτής, ο άλλος σύντομος ύμνος της ημέρας, που ψάλλεται και στη Θεία Λειτουργία, μιλά για την ίδια προσευχή σαν για κάτι που γίνεται σήμερα:

Η Παρθένος σήμερον εν τω ναώ παρίσταται και συν χοροίς αγίων αοράτως υπέρ ημών προσεύχεται τω Θεώ· Άγγελοι μετά Αρχιερέων προσκυνούσιν, Απόστολοι δε μετά Προφητών χορεύουσι· δι᾽ ημάς γαρ πρεσβεύει η Θεοτόκος τον Προαιώνιον Θεόν.

«Παρίσταται» σημαίνει ότι στέκεται ενώπιον του Θεού ως εκείνη που προσεύχεται για τους άλλους. Οι Απόστολοι και οι Προφήτες «χορεύουσι», δηλαδή σκιρτούν από χαρά, όπως χόρευε κάποτε ο βασιλιάς Δαβίδ μπροστά στην κιβωτό της διαθήκης, την άγια κιβωτό όπου φυλάσσονταν οι πλάκες του Νόμου. Αυτή τη σύγκριση την κάνει ο ίδιος ο κανόνας του Όρθρου, δηλαδή η σειρά των ύμνων αυτής της ακολουθίας: οι πιστοί τρέχουν τώρα στον ναό μπροστά στη Θεοτόκο με χαρά μεγαλύτερη από του Δαβίδ. «Προαιώνιος Θεός» είναι ο αιώνιος Θεός.

Το κοντάκιο λέει ότι εκείνη στέκεται και σήμερα στον ναό και προσεύχεται «αοράτως». Ένα στιχηρό του Εσπερινού, της βραδινής ακολουθίας της εορτής, καλεί τους πιστούς ακριβώς εκεί:

Δεύτε, πιστοί, εις την αγίαν εκκλησίαν· εκεί γαρ η Θεοτόκος τω ωμοφορίω σκέπει τον λαόν από πάντων των πειρασμών του εχθρού.

Στον κανόνα του Όρθρου η Εκκλησία την καλεί να έρθει και τώρα, όπως ήρθε τότε:

Ελθέ νυν μετά δόξης πολλής εις την εκκλησίαν σου, Θεοτόκε, συν τοις συλλόγοις πάντων των αγίων, ως σε είδε ποτέ εν τω αέρι ο Άγιος Ανδρέας προσευχομένην υπέρ των χριστιανών, και δώρησαι ημίν το έλεός σου.

Η προσευχή μιας Μητέρας

Η ακολουθία της εορτής λέει ότι ο ίδιος ο Χριστός τη χάρισε στους ανθρώπους ως «προστάτιδα και σκέπην κραταιάν». Το Ευαγγέλιο δείχνει την ώρα κατά την οποία ο Κύριος, πάνω από τον Σταυρό, της έδωσε για υιό τον αγαπημένο μαθητή:

Ιησούς ουν ιδών την μητέρα και τον μαθητήν παρεστώτα ον ηγάπα, λέγει τη μητρί αυτού· Γύναι, ιδού ο υιός σου. Είτα λέγει τω μαθητή· Ιδού η μήτηρ σου. Και απ᾽ εκείνης της ώρας έλαβεν αυτήν ο μαθητής εις τα ίδια. (Ιω. 19,26-27)

Η Θεοτόκος στάθηκε κοντά στον Σταυρό και είδε με τα μάτια της τον θάνατο του Υιού. Ανάμεσα στους ύμνους του Μηναίου της 1ης Οκτωβρίου υπάρχει ένας που τη δείχνει εκείνη την ώρα:

Η Πάναγνος, ότε σε είδεν επί Σταυρού κρεμάμενον, θρηνούσα ως Μήτηρ ανεβόα· Υιέ μου και Θεέ μου! Γλυκύτατόν μου τέκνον! Πώς υπομένεις πάθος επονείδιστον;

Τα δάκρυα του οράματος των Βλαχερνών μάς θυμίζουν ότι εκείνη που προσεύχεται για τον κόσμο είναι η Μητέρα που στάθηκε κοντά στον Σταυρό του Υιού της.

Η σκέπη της δεν απαλλάσσει τον πιστό από τον σταυρό. Του δίνει τη βεβαιότητα ότι δεν τον σηκώνει μόνος, ως την ώρα που η ψυχή χωρίζεται από το σώμα.

Όλη η προστασία της περνά μέσα από την προσευχή προς τον Υιό. Το απολυτίκιο της ζητεί να μας σκεπάσει «πρεσβεύουσα τω Υιώ σου». Το κοντάκιο ψάλλει ότι προσεύχεται για μας στον αιώνιο Θεό. Ένας ύμνος της αγρυπνίας τη δείχνει να απλώνει πάντοτε τα χέρια της προς τον Υιό της για μας. Το Μηναίο λέει ότι έχει προς Αυτόν «μητρικήν παρρησίαν», δηλαδή την εμπιστοσύνη με την οποία μια μητέρα μιλά στο παιδί της.

Η Θεοτόκος δεν παρακαλεί τον Υιό της σαν να ήταν εκείνη ελεήμων κι Εκείνος χωρίς έλεος. Προσεύχεται σε Εκείνον που μας αγάπησε και παρέδωσε τον εαυτό Του για μας. Η μητρική της αγάπη είναι σε πλήρη ένωση με τη δική Του αγάπη για τους ανθρώπους.

Ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, στην ομιλία του εις την Κοίμησιν της Θεοτόκου, γράφει ότι εκείνη υψώθηκε πάνω από τους αγγέλους και τους αρχαγγέλους με την εγγύτητά της προς τον Θεό. Ο ίδιος λέει ότι μόνη αυτή είναι το μεθόριο κτιστής και ακτίστου φύσεως.⁸ Ο λόγος αυτός δείχνει τη μοναδική θέση της στο μυστήριο της Ενανθρωπήσεως: από αυτήν ο Υιός του Θεού προσέλαβε την ανθρώπινη φύση, χωρίς να παύσει να είναι Θεός. Η Θεοτόκος παραμένει κτίσμα, αγιασμένη και δοξασμένη με τη χάρη, και η ένωση της θείας φύσεως με την ανθρώπινη έγινε στο Πρόσωπο του Υιού της. Εκείνη δέχθηκε τον Υιό με πίστη και υπακοή, λέγοντας: «Ιδού η δούλη Κυρίου· γένοιτό μοι κατά το ρήμά σου» (Λουκ. 1,38). Γι᾽ αυτό, από όλα τα κτίσματα, κανείς δεν στέκεται πιο κοντά Του από τη Μητέρα Του.

Η προστασία της είναι δώρο αγάπης, και η αγάπη δεν αγοράζεται με τον αριθμό των προσευχών. Η ακολουθία δείχνει καθαρά για ποιους προσεύχεται: για όσους δοξάζουν τον Υιό της και για τους αμαρτωλούς που καταφεύγουν σε αυτήν. Όλους τους οδηγεί με την προσευχή της στον Χριστό.

Πώς διαδόθηκε η εορτή

Το όραμα έγινε στην Κωνσταντινούπολη, όμως η εορτή καθιερώθηκε πρώτα στην παλαιά Ρωσία. Η παράδοση της Ρωσικής Εκκλησίας θεωρεί θεμελιωτή της τον ευσεβή πρίγκιπα Ανδρέα Μπογκολιούμπσκι, που κυβέρνησε τον 12ο αιώνα τη χώρα του Βλαντιμίρ. Στην εποχή του χτίστηκε κοντά στο Βλαντιμίρ, στον ποταμό Νερλ, ο ναός της Σκέπης, που στέκει ως σήμερα.

Το ρουμανικό Μηναίο, στην έκδοση του 1929, έχει στην ημέρα αυτή μια σαφή σημείωση:

Κατά την ημέρα αυτή, στη γη της Ρωσίας εορτάζεται η Σκέπη της Υπεραγίας Θεοτόκου και Αειπαρθένου Μαρίας, με αγρυπνία. Από εκεί πήραμε κι εμείς τη συνήθεια στα Μοναστήρια μας να εορτάζουμε αυτή την εορτή με αγρυπνία.

Η ακολουθία μπήκε στο βιβλίο για όσους έχουν μεγαλύτερη ευλάβεια στη Θεοτόκο.

Η μεταφορά της εορτής στις 28 Οκτωβρίου στην Εκκλησία της Ελλάδος αποφασίστηκε το 1952. Την ημέρα αυτή του 1940 είχε αρχίσει για την Ελλάδα ο πόλεμος, και η μεταφορά έγινε ως ευχαριστία για τη σκέπη της Θεοτόκου στα χρόνια εκείνα.⁹

Η εικόνα της εορτής

Η εικόνα της Σκέπης, στη μορφή που έγινε συνήθης, διαμορφώθηκε στη ρωσική παράδοση, με αφετηρία το όραμα της Κωνσταντινουπόλεως. Επάνω, στο κέντρο, η Θεοτόκος στέκεται στον αέρα, περιβαλλόμενη από φως. Άλλοτε κρατά το μαφόριο απλωμένο στα χέρια της. Άλλοτε προσεύχεται με υψωμένα τα χέρια, και το μαφόριο το κρατούν πάνω από αυτήν δύο άγγελοι. Δεξιά και αριστερά στέκονται ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος και ο Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος, οι Απόστολοι, οι Ιεράρχες και άλλοι άγιοι. Κάτω, ο Άγιος Ανδρέας δείχνει με το χέρι τη Θεοτόκο και στρέφεται προς τον Επιφάνιο, όπως στον Βίο, όπου εκείνος είναι που τη δείχνει στον μαθητή του.

Συχνά, ακριβώς κάτω από τη Θεοτόκο, στέκεται στον άμβωνα ένας διάκονος που ψάλλει από ειλητάριο. Ο διάκονος είναι ο Άγιος Ρωμανός ο Μελωδός, δηλαδή ο ποιητής ύμνων, που η Εκκλησία τιμά επίσης την 1η Οκτωβρίου. Δεν ήταν παρών στο όραμα, όμως η εικόνα συγκεντρώνει τους αγίους που συνδέονται με την εορτή.

Το συναξάρι του διηγείται ότι ήρθε από τη Συρία στην Κωνσταντινούπολη στις ημέρες του αυτοκράτορα Αναστασίου και υπηρέτησε στον ναό της Θεοτόκου στα Κύρου. Το βράδυ πήγαινε στην αγρυπνία στις Βλαχέρνες και μετά την ακολουθία επέστρεφε στον ναό του. Η Θεοτόκος τού εμφανίστηκε στον ύπνο του και του έδωσε ένα κομμάτι χαρτί, προστάζοντάς τον να το φάει. Ήταν η εορτή των Χριστουγέννων. Μόλις ξύπνησε, ο Ρωμανός ανέβηκε στον άμβωνα και άρχισε να ψάλλει: «Η Παρθένος σήμερον τον υπερούσιον τίκτει…» Κατά το ίδιο συναξάρι, συνέθεσε έπειτα περισσότερα από χίλια κοντάκια.

Το κοντάκιο της Σκέπης αρχίζει με τα ίδια λόγια, «Η Παρθένος σήμερον», και ψάλλεται κατά το προσόμοιο του κοντακίου των Χριστουγέννων, δηλαδή κατά τον ύμνο-πρότυπο που του δίνει το μέτρο και τη μελωδία. Στην εικόνα της εορτής ο υμνωδός που έλαβε το χάρισμα της ψαλμωδίας από τη Θεοτόκο στέκεται στα πόδια της.

Την ίδια ημέρα το συναξάρι τιμά και δύο ψάλτες της Μεγίστης Λαύρας του Αγίου Όρους, τον Όσιο Ιωάννη τον Κουκουζέλη και τον Όσιο Γρηγόριο τον Δομέστικο. Για τον δεύτερο λέγεται ότι έλαβε δώρο από τη Θεοτόκο ένα χρυσό νόμισμα.

Κάτω από τη σκέπη της

Τίποτε στην ακολουθία της εορτής δεν παρακινεί τους πιστούς να κυνηγούν οράματα. Η ακολουθία τούς καλεί στον ναό, εκεί όπου προσεύχεται ο λαός του Θεού. Η προσευχή της Θεοτόκου όμως δεν σταματά στους τοίχους του ναού. Στο συναξάρι ζητεί από τον Υιό να δεχθεί κάθε άνθρωπο που επικαλείται το όνομά Του «εν παντί τόπω».

Στον Όρθρο, μετά τον 50ό ψαλμό, το «Ελέησόν με, ο Θεός», ψάλλεται: «Ταις της Θεοτόκου πρεσβείαις, Ελεήμον, εξάλειψον τα πλήθη των εμών εγκλημάτων». Η δέηση αυτή έρχεται αμέσως μετά τον ψαλμό της μετανοίας. Όποιος μετανοεί δεν προσεύχεται μόνος: η Θεοτόκος προσεύχεται μαζί του.

Κάτω από τη σκέπη της μπαίνει κανείς με ταπεινή καρδιά, με μετάνοια και προσευχή, μέσα στην Εκκλησία του Υιού της. Προς το τέλος του Όρθρου η Εκκλησία προσεύχεται έτσι:

Ω Παναγία Δέσποινα Παρθένε Θεοτόκε, σκέπασον ημάς τω θαυμαστώ σου ωμοφορίω […]· συ, ην ο θαυμαστός Ανδρέας είδεν εν τω ναώ των Βλαχερνών προσευχομένην, κατάπεμψον ημίν και νυν, Δέσποινα, το μέγα σου έλεος.

Στο Γ΄ μέρος θα διαβάσουμε τα λόγια του Αγίου Ανδρέα προς τον Επιφάνιο για το τέλος του κόσμου και θα δούμε με ποια διάκριση πρέπει να δεχόμαστε τέτοιες προφητείες.

Σημειώσεις