Στις 26 Αυγούστου η Εκκλησία τιμά τη μνήμη των Αγίων Μαρτύρων Αδριανού και Ναταλίας. Ήταν σύζυγοι και μαρτύρησαν στην πόλη της Νικομήδειας, στη Βιθυνία, επί αυτοκράτορα Μαξιμιανού, την εποχή του διωγμού κατά των χριστιανών. Μαζί τους εορτάζεται και η μνήμη των είκοσι τριών μαρτύρων που είχαν φυλακιστεί στην ίδια φυλακή. Στις Εκκλησίες που ακολουθούν το Ιουλιανό ημερολόγιο, η ημέρα αυτή αντιστοιχεί στις 8 Σεπτεμβρίου του πολιτικού ημερολογίου.
Οι είκοσι τρεις του σπηλαίου
Σύμφωνα με το Συναξάρι, ο Μαξιμιανός ήρθε στη Νικομήδεια και πρόσταξε να αναζητηθούν και να οδηγηθούν σε δίκη όσοι πιστεύουν στον Χριστό. Σε όποιον έκρυβε έναν χριστιανό ετοιμαζόταν τιμωρία, ενώ σε όποιον τον κατέδιδε υπόσχονταν δώρα και τιμές. Έτσι έφτασαν οι γείτονες να καταδίδουν ο ένας τον άλλον και οι γονείς τα παιδιά τους.
Είκοσι τρεις χριστιανοί βρέθηκαν κρυμμένοι σε ένα σπήλαιο, όπου είχαν ακουστεί να ψάλλουν μέσα στη νύχτα. Τους έφεραν δεμένους με αλυσίδες μπροστά στον αυτοκράτορα. Όταν τους ρώτησε από πού κατάγονται, εκείνοι απάντησαν ότι εκεί γεννήθηκαν, ενώ ως προς την πίστη είναι χριστιανοί. Τους ξύλισαν επί πολύ και τους οδήγησαν ύστερα στο δικαστήριο, για να καταγραφούν τα ονόματά τους στο βιβλίο των καταδικασμένων.
Ο Αδριανός γράφει μόνος του το όνομά του
Ο Αδριανός ήταν ένας από τους προεξάρχοντες της αυτοκρατορικής αυλής, νέος είκοσι οκτώ ετών, ανατραμμένος μέσα στην ειδωλολατρία. Βλέποντας πώς υπομένουν οι δεμένοι, πλησίασε και τους ρώτησε ποια ανταμοιβή περιμένουν από τον Θεό τους για τέτοια βασανιστήρια.
Οι μάρτυρες του απάντησαν ότι το στόμα του ανθρώπου δεν μπορεί να πει εκείνα τα αγαθά και ότι ο νους δεν μπορεί να φτάσει ως αυτά, και του έφεραν τον λόγο του Αποστόλου: «Α οφθαλμός ουκ είδεν και ους ουκ ήκουσεν, και επί καρδίαν ανθρώπου ουκ ανέβη, α ητοίμασεν ο Θεός τοις αγαπώσιν αυτόν» (Α΄ Κορ. 2, 9).
Ο Αδριανός στράφηκε τότε προς εκείνους που κατέγραφαν τον κατάλογο και τους ζήτησε να σημειώσουν και το δικό του όνομα, λέγοντας ότι είναι κι αυτός χριστιανός. Καλεσμένος από τον αυτοκράτορα, που τον ρώτησε αν τρελάθηκε, απάντησε ότι, αντίθετα, μόλις τώρα επέστρεψε από την παραφροσύνη στη σωφροσύνη. Τον φόρτωσαν με σίδερα και τον έριξαν στη φυλακή, κοντά στους άλλους.
Ο Βίος παρουσιάζει τον Αδριανό ως ειδωλολάτρη έως εκείνη την ώρα και δεν αναφέρει ότι είχε λάβει βάπτισμα με νερό. Η Εκκλησία τον τιμά όμως ως μάρτυρα, επειδή η ομολογία που φτάνει ως τον θάνατο αναπληρώνει το βάπτισμα με νερό. Οι Πατέρες το ονομάζουν βάπτισμα του αίματος, και η διδασκαλία αυτή είναι αρχαία. Ο Άγιος Κύριλλος Ιεροσολύμων γράφει ότι οι μάρτυρες λαμβάνουν τη Βασιλεία και χωρίς νερό, αφού σε καιρό διωγμού οι άνθρωποι βαπτίζονται με το αίμα τους (Κατήχηση Γ΄, 10).
Η Ναταλία
Η Ναταλία είχε γεννηθεί από χριστιανούς γονείς και κρατούσε κρυφή την πίστη της, επειδή έβλεπε πόσο σκληρός είναι ο διωγμός. Όταν ένας υπηρέτης της είπε ότι ο άντρας της οδηγήθηκε δεμένος στη φυλακή, έσκισε το ένδυμά της και έκλαψε. Ρώτησε έπειτα ποια είναι η αιτία και, μόλις έμαθε ότι ο Αδριανός μετρήθηκε μόνος του ανάμεσα σε όσους καταδικάστηκαν για τον Χριστό, έπαψε να κλαίει, φόρεσε καλά ρούχα και έτρεξε στη φυλακή.
Έπεσε στα πόδια του, φίλησε τα δεσμά του και του είπε ότι βρήκε τον θησαυρό που οι γονείς του δεν του είχαν αφήσει. Τον παρακάλεσε να μη λυπηθεί τα νιάτα του και να μην κοιτάξει πίσω, στην περιουσία, στους συγγενείς και στους φίλους, επειδή όλα αυτά παλιώνουν και φθείρονται. Του είπε ακόμη να βλέπει τους μάρτυρες που ήταν κοντά του και να ακολουθήσει την υπομονή τους.
Η κλειστή πόρτα
Ύστερα από λίγες ημέρες, ο Αδριανός έμαθε ότι ο αυτοκράτορας επρόκειτο να βγάλει τους δεμένους για βασανισμό. Ζήτησε από τους άλλους μάρτυρες την άδεια να πάει ως το σπίτι του, για να καλέσει τη Ναταλία την ώρα του μαρτυρίου, και εκείνοι έγιναν εγγυητές γι’ αυτόν.
Στον δρόμο τον είδε ένας άνθρωπος της πόλης, που έτρεξε μπροστά και είπε στη Ναταλία ότι ο άντρας της είναι ελεύθερος από τα δεσμά. Εκείνη υπέθεσε ότι αρνήθηκε τον Χριστό. Έκλεισε τις πόρτες μπροστά του και φώναξε από πίσω τους, αποκαλώντας τον δεύτερο Ιούδα και εμποδίζοντάς τον να της μιλήσει. Ο Αδριανός έμεινε έξω και, ακούγοντάς την, χαιρόταν με το πνεύμα.
Της είπε τότε ότι δεν έφυγε από το μαρτύριο, αλλά ήρθε να την πάρει, όπως της το είχε υποσχεθεί, και ότι οι μάρτυρες έγιναν εγγυητές γι’ αυτόν. Μόνο τότε του άνοιξε την πόρτα.
Εδώ φαίνεται το μέτρο της αγάπης της. Έκλαψε όταν νόμισε ότι ο άντρας της φυλακίστηκε για άλλη αιτία, και χάρηκε όταν έμαθε ότι είναι φυλακισμένος για τον Χριστό. Ήταν έτοιμη να τον χάσει από το σπίτι και από τη ζωή της, αρκεί να μην τον χάσει από τον αριθμό των ομολογητών.
Η διακονία στη φυλακή
Οι πληγές των δεμένων είχαν σαπίσει και οι αλυσίδες τούς έκοβαν τις σάρκες. Η Ναταλία έστειλε να φέρουν καθαρά πανιά και τους έδεσε τις πληγές με τα χέρια της, υπηρετώντας τους επτά ημέρες, ως την ημέρα της ανάκρισης. Το ίδιο έκαναν και άλλες πιστές γυναίκες.
Όταν ο αυτοκράτορας πρόσταξε να μην επιτρέπεται πια σε καμία γυναίκα να μπαίνει στη φυλακή, η Ναταλία έκοψε τα μαλλιά του κεφαλιού της και ντύθηκε με ανδρικά ρούχα, για να φτάνει ως αυτούς. Και οι υπόλοιπες γυναίκες έκαναν το ίδιο.
Το αμόνι
Βλέποντας ότι οι δεμένοι είναι κοντά στον θάνατο από τις πληγές, ο αυτοκράτορας πρόσταξε να φέρουν στη φυλακή ένα αμόνι και ένα σιδερένιο σφυρί, για να τους συντρίψουν τις κνήμες των ποδιών και τα χέρια.
Η Ναταλία υποδέχτηκε τους απεσταλμένους και τους παρακάλεσε να αρχίσουν από τον Αδριανό, για να μη φοβηθεί ο άντρας της βλέποντας το τέλος των άλλων. Η ίδια σήκωσε τα πόδια του και τα άπλωσε στο αμόνι. Αφού του τα συνέτριψαν, τον παρακάλεσε να απλώσει και το χέρι του όσο είναι ακόμη ζωντανός, για να γίνει ίσος με τους υπόλοιπους μάρτυρες, που είχαν πονέσει περισσότερο από εκείνον. Ο Αδριανός άπλωσε το χέρι και εκείνη του το έβαλε πάνω στο αμόνι. Από τον πόνο αυτόν παρέδωσε την ψυχή του.
Οι άλλοι μάρτυρες άπλωσαν μόνοι τους τα χέρια και τα πόδια, λέγοντας: «Κύριε Ιησού Χριστέ, δέξου τις ψυχές μας».
Το αίτημα της Ναταλίας φαίνεται σκληρό, αν το διαβάσουμε ως συμπεριφορά ανάμεσα σε συζύγους. Στο Συναξάρι έχει άλλο νόημα. Η Ναταλία φοβόταν για τον στέφανό του, όχι για το σώμα του. Ήξερε ότι το σώμα φθείρεται έτσι κι αλλιώς και φρόντισε περισσότερο για το μερίδιο που εκείνος κέρδιζε εκείνη την ώρα.
Το χέρι, η φωτιά και η αναχώρηση
Ο αυτοκράτορας πρόσταξε να κάψουν τα σώματα, για να μην τα πάρουν οι χριστιανοί. Η Ναταλία έκρυψε κρυφά το χέρι του άντρα της. Όταν τα σώματα ρίχτηκαν στην κάμινο, ξέσπασε δυνατή βροχή με βροντές, η κάμινος έσβησε και οι υπηρέτες το έβαλαν στα πόδια. Οι χριστιανοί έβγαλαν από την κάμινο τα σώματα άθικτα από τη φωτιά.
Ένας πιστός άνδρας τους παρακάλεσε να τον αφήσουν να μεταφέρει τα λείψανα στο Βυζάντιο, ως τον θάνατο του διώκτη. Τα μετέφεραν με πλοίο και τα εναπέθεσαν στην Αργυρόπολη, κοντά στην πόλη.
Η Ναταλία έμεινε στο σπίτι, κρατώντας το χέρι του Αδριανού αλειμμένο με μύρο και τυλιγμένο σε πορφύρα, στο προσκέφαλο του κρεβατιού της. Ένας τριβούνος της πόλης ζήτησε από τον αυτοκράτορα την άδεια να την πάρει γυναίκα του, και ο αυτοκράτορας του την έδωσε. Εκείνη ζήτησε τρεις ημέρες προθεσμία και προσευχήθηκε στον Θεό να μη μολυνθεί το κρεβάτι του μάρτυρός Του. Καθώς κοιμήθηκε, της εμφανίστηκε ένας από τους μάρτυρες, που της είπε να πάει γρήγορα εκεί όπου είχαν μεταφερθεί τα λείψανα.
Έφυγε με ένα πλοίο στο οποίο βρίσκονταν χριστιανοί που είχαν φύγει από τη Νικομήδεια. Φτάνοντας στην Αργυρόπολη, κόλλησε το χέρι στο σώμα του άντρα της και προσευχήθηκε επί πολύ. Έπειτα αναπαύθηκε για λίγο, και οι αδελφοί που ήρθαν να την ξυπνήσουν τη βρήκαν τελειωμένη.
Γιατί ονομάζεται μάρτυς
Η Ναταλία δεν έχυσε το αίμα της, κι όμως η παράδοση της Εκκλησίας την κατατάσσει ανάμεσα στους μάρτυρες, επειδή μετείχε στο μαρτύριό τους. Τους διακόνησε στη φυλακή, στάθηκε δίπλα στον Αδριανό στα βασανιστήρια και άφησε το σπίτι της για να παραμείνει πιστή στον Χριστό. Γι’ αυτό ο Βίος λέει ότι τέλεσε τον μαρτυρικό της δρόμο, αν και χωρίς χύση αίματος.
Έφυγε από την πόλη για ό,τι τα εκκλησιαστικά βιβλία ονομάζουν «ολόκληρη σωφροσύνη» (στα ρουμανικά: «întreaga înțelepciune»). Η λέξη αποδίδει το ελληνικό σωφροσύνη και σημαίνει αγνότητα και εγκράτεια. Η Εκκλησία επιτρέπει σε μια χήρα να ξαναπαντρευτεί, οπότε η αναχώρηση της Ναταλίας δεν καταδικάζει τον δεύτερο γάμο. Στον Βίο της πρόκειται για την απόφαση να παραμείνει στην αγνότητα και για την άρνηση ενός επιβεβλημένου γάμου με έναν ειδωλολάτρη.
Τι τιμούμε σήμερα
Σε πολλά μέρη η 26η Αυγούστου έχει καταλήξει να είναι κυρίως ονομαστική εορτή, και οι δύο άγιοι επικαλούνται για την ειρήνη και την καλή συνεννόηση ανάμεσα στους συζύγους. Το αίτημα είναι καλό, αλλά το Συναξάρι δίνει στη συντροφιά τους άλλο μέτρο. Η Ναταλία έκλεισε την πόρτα του σπιτιού μπροστά στον άντρα της τη στιγμή που νόμισε ότι αρνήθηκε τον Χριστό, και του κράτησε το χέρι πάνω στο αμόνι τη στιγμή που φοβήθηκε ότι δεν θα λάβει τον πλήρη στέφανο.
Ο γάμος τους τιμάται όχι επειδή η αγάπη μεταξύ τους ήταν μικρή, αλλά ακριβώς επειδή έμεινε κάτω από την αγάπη προς τον Χριστό.
Απολυτίκιο και Κοντάκιο
Απολυτίκιο του Αγίου Μάρτυρος Αδριανού, ήχος γ΄
«Τη σωτήρια πίστη την έκρινες θησαυρό που δεν αρπάζεται, τρισμακάριστε, την πατρική ειδωλολατρία εγκαταλείποντας και, ακολουθώντας τον Δεσπότη, πλούτισες με τα θεία χαρίσματα. Ένδοξε Αδριανέ, πρέσβευε στον Χριστό τον Θεό να σώσει τις ψυχές μας.»
Κοντάκιο του Αγίου Μάρτυρος Αδριανού, ήχος δ΄
«Τα θεία λόγια της θεόφρονος γυναίκας σου, στην καρδιά σου βάζοντας, Αδριανέ, μάρτυρα του Χριστού, στα βασανιστήρια έτρεξες, μαζί με τη σύζυγό σου στέφανο λαμβάνοντας.»
Ο Αδριανός είχε ομολογήσει και είχε φυλακιστεί προτού φτάσει η Ναταλία κοντά του, επομένως δεν ήταν εκείνη που ξεκίνησε την ομολογία του. Το Κοντάκιο δείχνει πόσο πολύ τον ενίσχυσαν τα λόγια της στον δρόμο προς τα βασανιστήρια: τα έβαλε στην καρδιά του και έτρεξε. Η Εκκλησία δεν τη μνημονεύει δίπλα στον άντρα της μόνο επειδή ήταν σύζυγός του, αλλά επειδή τον οδήγησε ως το τέλος.
Σημείωση για τις πηγές
Η μνήμη της 26ης Αυγούστου και οι ακολουθίες βρίσκονται στο Μηναίο του Αυγούστου. Το Απολυτίκιο και το Κοντάκιο που προηγούνται αποδίδονται σύμφωνα με το κείμενο της ακολουθίας της ημέρας, ενώ το βιβλικό χωρίο ελέγχθηκε με τη Συνοδική Βίβλο.
Η διήγηση του μαρτυρίου προέρχεται από το Συναξάρι της ημέρας, στη μορφή που έχει παγιωθεί στους Βίους των Αγίων. Δεν σώζονται πρακτικά δίκης από την εποχή του διωγμού, και οι αναλυτικοί διάλογοι ανήκουν στη γραπτή αγιολογική παράδοση. Ο πυρήνας της παράδοσης είναι αρχαίος: το μαρτύριο του Αδριανού στη Νικομήδεια, η τιμή της Ναταλίας δίπλα του και η μεταφορά των λειψάνων στην Αργυρόπολη, κοντά στο Βυζάντιο.
Την ίδια ημέρα, 26 Αυγούστου, μνημονεύεται και ένας άλλος μάρτυρας Αδριανός, για τον οποίο το Συναξάρι λέει ότι ήταν γιος του αυτοκράτορα Πρόβου και ότι θανατώθηκε στη Νικομήδεια επί Λικινίου. Τα παλαιά ρουμανικά κείμενα δίνουν το όνομα του πατέρα ως «Prov», από την ελληνική μορφή Πρόβου. Οι δύο αυτοί είναι διαφορετικοί άγιοι και δεν πρέπει να συγχέονται.
Εικόνα: εικόνα των Αγίων Μαρτύρων Αδριανού και Ναταλίας από τον ναό που είναι αφιερωμένος σε αυτούς στη Μόσχα, 1916–1917, άγνωστου δημιουργού· κοινό κτήμα, μέσω Wikimedia Commons.