Υπάρχουν άγιοι που η ιστορία του κόσμου δεν τους θυμάται. Δεν διοίκησαν στρατούς, δεν άλλαξαν σύνορα, δεν άφησαν πίσω τους συνθήκες ή μνημεία. Κι όμως, περισσότερο από δύο αιώνες μετά την κοίμησή τους, οι άνθρωποι εξακολουθούν να έρχονται στους τάφους τους με δάκρυα και αιτήματα, ενώ οι τάφοι των ισχυρών της γης μένουν έρημοι. Η Αγία Ξένη της Πετρούπολης είναι μία από αυτούς.
Μια χηρεία που άνοιξε μια άλλη ζωή
Για την καταγωγή της δεν έχει διασωθεί σχεδόν τίποτα. Ο βίος της αγίας ομολογεί τίμια αυτή τη σιωπή: η μνήμη του λαού δεν κράτησε ποιοι ήταν οι γονείς της, πού μορφώθηκε, πώς πέρασε τα νεανικά της χρόνια. Γνωρίζουμε μόνο ότι την έλεγαν Ξένη Γκριγκόριεβνα και ότι ήταν παντρεμένη με τον Αντρέι Φεοντόροβιτς Πέτροφ, αξιωματικό και ψάλτη της αυλής.
Όλη η προηγούμενη ζωή της παραμένει κρυμμένη, γιατί δεν ήταν μέσω αυτής που μπήκε στην ιστορία. Αυτό που κράτησε η μνήμη της Εκκλησίας είναι η αιτία που την αποσπάσε εντελώς από τον κόσμο: ο αναπάντεχος θάνατος του αγαπημένου συζύγου. Ο Αντρέι Φεοντόροβιτς πέθανε αιφνίδια, αφήνοντας την Ξένη χήρα σε ηλικία μόλις είκοσι έξι ετών, χωρίς παιδιά. Το πλήγμα ήταν τόσο βαθύ, ώστε η νεαρή χήρα φαινόταν στους γύρω της ότι είχε χάσει τα λογικά της.
Στην ψυχή της, όμως, συνέβαινε κάτι εντελώς διαφορετικό από ό,τι νόμιζαν οι γύρω της. Ο θάνατος αυτός της έδειξε καθαρά πόσο ασταθής και μάταιη είναι κάθε γήινη ελπίδα. Κατάλαβε μονομιάς ότι η αληθινή ευτυχία δεν μπορεί να βρεθεί πάνω στη γη. Και διάλεξε τον δύσκολο δρόμο της διά Χριστόν σαλότητας.
Η παράδοση του βίου της προσθέτει μια λεπτομέρεια που φωτίζει ακόμη βαθύτερα αυτή την επιλογή: ο Αντρέι Φεοντόροβιτς πέθανε απροσδόκητα, χωρίς τη χριστιανική προετοιμασία της Εξομολόγησης και της Θείας Κοινωνίας. Γι’ αυτό ο πόνος της Ξένης δεν ήταν μόνο ο πόνος μιας συζύγου που έμεινε μόνη, αλλά και η ανησυχία μιας αγάπης που προσεύχεται για την ψυχή του φυγόντος. Η διά Χριστόν σαλότητά της δεν ήταν φυγή από την πραγματικότητα, αλλά προσευχή που οδηγήθηκε ως το τέλος.
Μοίρασε στους φτωχούς ολόκληρη την περιουσία της. Το σπίτι το χάρισε σε μια καλή γνωστή της, την Παρασκευή Αντόνοβα. Οι συγγενείς ζήτησαν μάλιστα από τις αρχές να την εμποδίσουν, θεωρώντας την παράφρονα επειδή σκορπούσε έτσι τα υπάρχοντά της· οι προϊστάμενοι όμως του κοιμηθέντος συζύγου της, αφού μίλησαν μαζί της, πείστηκαν ότι είναι απόλυτα υγιής στο μυαλό και έχει κάθε δικαίωμα να κάνει με τα δικά της ό,τι θέλει.
Ο Αντρέι Φεοντόροβιτς δεν πέθανε
Εδώ φαίνεται με εκπληκτικό τρόπο το βάθος του αγώνα της. Η Ξένη ντύθηκε με τα ρούχα του άντρα της — το πουκάμισο, το καφτάνι, το γιλέκο — και άρχισε να λέει σε όλους ότι ο Αντρέι Φεοντόροβιτς δεν πέθανε, αλλά πέθανε η σύζυγός του, η Ξένη Γκριγκόριεβνα. Δεν απαντούσε όταν τη φώναζαν με το όνομά της και γύριζε χαρούμενη μόνο όταν της έλεγαν «Αντρέι Φεοντόροβιτς».
Ήταν ένας τρόπος να θάψει ολοκληρωτικά την παλιά της ταυτότητα, αλλά και κάτι περισσότερο: μια μυστική ελπίδα για την ψυχή του κοιμηθέντος, τον οποίο αναλάμβανε πάνω της. Η άρνηση του εαυτού έφτανε ως την άρνηση του ίδιου του ονόματος.
Στην Εκκλησία, η διά Χριστόν σαλότητα δεν σημαίνει ασθένεια του νου ούτε θεατρινισμό. Είναι εκούσια απάρνηση της δόξας των ανθρώπων, απόκρυψη της αρετής κάτω από το προσωπείο της περιφρόνησης, ώστε ο άνθρωπος να μη ζητά πια τίποτα για τον εαυτό του, παρά μόνο τον Θεό. Είναι η μωρία για την οποία μιλά ο Απόστολος Παύλος, όταν λέει ότι η σοφία αυτού του κόσμου είναι μωρία ενώπιον του Θεού και ότι τα μωρά του κόσμου τα εξέλεξε ο Θεός για να καταισχύνει τα σοφά. Η Αγία Ξένη διάλεξε να θεωρείται σαλή από τον κόσμο, για να είναι ελεύθερη από τον κόσμο.
Δεν είχε σπίτι. Περνούσε τις μέρες της περιπλανώμενη στη συνοικία της Πετρούπολης, κυρίως γύρω από την εκκλησία του Αγίου Αποστόλου Ματθία, όπου ζούσαν φτωχοί άνθρωποι σε ξύλινα σπιτάκια. Τα ρούχα του συζύγου της φθάρηκαν με τον καιρό, και τότε άρχισε να κυκλοφορεί, καλοκαίρι και χειμώνα, με κουρέλια — μια κόκκινη μπλούζα και μια πράσινη φούστα, ή μια πράσινη μπλούζα και μια κόκκινη φούστα. Αυτά τα χρώματα της έμειναν ως σημάδι μέχρι σήμερα στην εικονογραφία. Στα γυμνά πόδια της, πρησμένα και κόκκινα από τον παγετό, φορούσε σκισμένα παπούτσια.
Ορισμένες παραδόσεις του βίου της λένε ότι, ύστερα από κάποιο διάστημα, η Ξένη έφυγε από την Πετρούπολη για οκτώ χρόνια, αναζητώντας συμβουλή από γέροντες και ασκητές της Ρωσίας. Αν και η σιωπή αυτών των χρόνων δεν μπορεί να παρακολουθηθεί λεπτομερώς, ταιριάζει ωστόσο με την εικόνα ολόκληρης της ζωής της: τίποτα για την περιέργεια των ανθρώπων, όλα για το κρυφό έργο του Θεού.
Οι άνθρωποι της έδιναν συχνά ζεστά ρούχα και υποδήματα, αλλά η Ξένη δεν δέχθηκε ποτέ να ντυθεί καλύτερα. Ελεημοσύνη δεν έπαιρνε. Δεχόταν μόνο από καλούς ανθρώπους τα καπίκια με την εικόνα ενός ιππέα — «ο αυτοκράτορας έφιππος» — και τα έδινε αμέσως σε άλλους φτωχούς σαν κι αυτήν.
Και τις νύχτες, για μεγάλο διάστημα, κανείς δεν ήξερε πού τις περνά. Αυτό προκάλεσε απορία στους κατοίκους και ακόμη και υποψίες στην αστυνομία. Όταν αποφάσισαν να το μάθουν, ανακάλυψαν ότι η Ξένη, με κάθε καιρό και σε κάθε εποχή του έτους, έβγαινε τη νύχτα στους αγρούς, γονάτιζε σε προσευχή και δεν σηκωνόταν ώσπου να ανατείλει ο ήλιος, κάνοντας μετάνοιες προς τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα. Άλλοτε, οι εργάτες που έχτιζαν τη νέα εκκλησία του νεκροταφείου του Σμολένσκ ανακάλυψαν ότι τη νύχτα κάποιος μετέφερε ολόκληρες στοίβες από τούβλα ψηλά στα ικριώματα. Ο ακούραστος εργάτης ήταν πάλι εκείνη.
Σαράντα πέντε χρόνια έφερε αυτόν τον αγώνα, μετά τον θάνατο του συζύγου της. Σαράντα πέντε χρόνια αδιάκοπης πάλης με τον εχθρό και με την υπερηφάνεια του βίου.
Το χάρισμα της προόρασης
Καθώς οι άνθρωποι κατάλαβαν ότι δεν ήταν μια τυχαία ζητιάνα, αλλά εκλεκτή του Θεού, φανερώθηκε και το χάρισμα με το οποίο την είχε προικίσει ο Κύριος: η προόραση. Ο βίος της αγίας διασώζει αρκετά τέτοια περιστατικά.
Κάποτε, επισκεπτόμενη μια οικογένεια που αγαπούσε — την οικογένεια Γκολούμπεφ, μια χήρα μητέρα και την δεκαεπτάχρονη κόρη της — η Ξένη είπε ξαφνικά στη νεαρή, που εκείνη τη στιγμή έβραζε καφέ: «Εσύ κάθεσαι εδώ και βράζεις καφέ, κι ο άντρας σου θάβει τη γυναίκα του στην Οχτά. Τρέξε εκεί.» Η κοπέλα, απορημένη, απάντησε ότι δεν έχει ούτε καν αρραβωνιαστικό. Η Ξένη όμως, που δεν ανεχόταν αντιρρήσεις, επέμεινε. Η οικογένεια υπάκουσε και πήγε στο νεκροταφείο της Οχτά. Εκεί κηδευόταν μια νεαρή γυναίκα, σύζυγος γιατρού, που είχε πεθάνει στον τοκετό. Στο τέλος της κηδείας, ο χήρος, συντετριμμένος από τον πόνο, κατέρρευσε αναίσθητος στην αγκαλιά των Γκολούμπεφ. Τον παρηγόρησαν, τον γνώρισαν, και ύστερα από ένα χρόνο η νεαρή Γκολούμπεφ έγινε σύζυγός του. Έζησαν ευτυχισμένοι ως τα βαθιά γεράματα.
Άλλη φορά προανήγγειλε τον θάνατο της αυτοκράτειρας Ελισάβετ Πετρόβνα. Παραμονή των Χριστουγέννων, στις 24 Δεκεμβρίου 1761, έτρεχε στους δρόμους φωνάζοντας: «Φτιάξτε τηγανίτες, φτιάξτε τηγανίτες· σύντομα όλη η Ρωσία θα φτιάχνει τηγανίτες!» Κανείς δεν κατάλαβε, ώσπου την επομένη έγινε γνωστό ότι η αυτοκράτειρα είχε πεθάνει — και οι τηγανίτες είναι, κατά το ρωσικό έθιμο, τα φαγητά του μνημοσύνου των νεκρών.
Έτσι έκλαιγε επί τρεις εβδομάδες συνέχεια, λέγοντας μόνο αυτό: «Εκεί ρέει αίμα, αίμα, αίμα! Εκεί οι ποταμοί γέμισαν αίμα, εκεί τα κανάλια είναι αίμα!» — προαναγγέλλοντας έτσι τη δολοφονία του πρώην αυτοκράτορα Ιωάννη ΣΤ΄ Αντόνοβιτς στο φρούριο του Σλίσελμπουργκ.
Η αγία θεωρήθηκε από τους κατοίκους της Πετρούπολης φύλακας άγγελος της πόλης. Το Συναξάριο της Σιμωνόπετρας συνοψίζει όμορφα αυτή την πεποίθηση του λαού: η ευλογία του Θεού φαινόταν να την ακολουθεί όπου κι αν πήγαινε — αν έμπαινε σε κάποιο μαγαζί, οι πωλήσεις της ημέρας αυξάνονταν· αν ένας αμαξάς την έπαιρνε στην άμαξά του, είχε κέρδος εκείνη τη μέρα· αν έπαιρνε στην αγκαλιά της ένα άρρωστο παιδί, το παιδί γινόταν σύντομα καλά.
Εκείνη που ενεργεί ζωντανά, μέχρι σήμερα
Η Αγία Ξένη μετέστη προς τον Κύριο ειρηνικά, σε προχωρημένη ηλικία, σαράντα πέντε χρόνια μετά τον θάνατο του συζύγου της. Η ημερομηνία και οι συνθήκες της κοίμησής της δεν διατηρήθηκαν με βεβαιότητα — κάπου προς το τέλος του 18ου αιώνα ή στις αρχές του 19ου, γύρω στο 1800. Ετάφη στο νεκροταφείο του Σμολένσκ στην Πετρούπολη.
Και εδώ αρχίζει, στην πραγματικότητα, το άλλο μισό της ζωής της — εκείνο που δεν τελειώνει. Ο τάφος της έγινε αμέσως τόπος προσκυνήματος. Τόσο πολλοί πιστοί έπαιρναν χώμα από τον τάφο ως ευλογία, ώστε έπρεπε να φέρνουν διαρκώς καινούργιο χώμα. Τοποθετήθηκε από πάνω μια πέτρινη πλάκα, αλλά οι πιστοί την έσπασαν κομματάκι κομματάκι και την πήραν στα σπίτια τους· τοποθετήθηκε άλλη, και έγινε το ίδιο. Τελικά, πάνω από τον τάφο υψώθηκε ένα παρεκκλήσι — το σημερινό παρεκκλήσι, ένας από τους μεγάλους άγιους τόπους της Πετρούπολης.
Το παρεκκλήσι σήκωσε κι αυτό, κατά κάποιον τρόπο, τον σταυρό του αιώνα. Αρχικά, από ευλάβεια του λαού, χτίστηκε ένα μικρό ξύλινο παρεκκλήσι· το 1902, πάνω από τον τάφο, υψώθηκε το πέτρινο παρεκκλήσι νεορωσικού ρυθμού που γνωρίζουν σήμερα οι προσκυνητές, και εγκαινιάστηκε τον Οκτώβριο. Στα χρόνια του σοβιετικού διωγμού, ο χώρος έκλεισε και βεβηλώθηκε — χρησιμοποιήθηκε διαδοχικά ως αποθήκη και ως εργαστήριο — ενώ κατά τη διάρκεια της πολιορκίας του Λένινγκραντ έχασε σχεδόν όλα τα σκεύη του, ακόμη και τη μαρμάρινη πλάκα του τάφου. Κι όμως η ευλάβεια των πιστών δεν μπόρεσε να σβήσει: ακόμη και εκείνα τα χρόνια, άνθρωποι απ’ όλη τη Ρωσία έρχονταν κρυφά στον τάφο της. Αφού επιστράφηκε στους πιστούς και αναστηλώθηκε, το παρεκκλήσι αγιάστηκε εκ νέου το 1987, ένα χρόνο πριν από την επίσημη αγιοκατάταξη της Αγίας Ξένης από το Πατριαρχείο Μόσχας.
Μέχρι τις μέρες μας, οι άνθρωποι έρχονται εκεί με τους πόνους τους: ασθένειες, στερήσεις, οικογενειακές διαφωνίες, αναζήτηση ορθόδοξου συζύγου. Γράφουν τα αιτήματά τους σε λευκά σημειώματα που τα αφήνουν στο παρεκκλήσι. Και οι μαρτυρίες για τη βοήθεια που λαμβάνεται με τις προσευχές της πολλαπλασιάζονται αναρίθμητες.
Αυτή είναι η τιμή που έδειξε και η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία του Εξωτερικού όταν προχώρησε στην αγιοκατάταξή της. Ο Επίσκοπος Παύλος της Στουτγάρδης το διατύπωσε καθαρά στην Αρχιερατική Σύνοδο του 1976: η Μακαρία Ξένη έδρασε πριν από περισσότερα από διακόσια χρόνια, αλλά η μνήμη της παραμένει ζωντανή και πολλά θαύματα επιτελούνται με τις προσευχές της. Η αγία αγιοκατατάχθηκε από τη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία του Εξωτερικού το 1978, στη Νέα Υόρκη, και στη συνέχεια από το Πατριαρχείο Μόσχας το 1988.
Ο αληθινός ρόλος στην ιστορία
Υπάρχει ένα κήρυγμα του ιερομονάχου Συμεών Τοματσίνσκι, που εκφωνήθηκε στην εορτή της Αγίας Ξένης, το οποίο βάζει τα πράγματα στη θέση τους μέσω μιας σύγκρισης που αξίζει να ζυγιστεί. Παρατηρεί ότι δεν υπάρχει εγχειρίδιο ιστορίας που να αναφέρει τη Μακαρία Ξένη, ενώ σε κάθε εγχειρίδιο βρίσκεται η ιστορία του Ναπολέοντα. Οι δύο έζησαν περίπου την ίδια εποχή, στην καμπή του 18ου και του 19ου αιώνα. Κι όμως, ρωτά, είναι άραγε η συμβολή τους στην ιστορία τόσο απείρως διαφορετική όσο θα μας έκαναν να πιστέψουμε τα βιβλία ιστορίας;
Ο Ναπολέων τάφηκε στο Ανάκτορο των Ανιβαλίδων (Les Invalides), στο Παρίσι, σε τάφο από κόκκινο πορφυρίτη, τοποθετημένο πάνω σε βάθρο από πράσινο γρανίτη. Οι τουρίστες συνωστίζονται εκεί. Αλλά κανείς δεν πηγαίνει στον τάφο του για να προσευχηθεί. Στον τάφο της Ξένης, αντίθετα, οι άνθρωποι έρχονται εδώ και δύο αιώνες για να ζητήσουν μεσιτεία — και την παίρνουν.
Η απάντηση βρίσκεται, στην πραγματικότητα, στον λόγο του Κυρίου στο Ευαγγέλιο: «Τι γαρ ωφελείται άνθρωπος, εάν τον κόσμον όλον κερδήση, την δε ψυχήν αυτού ζημιωθή;» Στο παράδειγμα του Ναπολέοντα και της Ξένης, τα λόγια αυτά αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη δύναμη.
Και ο Τοματσίνσκι καταλήγει με μια πεποίθηση που ανατρέπει τον συνηθισμένο τρόπο θεώρησης της ιστορίας: η ιστορία δεν αποκαλύπτεται στο Κρεμλίνο ή στον Λευκό Οίκο, στις Βρυξέλλες ή στο Στρασβούργο, αλλά εδώ και τώρα — στην καρδιά μας, όταν αυτή ανοίγεται προς τον Θεό και προς τους ανθρώπους.
Η Αγία Ξένη δεν ήταν ούτε μονάρχης ούτε στρατηγός. Προσευχήθηκε, νήστεψε, ταπεινώθηκε, συγχώρεσε χωρίς επιφύλαξη — και άφησε ίχνος βαθύτερο στην ιστορία της ανθρωπότητας από τον ίδιο τον Ναπολέοντα.
Απολυτίκιο και Κοντάκιο της Αγίας
Απολυτίκιο, ήχος βαρύς
Αγαπώντας τη φτώχεια του Χριστού, απολαμβάνεις τώρα το αιώνιο συμπόσιο· με τη φαινομενική μωρία κατέκρινες τη μωρία αυτού του κόσμου, με την ταπείνωση του Σταυρού έλαβες τη δύναμη του Θεού. Γι’ αυτό, αφού απέκτησες το χάρισμα της βοήθειας με θαύματα, Αγία Ξένη, ικέτευε τον Χριστό τον Θεό να μας λυτρώσει με τη μετάνοια από κάθε κακό.
Κοντάκιο, ήχος γ΄
Φωτεινά αγάλλεται σήμερα η πόλη του Αγίου Πέτρου, γιατί το πλήθος των θλιβομένων βρίσκει παρηγοριά, ελπίζοντας στις προσευχές σου, μακαρία Ξένη, γιατί εσύ είσαι το καύχημα και το στήριγμα αυτής της πόλης.
Στο ημερολόγιο της Ρουμανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, η Αγία Ξένη της Πετρούπολης τιμάται στις 24 Ιανουαρίου. Στη ρωσική παράδοση, με το παλαιό ημερολόγιο, η ημέρα αυτή αντιστοιχεί στις 6 Φεβρουαρίου του πολιτικού ημερολογίου· επίσης, στις 6 Ιουνίου τιμάται η μνήμη της αγιοκατάταξής της από τη Ρωσική Εκκλησία, στην Τοπική Σύνοδο του 1988.
Πηγές: Βίος της Αγίας Ξένης της Πετρούπολης (Zhitie svyatoy Ksenii Peterburgskoy) (Ορθόδοξη ηλεκτρονική βιβλιοθήκη, lib.pravmir.ru)· Συναξάριο της Μονής Σιμωνόπετρας (Άγιον Όρος)· Ιερομόναχος Συμεών Τοματσίνσκι, Ο ρόλος της προσωπικότητας στην ιστορία (κήρυγμα, Pravoslavie.ru, 2006)· Basilica.ro και Ziarul Lumina — για την τιμή της Αγίας Ξένης στο ημερολόγιο της Ρουμανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας και τη ρουμανική μορφή του απολυτικίου (ήχος βαρύς) και του κοντακίου (ήχος γ΄)· Ορθόδοξη Εκκλησία στην Αμερική (oca.org) — για τον βίο· Azbyka.ru — για το ρωσικό συναξάριο, τις ημέρες μνήμης και την σλαβική υμνογραφία· Smolenka.spb.ru και η ρωσική εγκυκλοπαίδεια των ιερών τόπων — για την ιστορία του παρεκκλησίου στο νεκροταφείο του Σμολένσκ· ROCOR Studies — για το πλαίσιο της τιμής και της αγιοκατάταξης στη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία του Εξωτερικού.
Για μια διευκρίνιση σχετικά με τις αγίες που φέρουν το ίδιο όνομα και συχνά συγχέονται στη λαϊκή ευλάβεια, δείτε και Η Αγία Ματρώνα της Χίου και οι άλλες αγίες που φέρουν το όνομα Ματρώνα (στα αγγλικά).