Τι αναζητούσαν οι άγιοι στη νηστεία

Οι περισσότεροι χριστιανοί γνωρίζουν γιατί νηστεύει η Εκκλησία: η νηστεία χαλιναγωγεί το σώμα και ενδυναμώνει το πνεύμα. Όταν όμως διαβάζουμε στους βίους των αγίων ότι κάποιοι έτρωγαν μόνο ένα κομμάτι ψωμί την ημέρα και ότι άλλοι περνούσαν ολόκληρες ημέρες χωρίς να φάνε και χωρίς να πιουν τίποτε, γεννιέται μέσα μας ένα απλό και τίμιο ερώτημα: τι αναζητούσαν αυτοί οι άνθρωποι; Δεν αναζητούσαν τον πόνο για τον εαυτό του, γιατί η Εκκλησία ποτέ δεν επαίνεσε το μαρτύριο που δεν έχει σκοπό. Αναζητούσαν κάτι που δεν φαίνεται απ' έξω, κάτι που συντελούνταν μέσα τους την ώρα που το σώμα πεινούσε.

Για τη νηστεία έχουν γραφτεί πολλά κηρύγματα και πολλά βιβλία, και σε αυτή την ιστοσελίδα έχουμε ήδη μιλήσει για τη σαρανταήμερη νηστεία στη Γραφή και στους βίους των αγίων¹ και για τη νηστεία ως έναν από τους δύο στύλους της χριστιανικής ζωής². Οι σελίδες αυτές ακολουθούν την εσωτερική πορεία εκείνου που νηστεύει: τι αλλάζει στον άνθρωπο όταν η κοιλία μένει άδεια, γιατί οι άγιοι έφτασαν τόσο μακριά, γιατί οι Πατέρες δεν έδωσαν σε όλους το ίδιο μέτρο και γιατί η νηστεία μένει άκαρπη όταν δεν ενώνεται με την προσευχή.

Εκεί όπου άρχισε η πτώση

Ο άγιος Ισαάκ ο Σύρος παρατηρεί ότι η νηστεία ήταν η πρώτη εντολή που δόθηκε στην ανθρώπινη φύση, για να τη φυλάξει ακριβώς ως προς τη γεύση της τροφής, και ότι μέσω αυτής της εντολής έπεσε ο πρώτος άνθρωπος. Γι' αυτό, λέει, όσοι αγωνίζονται αρχίζουν τον αγώνα τους εκεί όπου έγινε η πρώτη ήττα³. Ο άνθρωπος έχασε τον Παράδεισο από παρακοή, και η παρακοή αυτή έγινε μέσω της τροφής. Γι' αυτό οι Πατέρες είδαν στην εγκράτεια από την τροφή ένα από τα πρώτα έργα με τα οποία ο πεσμένος άνθρωπος μαθαίνει ξανά την υπακοή.

Οι Πατέρες της ερήμου είδαν εδώ έναν νόμο της πνευματικής ζωής. Ο όσιος Ιωάννης ο Κασσιανός, που έζησε ανάμεσα στους μοναχούς της Αιγύπτου και κατέγραψε τη διδασκαλία τους για τη Δύση, λέει ότι ο πρώτος αγώνας που έχουμε να δώσουμε είναι εναντίον της γαστριμαργίας, και ότι ο άνθρωπος που δεν μπορεί να συγκρατήσει την επιθυμία της τροφής δεν θα μπορέσει να κυριαρχήσει ούτε στη σαρκική επιθυμία⁴. Τα πάθη δεν κάθονται το καθένα στη γωνιά του. Κρατιούνται το ένα από το άλλο σαν κρίκοι μιας αλυσίδας, και την αλυσίδα την πιάνει κανείς πιο εύκολα από τον πρώτο κρίκο. Δεν είναι τυχαίο ότι ο άγιος Ιωάννης της Κλίμακος τοποθετεί στην Κλίμακα τον λόγο για τη γαστριμαργία αμέσως πριν από τον λόγο για την αγνεία: ο πρώτος ανοίγει τον δρόμο στον δεύτερο.

Το σώμα είναι δημιούργημα του Θεού και θα αναστηθεί, γι' αυτό η νηστεία δεν γεννιέται από περιφρόνηση προς αυτό. Γεννιέται από την κατανόηση ότι η επιθυμία της τροφής είναι η πιο χαμηλή και η πιο βαθιά θύρα από την οποία τα πάθη μπαίνουν στον άνθρωπο, και ότι όποιος δεν μπορεί να πει «όχι» σε ένα κομμάτι ψωμί δεν θα μπορέσει να πει «όχι» ούτε σε έναν λογισμό θυμού, κενοδοξίας ή πορνείας.

Τι συμβαίνει μέσα σε αυτόν που νηστεύει

Η νηστεία δεν ενεργεί στον άνθρωπο μονομιάς ούτε μηχανικά. Η πείνα μόνη της δεν γεννά ούτε μετάνοια ούτε δάκρυα. Όταν όμως η νηστεία ενώνεται με την προσευχή, την αγρυπνία και τις μετάνοιες, η χάρη του Θεού επιτελεί μέσω αυτής ορισμένες εσωτερικές αλλαγές, τις οποίες οι Πατέρες περιέγραψαν με μεγάλη σαφήνεια, επειδή τις είχαν ζήσει οι ίδιοι.

Η πείνα φέρνει στο φως ό,τι ήταν κρυμμένο

Ο χορτασμένος άνθρωπος συχνά πιστεύει για τον εαυτό του ότι είναι ήρεμος, υπομονετικός και πράος. Όταν νηστέψει μερικές ημέρες, ανακαλύπτει ότι εξάπτεται γρήγορα, ότι οι σκέψεις του τρέχουν στο φαγητό, ότι θυμώνει με τον διπλανό του για ένα μικρό πράγμα. Η πείνα δεν έβαλε μέσα του αυτά τα πάθη. Απλώς τα έφερε στο φως. Ο άγιος Ιωάννης της Κλίμακος μάς προτρέπει να γελάμε με τον δαίμονα που, μόλις χορτάσουμε, μας ψιθυρίζει ότι από εδώ και πέρα θα τρώμε αργότερα⁵, γιατί ο χορτάτος εύκολα δίνει υποσχέσεις που η αυριανή πείνα θα ανατρέψει. Αυτοί οι μικροί εσωτερικοί διάλογοι είναι η αρχή της αυτογνωσίας. Εκείνος που νηστεύει αρχίζει να βλέπει την καρδιά του όπως είναι, και χωρίς αυτή τη θέα δεν υπάρχει αληθινή μετάνοια.

Η καρδιά ταπεινώνεται

Η νηστεία βοηθά έπειτα στην ταπείνωση της καρδιάς. Ο άγιος Ιωάννης της Κλίμακος το λέει πολύ σύντομα: «Όταν η κοιλία στενεύεται, η καρδιά ταπεινώνεται»⁶. Όποιος αισθάνεται την πείνα αισθάνεται ταυτόχρονα ότι εξαρτάται, ότι δεν αρκεί στον εαυτό του, ότι η ζωή του κρέμεται από ένα κομμάτι ψωμί που δεν το έδωσε ο ίδιος στον εαυτό του. Αυτή η σωματική αίσθηση γίνεται σιγά σιγά πνευματική. Ο άνθρωπος καταλαβαίνει ότι εξαρτάται από τον Θεό όπως το σώμα του εξαρτάται από την τροφή.

Ο νους νήφει

Η νηστεία βοηθά επίσης στην καθαρότητα του νου. «Ο νους του νηστευτή προσεύχεται με νήψη», γράφει ο ίδιος άγιος Ιωάννης⁷. Με τη λέξη νήψη οι Πατέρες εννοούν την κατάσταση του νου που αγρυπνεί, που δεν παρασύρεται από τους λογισμούς και που στέκεται προσεκτικός ενώπιον του Θεού. Ο άγιος Γρηγόριος ο Σιναΐτης, ένας από τους μεγάλους διδασκάλους της ευχής του Ιησού, λέει για εκείνον που βαραίνει τον εαυτό του με φαγητό ότι «δεν μπορεί πια να λέει την ευχή με δύναμη και καθαρότητα»⁸. Η γεμάτη κοιλία τραβά τον νου προς τα κάτω και τον κάνει βαρύ και νυσταγμένο. Η ελαφριά κοιλία τον αφήνει ελεύθερο να υψωθεί.

Ο άγιος Ισαάκ ο Σύρος προχωρεί ακόμη περισσότερο. Δείχνει ότι το σώμα που νηστεύει δεν μπορεί πια να κοιμηθεί όλη τη νύχτα χωρίς να ξυπνήσει, και ότι ο άνθρωπος, ακόμη κι όταν οι αισθήσεις του είναι εξασθενημένες, κρατά τον νου του άγρυπνο προς τον Θεό στην προσευχή. Γι' αυτόν η νηστεία είναι μητέρα της προσευχής, και η επιθυμία της προσευχής συνοδεύει τη νηστεία που τηρείται με διάκριση, όπως η θέα του φωτός συνοδεύει τα υγιή μάτια⁹.

Ανοίγουν οι πηγές των δακρύων

Η νηστεία προετοιμάζει και τη συντριβή της καρδιάς. Ο άγιος Ισαάκ λέει ότι, όταν η νηστεία βάλει σφραγίδα στα χείλη του ανθρώπου, ο λογισμός του κινείται προς την κατάνυξη, δηλαδή προς εκείνη τη συντριβή της καρδιάς που την κάνει να κλαίει για την αμαρτία, και η καρδιά του αναβλύζει προσευχή¹⁰. Ο άγιος Ιωάννης της Κλίμακος λέει το ίδιο από την άλλη πλευρά: «Ο κορεσμός της κοιλίας ξήρανε τις πηγές [των δακρύων]»¹¹. Τα δάκρυα για τα οποία μιλούν οι Πατέρες δεν είναι μια περαστική συγκίνηση. Είναι το σημάδι ότι η πετρωμένη καρδιά άρχισε να μαλακώνει και ότι ο άνθρωπος αισθάνεται την αμαρτία του και, συγχρόνως, το έλεος του Θεού.

Η επιθυμία αλλάζει στόχο

Τέλος, η νηστεία στρέφει αλλού την επιθυμία του ανθρώπου. Ο άνθρωπος δεν μπορεί να ζήσει χωρίς να επιθυμεί κάτι, γιατί ο Θεός τον έπλασε με πόθο. Όταν η επιθυμία δεν τρέφεται πια μέρα με τη μέρα με τις ηδονές του λάρυγγα, δεν εξαφανίζεται. Μένει πεινασμένη και αναζητά άλλη τροφή. Αν αυτόν τον καιρό ο άνθρωπος προσεύχεται, η επιθυμία του στρέφεται σιγά σιγά προς Εκείνον για τον Οποίο πλάστηκε. Η πείνα του σώματος γίνεται τότε εικόνα μιας άλλης πείνας, της ψυχής που αναζητά τον Θεό.

Ο άγιος Ιγνάτιος Μπριαντσανίνωφ χρησιμοποιεί για όλα αυτά την εικόνα ενός χωραφιού. Η καρδιά μας, λέει, «χρειάζεται να καλλιεργείται με τη νηστεία, την αγρυπνία, τις γονυκλισίες και τους άλλους σωματικούς κόπους, ώστε τα σαρκικά και εμπαθή αισθήματα που την κυριεύουν να παραχωρήσουν τη θέση τους στα πνευματικά αισθήματα»¹². Η νηστεία είναι το αλέτρι που γυρίζει το χώμα, αλλά το οργωμένο χωράφι μένει άδειο ώσπου κάποιος να ρίξει μέσα τον σπόρο.

Γιατί οι άγιοι νήστευαν τόσο αυστηρά

Αν η νηστεία ενεργεί έτσι, γίνεται κατανοητό γιατί μερικοί άγιοι προχώρησαν πολύ πέρα από τη συνήθη τάξη της Εκκλησίας. Τα κίνητρά τους δεν ήταν ίδια για όλους, μπορούμε όμως να τα γνωρίσουμε από όσα άφησαν γραμμένα.

Κάποιους τους οδηγούσε η μετάνοια. Ο άγιος Ιωάννης της Κλίμακος περιγράφει ένα μοναστήρι κοντά στην Αλεξάνδρεια που λεγόταν «η φυλακή», όπου μετανοούσαν μοναχοί που είχαν πέσει σε βαριές αμαρτίες. Μερικοί από αυτούς, λέει, γεύονταν λίγο νερό μόνο για να μην πεθάνουν από δίψα και σταματούσαν, ενώ άλλοι, αφού δάγκωναν λίγο ψωμί, πετούσαν το υπόλοιπο, λέγοντας ότι δεν είναι άξιοι της τροφής των ανθρώπων¹³. Δεν ήταν σε αυτούς κάποια τεχνική, αλλά ο πόνος μιας ψυχής που αισθανόταν την απόστασή της από τον Θεό και δεν έβρισκε πια γεύση σε τίποτε άλλο.

Άλλους τους οδηγούσε ο πόθος της καθαρότητας. Ο όσιος Ιωάννης ο Κασσιανός δείχνει ότι όχι μόνο το είδος των φαγητών αλλά και η ποσότητά τους ανάβει τα πάθη του σώματος, και προσθέτει κάτι που λίγοι γνωρίζουν: «δεν μεθούν τον νου μόνο οι αναθυμιάσεις του κρασιού, αλλά και ο χορτασμός με νερό, όπως και η υπερβολή κάθε είδους τροφής τον κάνει νωθρό και νυσταλέο»¹⁴. Για τους Πατέρες, ακόμη και το νερό που πίνεται πέρα από την ανάγκη βάραινε τον άνθρωπο.

Για πολλούς από αυτούς η νηστεία ήταν στενά δεμένη με την προσευχή. Οι άγιοι που νήστευαν αυστηρά ήταν συνήθως και άνθρωποι της νυχτερινής προσευχής. Το ελαφρύ σώμα αγρυπνούσε πιο εύκολα, και ο νους, απαλλαγμένος από τη μέριμνα της τροφής, συγκεντρωνόταν πιο εύκολα στην καρδιά. Η νηστεία τους δεν ήταν σκοπός. Ήταν η προετοιμασία του τόπου όπου θα συναντούσαν τον Θεό.

Η ολική νηστεία, χωρίς τροφή και νερό

Όταν μιλάμε για νηστεία χωρίς νερό, εννοούμε την ολική νηστεία: ημέρες κατά τις οποίες ο άνθρωπος δεν τρώει τίποτε και δεν πίνει τίποτε. Αξίζει να την εξετάσουμε χωριστά, γιατί είναι η πιο αυστηρή και η πιο επικίνδυνη μορφή νηστείας. Η Γραφή μιλά για τον Μωυσή, που στάθηκε ενώπιον του Θεού χωρίς ψωμί και χωρίς νερό¹⁵, και οι βίοι των αγίων γνωρίζουν επίσης τέτοιους αγώνες. Ο άγιος Ιωάννης της Κλίμακος σημειώνει ότι «πολλές φορές η δίψα σταματά τη δίψα»¹⁶, μιλώντας για την επιθυμία του ποτού που ο ασκητής μαθαίνει να συγκρατεί. Τα λόγια του αφορούν τον αγώνα με την επιθυμία, όχι την ανάγκη του σώματος για νερό, η οποία μένει η ίδια ακόμη κι όταν η δίψα δεν γίνεται πια αισθητή. Η έλλειψη νερού εξασθενεί γρήγορα το σώμα και μπορεί να θέσει σε κίνδυνο τη ζωή, γι' αυτό οι άγιοι δεν την έκαναν ποτέ κανόνα για τον καθένα.

Πρέπει επίσης να ειπωθεί εδώ καθαρά ότι η Εκκλησία δεν γνωρίζει «νηστεία μόνο με νερό», κατά την οποία ο άνθρωπος δεν τρώει τίποτε επί ημέρες και πίνει όσο νερό θέλει. Η πιο αυστηρή βαθμίδα της εκκλησιαστικής νηστείας είναι η ασιτία, δηλαδή να μην τρως και να μην πίνεις τίποτε έως την ορισμένη ώρα, και η πιο αυστηρή νηστεία σημαίνει χωρίς τροφή και χωρίς νερό, ώστε μια «αυστηρή νηστεία με νερό» αντιφάσκει με τον εαυτό της. Η πολυήμερη πείνα με απεριόριστο νερό, που διαδίδεται σήμερα ανάμεσα στους χριστιανούς, προέρχεται από τον κόσμο των θεραπειών «αποτοξίνωσης» και όχι από την Παράδοση της Εκκλησίας. Το δείξαμε αναλυτικά σε προηγούμενο άρθρο¹⁷.

Έξω από αυτές τις ημέρες ολικής νηστείας, οι Πατέρες δεν χώριζαν την τροφή από το νερό: το ψωμί, όσο λίγο κι αν ήταν, το έτρωγαν μαζί με νερό. Ο άγιος Γρηγόριος ο Σιναΐτης, γράφοντας για τους ησυχαστές που ζούσαν σε τέλεια ησυχία, κρίνει ότι σε αυτούς «αρκεί μία λίτρα ψωμί, και από νερό και κρασί τρία ή τέσσερα ποτήρια την ημέρα»¹⁸. Η βυζαντινή λίτρα ζύγιζε περίπου 320 γραμμάρια, οπότε για μια ολόκληρη ημέρα επρόκειτο για ένα μικρό ψωμί. Ησυχαστής λέγεται ο μοναχός που ζει στην ησυχία, αφιερωμένος στην αδιάλειπτη προσευχή. Επομένως ο συνήθης κανόνας, ακόμη και για τους πιο ασκητικούς μοναχούς, ήταν λίγο ψωμί και λίγο νερό. Η ολική νηστεία ήταν σπάνιος αγώνας, σύντομης διάρκειας, δεμένος με μια ιδιαίτερη μετάνοια ή με μια μεγάλη ημέρα, και τηρούνταν με ευλογία. Όποιος είναι άρρωστος ή ακολουθεί θεραπεία δεν πρέπει να την αρχίσει χωρίς να ζητήσει και τη συμβουλή γιατρού.

Ένα γεύμα, προς το βράδυ

Οι Πατέρες δεν σκέφτηκαν μόνο πόσο τρώει ο άνθρωπος, αλλά και πότε τρώει. Ο αρχαίος κανόνας των μοναχών ήταν ένα γεύμα την ημέρα, και αυτό δεν γινόταν το πρωί. Η ημέρα άρχιζε με την προσευχή και την εργασία, και το γεύμα ερχόταν αργότερα, συνήθως μετά την ενάτη ώρα. Κατά τον αρχαίο υπολογισμό οι ώρες της ημέρας μετρούσαν από την ανατολή του ηλίου, έτσι ώστε η ενάτη ώρα πέφτει περίπου στις τρεις το απόγευμα. Μερικοί ασκητές ανέβαλλαν το γεύμα έως μετά τη δύση του ηλίου.

Ο όσιος Ιωάννης ο Κασσιανός διασώζει τον κανόνα που οι Πατέρες της ερήμου είχαν δώσει στους μαθητές τους. Το μέτρο για μια ολόκληρη ημέρα ήταν δύο μικρά παξιμάδια. Ο μοναχός έτρωγε το ένα την ενάτη ώρα και κρατούσε το άλλο για το βράδυ, ώστε να έχει κάτι να βάλει στο τραπέζι αν τον επισκεπτόταν κάποιος αδελφός. Αν δεν ερχόταν κανείς, το έτρωγε το βράδυ. Ο αββάς Μωυσής εξηγεί και γιατί το γεύμα γινόταν ακριβώς τότε: η τροφή που λαμβάνεται την ενάτη ώρα προλαβαίνει να χωνευτεί πριν από τις εσπερινές και νυχτερινές προσευχές, ώστε να μη βαραίνει τον νου όταν έρχεται η ώρα της προσευχής¹⁹. Η ώρα του γεύματος ρυθμιζόταν σύμφωνα με την ώρα της προσευχής.

Έτσι το πρωί έμενε του Θεού. Ο νους είναι τότε πιο καθαρός από κάθε άλλη ώρα, και η άδεια κοιλία τον αφήνει ελεύθερο. Η Εκκλησία το διατηρεί αυτό έως σήμερα σε μια τάξη που γνωρίζει κάθε πιστός: η Θεία Λειτουργία τελείται το πρωί, και όποιος κοινωνεί λαμβάνει το Σώμα και το Αίμα του Κυρίου πριν από κάθε άλλη τροφή. Η ημέρα του χριστιανού αρχίζει με τον Χριστό, όχι με το τραπέζι.

Η ενάτη ώρα έχει για τους χριστιανούς ιδιαίτερο βάρος. Το Ευαγγέλιο λέει ότι από την έκτη ώρα έγινε σκοτάδι σε όλη τη γη έως την ενάτη ώρα, και ότι τότε ο Ιησούς φώναξε από τον Σταυρό με δυνατή φωνή²⁰. Όποιος νηστεύει έως αυτή την ώρα περνά την ημέρα του κοντά στα Πάθη του Κυρίου, ιδίως την Τετάρτη και την Παρασκευή, ημέρες της προδοσίας και της σταύρωσης. Η Γραφή διασώζει και μια άλλη μαρτυρία: ο εκατόνταρχος Κορνήλιος, ο ευσεβής άνδρας της Καισάρειας στον οποίο ο Θεός έστειλε τον απόστολο Πέτρο, διηγείται ότι νήστευε έως εκείνη την ώρα και προσευχόταν στο σπίτι του την ενάτη ώρα όταν του εμφανίστηκε ο άγγελος²¹.

Η τάξη της Εκκλησίας διατήρησε το ίδιο μέτρο της ημέρας. Στη νηστεία των Χριστουγέννων το Τυπικό ορίζει ότι στα μοναστήρια τη Δευτέρα, την Τετάρτη και την Παρασκευή τηρείται ασιτία έως την ενάτη ώρα, και μόνο τότε τρώγεται ξηροφαγία ή βραστά λαχανικά χωρίς λάδι²². Ασιτία σημαίνει εδώ να μην τρως και να μην πίνεις τίποτε έως την ορισμένη ώρα. Την παραμονή των Χριστουγέννων η ασιτία τηρείται έως την ενάτη ώρα, και τις καθημερινές της Μεγάλης Τεσσαρακοστής ο κανόνας είναι ένα γεύμα με ξηροφαγία, το βράδυ²³. Για τους λαϊκούς η Εκκλησία δεν κάνει αυτή την ασιτία εντολή για όλους. Η ημέρα νηστείας μένει ημέρα νηστείας από το πρωί έως το βράδυ, και η αναβολή του γεύματος είναι αγώνας που ο καθένας αναλαμβάνει κατά τη δύναμή του και με τη συμβουλή του πνευματικού του²⁴.

Ένα μόνο γεύμα αργότερα ενεργεί στον άνθρωπο διαφορετικά από πολλά μικρά γεύματα σκορπισμένα μέσα στην ημέρα. Όταν ο άνθρωπος τρώει συχνά, η σκέψη του γυρίζει όλη μέρα γύρω από το φαγητό. Όταν ξέρει ότι θα φάει μία φορά, η σκέψη ησυχάζει, και η λίγη πείνα που μένει άγρυπνη του θυμίζει διαρκώς για ποιο λόγο νηστεύει. Ο αββάς Μωυσής το λέει πολύ απλά: η καθημερινή πείνα πρέπει να βαδίζει χέρι χέρι με το καθημερινό γεύμα²⁵.

Γιατί το μέτρο δεν δόθηκε ίδιο σε όλους

Οι Πατέρες έγραψαν πολλά για τη νηστεία: γιατί νηστεύουμε, τι επιτελεί η νηστεία στον άνθρωπο, ποιους κινδύνους έχει. Άφησαν γραμμένα και συγκεκριμένα μέτρα, όπως τη λίτρα ψωμί του αγίου Γρηγορίου του Σιναΐτη ή τα δύο παξιμάδια των μοναχών της Αιγύπτου. Τα μέτρα αυτά όμως δίνονταν σε συγκεκριμένους ανθρώπους, σε έναν συγκεκριμένο τρόπο ζωής. Εκείνο που οι Πατέρες δεν έγραψαν ποτέ είναι ένα μέτρο έγκυρο για όλους, και η σιωπή αυτή δεν κρύβει κάποιο ανέκφραστο μυστικό, αλλά πηγάζει από μια συνειδητή απόφαση.

Ο όσιος Ιωάννης ο Κασσιανός το εξηγεί καθαρά: «Οι Πατέρες δοκίμασαν και αυτό, ότι δεν ταιριάζει σε όλους η τροφή από χόρτα ή όσπρια, ούτε μπορούν όλοι να τρέφονται με παξιμάδι. Και είπαν οι Πατέρες ότι ο ένας, τρώγοντας δύο λίτρες ψωμί, πεινά ακόμη, ενώ ο άλλος, τρώγοντας μία λίτρα ή έξι ουγγιές, χορταίνει»²⁶. Με τα σημερινά μέτρα, δύο λίτρες κάνουν σχεδόν 650 γραμμάρια ψωμί, μία λίτρα περίπου 320 γραμμάρια, και έξι ουγγιές μόλις 160 γραμμάρια περίπου, δηλαδή δύο τρεις φέτες. Από αυτή τη διαφορά ανάμεσα στους ανθρώπους οι Πατέρες έβγαλαν ένα συμπέρασμα: έδωσαν σε όλους «έναν μόνο κανόνα εγκράτειας: να μην εξαπατά κανείς τον εαυτό του με τον χορτασμό της κοιλίας και να μην παρασύρεται από την ηδονή του λάρυγγα»²⁷. Ο κανόνας έμεινε ίδιος για όλους, ενώ το μέτρο αφέθηκε στον καθένα.

Ο άγιος Γρηγόριος ο Σιναΐτης λέει το ίδιο με τα δικά του λόγια: ο καθένας χορταίνει «κατά τη δύναμη και τη συνήθειά του»²⁸. Και ο όσιος Κλεόπας της Σιχαστρίας, που μετέφερε αυτή τη διδασκαλία έως τις ημέρες μας, έλεγε στους πιστούς ότι δεν μπορεί να ζητηθεί από όλους το ίδιο μέτρο εγκράτειας, επειδή δεν έχουν όλοι την ίδια σωματική κατασκευή. Τους θύμιζε επίσης τον λόγο του αγίου Ισαάκ του Σύρου: «Κάθε πράγμα το στολίζει το μέτρο»²⁹.

Ο κίνδυνος της νηστείας κατά το ίδιο θέλημα

Το μέτρο δεν δόθηκε ίδιο σε όλους και για έναν δεύτερο, σοβαρότερο λόγο. Οι Πατέρες είδαν με τα μάτια τους τι συμβαίνει στον άνθρωπο που νηστεύει αυστηρά κατά τη δική του γνώμη. Ο όσιος Ιωάννης ο Κασσιανός διασώζει τον λόγο του αββά Μωυσή για τη διάκριση. Αββάς σημαίνει «πατέρας» και ήταν το όνομα που δινόταν στους δοκιμασμένους γέροντες της ερήμου. Ο αββάς Μωυσής λέει στους μαθητές ότι οι Πατέρες θεωρούσαν εξίσου βλαβερά «τόσο το τέντωμα της νηστείας πέρα από το μέτρο, όσο και τον χορτασμό της κοιλίας», και την υπερβολική αγρυπνία εξίσου βλαβερή με τον ύπνο χωρίς μέτρο³⁰.

Ως παράδειγμα, ο αββάς Μωυσής φέρνει την πτώση ενός γέροντα ονόματι Ήρων, που είχε ζήσει πενήντα χρόνια στην έρημο σε πολύ αυστηρή άσκηση. Επειδή ακολούθησε τη δική του γνώμη, λέει, «επιδόθηκε τόσο πολύ στη νηστεία και στην απομάκρυνση από τους ανθρώπους» ώστε έφτασε να δεχτεί έναν άγγελο του σατανά ως άγγελο φωτός και χάθηκε οικτρά³¹. Η πτώση του δεν προήλθε από έλλειψη άσκησης, αλλά από το ότι ποτέ δεν υπέταξε τη νηστεία του στην κρίση κάποιου άλλου.

Ο άγιος Γρηγόριος ο Σιναΐτης συνοψίζει τον κίνδυνο σε μία φράση: «η υπέρβαση του μέτρου σε όλα ακολουθείται εύκολα από την οίηση»³². Γι' αυτό ζητά από εκείνον που ησυχάζει να κρατά «πάντοτε τη βασιλική οδό», δηλαδή τον μέσο δρόμο, που δεν παρεκκλίνει ούτε προς τον κορεσμό ούτε προς μια σκληρότητα χωρίς διάκριση. Ο άγιος Ιγνάτιος Μπριαντσανίνωφ βλέπει το ίδιο στην εικόνα του χωραφιού του: ένα χωράφι οργωμένο με επιμέλεια, στο οποίο δεν σπάρθηκαν οι εντολές του Χριστού, βγάζει αγριόχορτα πυκνότερα από ένα αόργωτο. Η νηστεία χωρίς ταπείνωση τρέφει την υπερηφάνεια.

Από τον αββά στον μαθητή

Ο αββάς Μωυσής λέει ότι «η αληθινή διάκριση αποκτάται μόνο με την αληθινή ταπείνωση»³³, και η ταπείνωση αυτή φανερώνεται στο ότι ο μαθητής αποκαλύπτει τους λογισμούς του στους δοκιμασμένους Πατέρες και δεν εμπιστεύεται τη δική του κρίση. Γι' αυτό το μέτρο περνούσε από τον αββά στον μαθητή, από στόμα σε στόμα. Δεν ήταν μια κρυφή διδασκαλία, αλλά ένα μέτρο ραμμένο στα μέτρα ενός συγκεκριμένου ανθρώπου: του σώματός του, των παθών του, της δύναμής του σε εκείνο το έτος της ζωής του. Ένα τέτοιο μέτρο δεν μπορούσε να μπει σε ένα βιβλίο, γιατί το βιβλίο μιλά σε όλους, ενώ το μέτρο αφορά έναν μόνο.

Για τον σημερινό χριστιανό, το μέτρο της νηστείας βρίσκεται μαζί με τον πνευματικό. Τα βιβλία των Πατέρων μάς δίνουν τις αρχές, και ο πνευματικός μάς βοηθά να τις εφαρμόσουμε στη ζωή μας.

Πώς βρίσκεις το μέτρο σου

Αν ένα μέτρο για όλους δεν μπορεί να γραφτεί, ο δρόμος προς το μέτρο του καθενός μπορεί ωστόσο να περιγραφεί. Οι Πατέρες άφησαν μερικά βέβαια σημάδια, που κάθε χριστιανός μπορεί να ακολουθήσει μαζί με τον πνευματικό του.

Ξεκίνα από τη νηστεία της Εκκλησίας. Το πρώτο βήμα δεν είναι ένας αγώνας που διαλέγουμε εμείς, αλλά η νηστεία που η Εκκλησία ζητά από όλους: Τετάρτη και Παρασκευή και οι τέσσερις νηστείες του έτους. Όποιος δεν τηρεί ακόμη αυτή τη νηστεία δεν έχει λόγο να αναζητά αυστηρότερες.

Ανέβαινε σταδιακά. Ο άγιος Ιωάννης της Κλίμακος διηγείται ότι κάποιος Πατέρας συμβούλευε, όταν η ψυχή ποθεί διάφορα φαγητά, να στενεύεται με ψωμί και νερό. Ο άγιος Ιωάννης δεν δέχεται τη συμβουλή αυτή για τους αρχάριους και την παρομοιάζει με το να πεις σε ένα παιδί να ανέβει όλη τη σκάλα με ένα βήμα. Προτείνει άλλο δρόμο: «κόβουμε πρώτα τα φαγητά που παχαίνουν, έπειτα εκείνα που μας ανάβουν, και μετά εκείνα που μας ευχαριστούν»³⁴. Δείχνει επίσης ότι, όσο ο άνθρωπος αγωνίζεται με την κοιλία, εκείνη στενεύει, και ύστερα από λίγο ο άνθρωπος χρειάζεται λιγότερη τροφή και γίνεται νηστευτής σχεδόν από μόνος του³⁵.

Σταμάτα πριν από τον κορεσμό. Αυτός είναι ο κανόνας που οι Πατέρες έδωσαν σε όλους. Ο άγιος Γρηγόριος ο Σιναΐτης διακρίνει τρία όρια στο φαγητό: «την εγκράτεια, την αυτάρκεια και τον κορεσμό». Η εγκράτεια «συνίσταται στο να σηκώνεται κανείς πεινασμένος από το τραπέζι». Η αυτάρκεια σημαίνει «να τρώει τόσο ώστε να μη μένει πεινασμένος, αλλά ούτε και να βαραίνει». Ο κορεσμός «συνίσταται στο να βαραίνει λίγο»³⁶. Όποιος μπορεί να σηκώσει περισσότερα, σηκώνεται από το τραπέζι λίγο πεινασμένος. Ο άρρωστος, ο ηλικιωμένος ή όποιος κάνει βαριά εργασία μπορεί να σταματήσει στην αυτάρκεια, χωρίς να βαραίνει. Για όλους, η νηστεία αρχίζει εκεί όπου ο άνθρωπος σταματά πριν χορτάσει.

Τίμα την καθημερινή νηστεία περισσότερο από τα μεγάλα κατορθώματα. Ο όσιος Ιωάννης ο Κασσιανός διδάσκει ότι η τροφή που λαμβάνεται καθημερινά με μέτρο ωφελεί περισσότερο από μια αυστηρή και μακριά νηστεία που ακολουθείται από κορεσμό, και δείχνει ότι η νηστεία χωρίς μέτρο μπορεί να εξασθενήσει τη δύναμη της προσευχής από την κούραση του σώματος³⁷. Όποιος νηστεύει τρεις ημέρες εντελώς και μετά τρώει πλουσιοπάροχα δεν κέρδισε περισσότερα από εκείνον που, μέρα με τη μέρα, σηκώνεται από το τραπέζι λίγο πεινασμένος.

Εξέταζε τους καρπούς. Το καλό μέτρο γνωρίζεται από τους καρπούς. Όταν η νηστεία είναι η κατάλληλη, ο νους γίνεται καθαρότερος, η προσευχή ευκολότερη, τα λόγια λιγότερα, και ο άνθρωπος πιο πράος με τους άλλους. Όταν η νηστεία ξεπερνά το μέτρο, εμφανίζονται ο εκνευρισμός, η κατάκριση όσων νηστεύουν λιγότερο, μια κρυφή αυταρέσκεια ή μια αδυναμία που εμποδίζει την προσευχή αντί να τη βοηθά. Αυτά τα σημάδια πρέπει να λέγονται στον πνευματικό.

Μην αρχίζεις την ημέρα με φαγητό. Όποιος μπορεί, ας δώσει πρώτα το πρωί στον Θεό και ας αφήσει το γεύμα για αργότερα. Για μερικούς το πρώτο βήμα είναι να μην τρώνε τίποτε έως το μεσημέρι. Άλλοι, με τον καιρό και με ευλογία, φτάνουν να τρώνε μία φορά την ημέρα, μετά την ενάτη ώρα. Όποιος εργάζεται σκληρά ή έχει σωματική αδυναμία ρυθμίζει αυτόν τον κανόνα μαζί με τον πνευματικό του.

Νήστευε κρυφά. Ο Κύριος είπε: «Σὺ δὲ νηστεύων ἄλειψαί σου τὴν κεφαλὴν καὶ τὸ πρόσωπόν σου νίψαι, ὅπως μὴ φανῇς τοῖς ἀνθρώποις νηστεύων, ἀλλὰ τῷ πατρί σου τῷ ἐν τῷ κρυπτῷ»³⁸. Ο κίνδυνος δεν βρίσκεται στο ότι οι άλλοι μαθαίνουν πως νηστεύουμε, αλλά στην επιθυμία να μας βλέπουν, η οποία μετατρέπει τη νηστεία σε τροφή της κενοδοξίας.

Μην αρχίζεις αυστηρή νηστεία χωρίς ευλογία. Η παρατεταμένη νηστεία και πάνω απ' όλα η ολική νηστεία, χωρίς τροφή και νερό, δεν αρχίζουν χωρίς τον πνευματικό, και σε όσους είναι άρρωστοι, ακολουθούν θεραπεία ή έχουν σωματική αδυναμία ο πνευματικός δίνει άλλο μέτρο. Ο όσιος Ιωάννης ο Κασσιανός τούς καθησυχάζει: «Η αδυναμία του σώματος δεν βλάπτει την καθαρότητα της καρδιάς, όταν δίνουμε στο σώμα όχι ό,τι θέλει η ηδονή, αλλά ό,τι ζητά η αδυναμία»³⁹.

Η νηστεία χωρίς προσευχή

Όλα αυτά θα έμεναν χωρίς νόημα αν ξεχνούσαμε για ποιο λόγο νηστεύουμε. Όταν οι μαθητές ρώτησαν τον Κύριο γιατί δεν μπόρεσαν να βγάλουν το ακάθαρτο πνεύμα από το παιδί που τους έφεραν, ο Χριστός απάντησε πρώτα ότι αυτό έγινε εξαιτίας της ολιγοπιστίας τους και έπειτα πρόσθεσε: «Τοῦτο δὲ τὸ γένος οὐκ ἐκπορεύεται εἰ μὴ ἐν προσευχῇ καὶ νηστείᾳ»⁴⁰. Ο Κύριος δεν μίλησε για τη νηστεία μόνη της. Την έβαλε δίπλα στην προσευχή, και η προσευχή αναφέρεται πρώτη.

Ο όσιος Κλεόπας έλεγε το ίδιο με απλά λόγια, που μπορούσε να τα καταλάβει ο καθένας: «Δεν ωφελεί καθόλου η σωματική νηστεία χωρίς την πνευματική. Και οι δαίμονες νηστεύουν και ποτέ δεν τρώνε ούτε πίνουν, αλλά παραμένουν δαίμονες»⁴¹. Όταν εξηγούσε τι είναι η σωματική νηστεία, την ονόμαζε αποχή από την τροφή για ένα διάστημα, «με σκοπό να προσευχόμαστε πιο καθαρά στον Θεό και να κυριαρχούμε στη φύση μας». Και για τον δεσμό ανάμεσά τους έλεγε: «Η ελεημοσύνη και η νηστεία είναι τα φτερά της προσευχής. Ποτέ η προσευχή μας δεν πετά γρηγορότερα προς τον Θεό από ό,τι όταν τη βοηθούν η νηστεία και η ελεημοσύνη»⁴².

Ο άγιος Σεραφείμ του Σάρωφ άφησε την πιο γνωστή εξήγηση αυτού του πράγματος στη συνομιλία του με τον Νικόλαο Μοτοβίλωφ τον χειμώνα του 1831. Του έλεγε εκεί ότι η προσευχή, η νηστεία, η αγρυπνία και τα άλλα χριστιανικά έργα, όσο καλά κι αν είναι, δεν είναι ο σκοπός της χριστιανικής ζωής, αλλά τα μέσα με τα οποία ο άνθρωπος φτάνει στον σκοπό, και ο σκοπός είναι η απόκτηση του Αγίου Πνεύματος του Θεού⁴³. Ο όσιος Ιωάννης ο Κασσιανός ονομάζει την καθαρότητα της καρδιάς άμεσο στόχο της άσκησης, μέσω του οποίου ο άνθρωπος προχωρεί προς τη Βασιλεία του Θεού. Οι δύο διδασκαλίες φωτίζουν η μία την άλλη: ο άνθρωπος δεν καθαρίζεται για να μείνει στον εαυτό του, αλλά για να ζήσει σε κοινωνία με τον Θεό, και η καθαρμένη καρδιά γίνεται κατοικητήριο του Πνεύματος.

Η νηστεία αδειάζει τον άνθρωπο, και η προσευχή έρχεται να γεμίσει αυτό το κενό. Μια άδεια κοιλία και μια άδεια καρδιά μοιάζουν με ένα δωμάτιο σκουπισμένο και ετοιμασμένο για έναν επισκέπτη. Αν ο επισκέπτης δεν προσκληθεί, το δωμάτιο μένει άδειο, και η νηστεία γίνεται απλή αποχή, που μπορεί να κάνει τον άνθρωπο αυτάρεσκο ασκητή, αλλά όχι μαθητή του Χριστού.

Οι τρεις σύντροφοι της νηστείας

Οι Πατέρες δεν άφησαν τη νηστεία μόνη. Δίπλα της έβαλαν την αγρυπνία, τις μετάνοιες και την ευχή του Ιησού. Και τα τέσσερα ενεργούν στον ίδιο άνθρωπο από διαφορετικές πλευρές και στηρίζουν το ένα το άλλο.

Η αγρυπνία

Αγρυπνώ σημαίνει να παίρνω από τον χρόνο του ύπνου για την προσευχή. Ο άγιος Ιωάννης της Κλίμακος γράφει: «Το άγρυπνο μάτι καθαρίζει τον νου, ενώ ο πολύς ύπνος σκληραίνει την ψυχή», και ονομάζει την αγρυπνία «σβέση της (σαρκικής) πυρώσεως, απαλλαγή από (ακάθαρτα) όνειρα, μάτι βρεγμένο, καρδιά μαλακωμένη»⁴⁴. Λέει επίσης ότι ο μοναχός που αγρυπνεί είναι «ψαράς των λογισμών», γιατί μέσα στη νυχτερινή ησυχία μπορεί να τους βλέπει και να τους πιάνει με ευκολία⁴⁵.

Ο δεσμός της νηστείας με την αγρυπνία φαίνεται εύκολα. Τη νύχτα ο κόσμος σωπαίνει, οι φροντίδες της ημέρας κατακάθονται, και ο νους, που την ημέρα τον τραβούσαν προς κάθε κατεύθυνση τα εξωτερικά πράγματα, μπορεί να συγκεντρωθεί. Το σώμα που νήστεψε δεν βυθίζεται σε βαρύ ύπνο, γιατί δεν είναι βαρυμένο από την τροφή. Ο άγιος Ισαάκ ο Σύρος έγραψε ολόκληρες σελίδες για την εργασία της νυχτερινής αγρυπνίας και για τους καρπούς της⁴⁶.

Και εδώ όμως οι Πατέρες ζητούν μέτρο. Ο ίδιος άγιος Ιωάννης της Κλίμακος παρατηρεί ότι ο ύπνος «είναι πονηρός φίλος· όταν χορτάσουμε, συχνά φεύγει, αλλά όταν πεινάμε και διψάμε, μας πολεμά σφοδρά»⁴⁷. Όποιος προσθέτει σε μια αυστηρή νηστεία μια αυστηρή αγρυπνία χωρίς συμβουλή, θα νικηθεί από τον ύπνο ή από την αδυναμία. Για τον λαϊκό που εργάζεται, η αγρυπνία μπορεί να είναι πολύ απλή: ένα τέταρτο της ώρας προσευχής τη νύχτα, πριν από τον ύπνο, ή νωρίς το πρωί, πριν αρχίσει ο θόρυβος της ημέρας.

Οι μετάνοιες

Η μετάνοια είναι η υπόκλιση έως το έδαφος, που γίνεται με προσευχή. Μέσω αυτής το σώμα συμμετέχει στην προσευχή: σκύβει έως τη γη, και μαζί του σκύβει και η ψυχή. Ο άγιος Ιγνάτιος Μπριαντσανίνωφ τη συνδέει άμεσα με την ευχή του Ιησού. Συμβουλεύει τον αρχάριο να κάνει έναν καθημερινό κανόνα μετανοιών κατά τη δύναμή του, κάνοντας την καθεμία χωρίς βιασύνη, με αίσθημα μετάνοιας και με την ευχή του Ιησού στα χείλη. Στην αρχή, λέει, δώδεκα μετάνοιες αρκούν, και ο αριθμός μπορεί να αυξάνεται σιγά σιγά, κατά τη δύναμη και τις περιστάσεις. Η πιο κατάλληλη ώρα είναι το βράδυ, πριν από τον ύπνο, όταν έχουν περάσει οι φροντίδες της ημέρας. Οι μετάνοιες ζεσταίνουν το σώμα και το κουράζουν λίγο, και η κατάσταση αυτή διευκολύνει την προσοχή και την κατάνυξη στην προσευχή⁴⁸.

Ο άγιος Ιγνάτιος βλέπει και τον κίνδυνο: όποιος φροντίζει μόνο για τον αριθμό των μετανοιών πέφτει εύκολα στην οίηση και στην πλάνη. Οι καρποί των μετανοιών που γίνονται σωστά είναι η μετάνοια της καρδιάς, η ταπείνωση και τα δάκρυα. Ο άγιος Θεοφάνης ο Έγκλειστος έδινε παρόμοια συμβουλή: πριν από την προσευχή, μερικές μετάνοιες συγκεντρώνουν τον νου, και ανάμεσα στις προσευχές του βιβλίου ο άνθρωπος μπορεί να κάνει μετάνοιες ή να λέει την ευχή του Ιησού, ώστε η προσευχή να αυξάνει σε δύναμη⁴⁹.

Η τάξη της Εκκλησίας δεν κάνει μεγάλες μετάνοιες την Κυριακή και τις ημέρες από το Πάσχα έως την Πεντηκοστή⁵⁰. Πόσες μετάνοιες και πότε τις κάνει ο καθένας αποφασίζεται κι αυτό με τον πνευματικό.

Η ευχή του Ιησού

Όλα αυτά οδηγούν σε έναν μόνο τόπο. Η ευχή του Ιησού είναι η σύντομη προσευχή: «Κύριε Ἰησοῦ Χριστέ, Υἱὲ τοῦ Θεοῦ, ἐλέησόν με τὸν ἁμαρτωλόν». Δεν είναι μια φόρμουλα που υποκαθιστά τις προσευχές της Εκκλησίας. Ο άγιος Γρηγόριος ο Σιναΐτης, που τη δίδαξε σε πολλούς, έγραψε για τους ησυχαστές και για το πώς να ψάλλουν τους ψαλμούς, και το Ψαλτήρι και το Ωρολόγιο έμειναν πάντοτε η προσευχή των μοναχών. Η ευχή του Ιησού, επειδή είναι σύντομη, βοηθά τον νου να συγκεντρωθεί σε ένα μόνο Όνομα και να μείνει εκεί.

Το να προσεύχεσαι σημαίνει, τελικά, να αναζητάς τον Θεό, όχι απλώς να λες λόγια για Αυτόν. Όταν ο άνθρωπος επικαλείται το όνομα του Ιησού, δεν μιλά για τον Χριστό. Φωνάζει στον Χριστό, όπως φώναζαν οι τυφλοί και οι λεπροί στο Ευαγγέλιο. Γι' αυτό η νηστεία και η ευχή του Ιησού ζητούν η μία την άλλη. Η νηστεία ελαφρώνει τον νου, και ο ελαφρωμένος νους μπορεί να μένει στο Όνομα. Ο άγιος Γρηγόριος ο Σιναΐτης έβαλε, μέσα στην ίδια διδασκαλία, το κεφάλαιο για την τροφή δίπλα στα κεφάλαια για την προσευχή, ακριβώς επειδή, όπως είδαμε, όποιος είναι βαρυμένος από το φαγητό «δεν μπορεί πια να λέει την ευχή με δύναμη και καθαρότητα»⁵¹.

Για τον σημερινό λαϊκό, όλα αυτά μπορούν να συγκεντρωθούν σε μια απλή ημέρα. Το πρωί λίγα λεπτά ευχής του Ιησού, την ημέρα ένα γεύμα από το οποίο σηκώνεται λίγο πεινασμένος, το βράδυ οι προσευχές του βιβλίου, μερικές μετάνοιες αργές, και έπειτα πάλι το Όνομα του Χριστού, ειπωμένο χωρίς βιασύνη. Το μέτρο του καθενός πράγματος το ορίζει ο πνευματικός. Τον δεσμό ανάμεσά τους τον βλέπει όποιος αρχίσει να τα εργάζεται μαζί.

Η απάντηση των αγίων

Οι άγιοι που νήστευαν τόσο αυστηρά αναζητούσαν Εκείνον που η πείνα τούς μάθαινε να ποθούν. Ελάφρωναν το σώμα τους για να μπορεί να υψωθεί ο νους, νήστευαν κρυφά για να βλέπει μόνο ο Πατέρας, και υπέτασσαν το μέτρο τους στην υπακοή, για να μη μετατραπεί ο αγώνας τους σε υπερηφάνεια. Η νηστεία τους ήταν ένα εκούσιο άδειασμα, που γινόταν για να χωρέσει μέσα τους ο Θεός.

Αυτό το άδειασμα δεν έμενε κλεισμένο μέσα τους. Ο όσιος Ιωάννης ο Κασσιανός δείχνει ότι το κέρδος της νηστείας δεν μπορεί να αντισταθμίσει τη ζημιά που προκαλεί ο θυμός, και ότι η καθαρή καρδιά γνωρίζεται από την αγάπη⁵². Η νηστεία λοιπόν δεν μετριέται μόνο με όσα αρνήθηκε ο άνθρωπος στο σώμα του, αλλά και με όσα άρχισε να δίνει στον πλησίον. Αν η εγκράτεια δεν τον κάνει πιο ελεήμονα, πιο υπομονετικό και πιο αργό στην κατάκριση, δεν έχει φτάσει ακόμη στον σκοπό της.

Ο άγιος Ιωάννης της Κλίμακος λέει ότι «η νηστεία είναι βία της φύσεως»⁵³. Η βία αυτή όμως έχει νόημα. Η ανθρώπινη φύση, πεσμένη από την παρακοή, αναγκάζεται να επιστρέψει σε Εκείνον που της έδωσε τη ζωή. Κάθε γεύμα από το οποίο σηκωνόμαστε λίγο πεινασμένοι, κάθε νύχτα όπου κλέβουμε ένα τέταρτο της ώρας για την προσευχή, κάθε μετάνοια που γίνεται με το όνομα του Ιησού στα χείλη είναι ένα βήμα σε αυτόν τον δρόμο της επιστροφής. Το μέτρο των βημάτων το λαμβάνουμε από τον πνευματικό. Ο δρόμος είναι ο ίδιος για όλους, και στο τέλος του μας περιμένει ο Χριστός.

Σημειώσεις

1. Η σαρανταήμερη νηστεία στη Γραφή και στους βίους των αγίων (στα ρουμανικά). ↩︎
2. Γιατί να νηστεύω; Οι δύο στύλοι της χριστιανικής ζωής (στα ρουμανικά). ↩︎
3. Άγιος Ισαάκ ο Σύρος, Ασκητικοί Λόγοι, ο λόγος για τη νηστεία και την αγρυπνία (Λόγος ΠΕ΄ στη ρουμανική έκδοση της Φιλοκαλίας, τόμ. Ι΄, Βουκουρέστι, 1981, σ. 433–434). Τα πατερικά χωρία του άρθρου αποδίδονται από τη ρουμανική έκδοση της Φιλοκαλίας (Filocalia)· η αρίθμηση των παραγράφων ακολουθεί αυτή την έκδοση. ↩︎
4. Όσιος Ιωάννης ο Κασσιανός, Θεσμοί των κοινοβίων, βιβλίο Ε΄, για το πνεύμα της γαστριμαργίας, κεφ. 3 και 11. ↩︎
5. Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος, Κλίμαξ, Λόγος ΙΔ΄, για την κοιλία (ρουμανική Φιλοκαλία, τόμ. Θ΄). ↩︎
6. Κλίμαξ, Λόγος ΙΔ΄, 17. ↩︎
7. Κλίμαξ, Λόγος ΙΔ΄, 16. ↩︎
8. Άγιος Γρηγόριος ο Σιναΐτης, το κεφάλαιο «Περί τροφής» (ρουμανική Φιλοκαλία, τόμ. Ζ΄). ↩︎
9. Άγιος Ισαάκ ο Σύρος, ο λόγος για τη νηστεία και την αγρυπνία (Λόγος ΠΕ΄ στη ρουμανική έκδοση της Φιλοκαλίας, τόμ. Ι΄, Βουκουρέστι, 1981, σ. 433). ↩︎
10. Αυτόθι. ↩︎
11. Κλίμαξ, Λόγος ΙΔ΄, 16. ↩︎
12. Άγιος Ιγνάτιος Μπριαντσανίνωφ, Ψίχουλα από το τραπέζι (ρουμανική έκδοση, Editura Renașterea). ↩︎
13. Κλίμαξ, Λόγος Ε΄, για τη μετάνοια. ↩︎
14. Όσιος Ιωάννης ο Κασσιανός, Περί των οκτώ λογισμών της κακίας, για την εγκράτεια της κοιλίας (ρουμανική Φιλοκαλία, τόμ. Α΄). ↩︎
15. Δευτερονόμιο 9, 9 και 18. ↩︎
16. Κλίμαξ, Λόγος ΙΔ΄, 21. ↩︎
17. Η νηστεία με νερό στην Ορθοδοξία: η ξεχασμένη ασιτία της Εκκλησίας (στα ρουμανικά). ↩︎
18. Άγιος Γρηγόριος ο Σιναΐτης, «Περί τροφής». ↩︎
19. Όσιος Ιωάννης ο Κασσιανός, Συνομιλίες, Β΄, με τον αββά Μωυσή, κεφ. 19, 23 και 26. ↩︎
20. Ματθαίος 27, 45–46. ↩︎
21. Πράξεις 10, 30. ↩︎
22. Το Τυπικό για τη νηστεία των Χριστουγέννων, στα μοναστήρια. ↩︎
23. Η τάξη για την παραμονή των Χριστουγέννων και για τις καθημερινές της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. ↩︎
24. Την Τετάρτη και την Παρασκευή όλη η ημέρα είναι ημέρα νηστείας· η ασιτία έως το απόγευμα ή το βράδυ είναι ζήτημα προσωπικού αγώνα, με τη συμβουλή του πνευματικού. ↩︎
25. Όσιος Ιωάννης ο Κασσιανός, Συνομιλίες, Β΄, κεφ. 23. ↩︎
26. Όσιος Ιωάννης ο Κασσιανός, Περί των οκτώ λογισμών της κακίας (ρουμανική Φιλοκαλία, τόμ. Α΄). Η ρωμαϊκή ουγγιά ζύγιζε περίπου 27 γραμμάρια, και η λίτρα (η ρωμαϊκή λίβρα) των 12 ουγγιών περίπου 320–330 γραμμάρια. ↩︎
27. Αυτόθι. ↩︎
28. Άγιος Γρηγόριος ο Σιναΐτης, «Περί τροφής». ↩︎
29. Όσιος Κλεόπας της Σιχαστρίας, λόγοι για τη νηστεία· ο λόγος του αγίου Ισαάκ παρατίθεται στην ομιλία του στην αρχή της Μεγάλης Τεσσαρακοστής (1983). ↩︎
30. Όσιος Ιωάννης ο Κασσιανός, Λόγος περί των αγίων Πατέρων της Σκήτεως και περί διακρίσεως (ρουμανική Φιλοκαλία, τόμ. Α΄)· στο πλήρες κείμενο, Συνομιλίες, Β΄, με τον αββά Μωυσή, κεφ. 16–17. ↩︎
31. Αυτόθι· Συνομιλίες, Β΄, κεφ. 5. ↩︎
32. Άγιος Γρηγόριος ο Σιναΐτης, «Περί τροφής». ↩︎
33. Όσιος Ιωάννης ο Κασσιανός, Λόγος περί διακρίσεως (ρουμανική Φιλοκαλία, τόμ. Α΄). ↩︎
34. Κλίμαξ, Λόγος ΙΔ΄, 8. ↩︎
35. Κλίμαξ, Λόγος ΙΔ΄, 20. ↩︎
36. Άγιος Γρηγόριος ο Σιναΐτης, «Περί τροφής». ↩︎
37. Όσιος Ιωάννης ο Κασσιανός, Θεσμοί των κοινοβίων, βιβλίο Ε΄, κεφ. 9. ↩︎
38. Ματθαίος 6, 17–18. ↩︎
39. Όσιος Ιωάννης ο Κασσιανός, Περί των οκτώ λογισμών της κακίας (ρουμανική Φιλοκαλία, τόμ. Α΄). ↩︎
40. Ματθαίος 17, 19–21. ↩︎
41. Όσιος Κλεόπας της Σιχαστρίας, ομιλία στην αρχή της Μεγάλης Τεσσαρακοστής (1984). ↩︎
42. Όσιος Κλεόπας της Σιχαστρίας, λόγοι για τη νηστεία. ↩︎
43. Άγιος Σεραφείμ του Σάρωφ, Συνομιλία με τον Νικόλαο Μοτοβίλωφ για τον σκοπό της χριστιανικής ζωής (Νοέμβριος 1831). ↩︎
44. Κλίμαξ, ο λόγος για τη σωματική αγρυπνία, 2–3 (ρουμανική Φιλοκαλία, τόμ. Θ΄, στον Λόγο ΙΘ΄· Λόγος Κ΄ στην ελληνική αρίθμηση). ↩︎
45. Αυτόθι, 4. ↩︎
46. Άγιος Ισαάκ ο Σύρος, οι λόγοι για τη νυχτερινή αγρυπνία (Λόγοι ΚΗ΄–ΚΘ΄ στη ρουμανική έκδοση της Φιλοκαλίας, τόμ. Ι΄, Βουκουρέστι, 1981, σ. 154–160). ↩︎
47. Κλίμαξ, ο λόγος για τη σωματική αγρυπνία, 9. ↩︎
48. Άγιος Ιγνάτιος Μπριαντσανίνωφ, συμβουλές σε όσους αρχίζουν την ευχή του Ιησού. Βλ. Ασκητικές εμπειρίες, τόμ. Α΄, «Περί της ευχής του Ιησού», μέρος Γ΄, για την άσκηση της ευχής του Ιησού. ↩︎
49. Άγιος Θεοφάνης ο Έγκλειστος, συμβουλές για την προσευχή. ↩︎
50. Κανόνας 20 της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου (Νίκαια, 325). ↩︎
51. Άγιος Γρηγόριος ο Σιναΐτης, «Περί τροφής». ↩︎
52. Όσιος Ιωάννης ο Κασσιανός, Συνομιλίες, Α΄, με τον αββά Μωυσή, κεφ. 6–7. ↩︎
53. Κλίμαξ, Λόγος ΙΔ΄, 30. ↩︎