Σε πολλά χριστιανικά σπίτια υπάρχει μια Αγία Γραφή. Άλλοι την έλαβαν ως δώρο στη Βάπτιση ή στον Γάμο, άλλοι την κληρονόμησαν από τους γονείς τους ή την αγόρασαν σε μια ώρα αναζήτησης. Κι όμως, πολλοί από εμάς την ανοίγουμε σπάνια· κι όταν την ανοίγουμε, σταματάμε αμήχανοι έπειτα από λίγες σελίδες: από πού να ξεκινήσω; πώς να καταλάβω; τι κάνω όταν δεν καταλαβαίνω; Το βαθύτερο ερώτημα δεν είναι, λοιπόν, πόσο διαβάζουμε από τη Γραφή, αλλά πώς τη διαβάζουμε.
Σε αυτό το ερώτημα η Εκκλησία απαντά εδώ και δύο χιλιάδες χρόνια με τον ίδιο τρόπο: η Γραφή διαβάζεται μαζί με τον Χριστό και μέσα στην Εκκλησία Του. Δεν είναι απλώς ένα κείμενο που μελετούμε, αλλά ο τόπος όπου ο Θεός βγαίνει να συναντήσει τον άνθρωπο. Και αυτός ο τρόπος ανάγνωσης δεν είναι μια όψιμη θεωρία των θεολόγων — μας δείχθηκε την ίδια την ημέρα της Αναστάσεως, σε έναν δρόμο που κατέβαινε από την Ιερουσαλήμ προς ένα χωριό που λεγόταν Εμμαούς.
Ο δρόμος προς Εμμαούς
Ο άγιος Ευαγγελιστής Λουκάς μας διηγείται (Λουκ. 24, 13–35) πώς, το βράδυ της ημέρας της Αναστάσεως, δύο μαθητές πορεύονταν προς Εμμαούς και συζητούσαν μεταξύ τους για όλα όσα είχαν συμβεί στην Ιερουσαλήμ. Τα ήξεραν όλα: τη σύλληψη, τη σταύρωση, τον τάφο που βρέθηκε άδειος εκείνο το πρωί, την είδηση των γυναικών ότι Εκείνος ζει. Είχαν όλα τα γεγονότα — κι όμως βάδιζαν λυπημένοι. «Ημείς δε ηλπίζομεν ότι αυτός εστιν ο μέλλων λυτρούσθαι τον Ισραήλ», ομολογούν τον πόνο τους. Γνώριζαν τα γεγονότα, αλλά δεν τα καταλάβαιναν.
Τότε ο ίδιος ο Χριστός πλησίασε και περπάτησε μαζί τους, αλλά κάτι κρατούσε τα μάτια τους, ώστε να μην Τον αναγνωρίσουν. Τους άφησε πρώτα να πουν όλη την απορία τους και ύστερα, «και αρξάμενος από Μωυσέως και από πάντων των προφητών διηρμήνευεν αυτοίς εν πάσαις ταις γραφαίς τα περί εαυτού». Όταν πλησίασαν στο χωριό, οι μαθητές Τον παρακάλεσαν: «Μείνον μεθ’ ημών, ότι προς εσπέραν εστί». Και στο δείπνο, όταν ευλόγησε και έκοψε τον άρτο, τα μάτια τους άνοιξαν και Τον αναγνώρισαν — και την ίδια στιγμή Εκείνος έγινε άφαντος. Μόλις τότε είπαν ο ένας στον άλλον: «Ουχί η καρδία ημών καιομένη ην εν ημίν ως ελάλει ημίν εν τη οδώ και ως διήνοιγεν ημίν τας γραφάς;» Και, σηκωνόμενοι την ίδια ώρα, επέστρεψαν στην Ιερουσαλήμ, στους υπόλοιπους αποστόλους.
Σε αυτό το γεγονός φαίνεται, σαν σε εικόνα, ό,τι κάνει η Εκκλησία όταν ανοίγει τη Γραφή. Οι μαθητές είχαν τα γεγονότα, αλλά η κατανόηση δεν ήρθε από τους ίδιους: γεννήθηκε στον δρόμο, την ώρα που ο Χριστός βάδιζε δίπλα τους και τους άνοιγε τις Γραφές. Από τον ερμηνευμένο λόγο ο δρόμος ανεβαίνει προς την καρδιά που φλογίζεται, ολοκληρώνεται στην κλάση του άρτου και επιστρέφει στην Εκκλησία — οι μαθητές δεν κρατούν τη χαρά τους για τον εαυτό τους, αλλά σηκώνονται και τη φέρνουν στη συνάθροιση των αποστόλων.
Και κάτι ακόμη, που δίνει το όνομα σε αυτή την κατηγορία: το ρήμα που χρησιμοποιεί ο Ευαγγελιστής είναι ακριβώς το «ερμηνεύω». Στον δρόμο προς Εμμαούς ο ίδιος ο Χριστός μας έδειξε το πρότυπο κάθε χριστιανικής ερμηνείας: οι Γραφές ανοίγουν στο φως του Προσώπου και του σωτηριώδους έργου Του. Κάθε αληθινή ερμηνεία καλείται να βαδίσει στα ίχνη αυτού του δρόμου.
Η Γραφή ζει μέσα στην Εκκλησία
Η Αγία Γραφή δεν έπεσε από τον ουρανό ως ένα έτοιμο δεμένο βιβλίο. Γεννήθηκε στους κόλπους του λαού του Θεού: το Άγιο Πνεύμα μίλησε διά των προφητών και των αποστόλων, και η Εκκλησία παρέλαβε, διαφύλαξε και αναγνώρισε αυτά τα συγγράμματα ως λόγο του Θεού. Γι’ αυτό η Γραφή δεν μπορεί να αποσπαστεί από την Εκκλησία μέσα στην οποία γεννήθηκε, όπως μια επιστολή δεν γίνεται να κατανοηθεί πλήρως έξω από την οικογένεια στην οποία απευθύνθηκε. Ο άγιος Απόστολος Πέτρος μας το λέει καθαρά: «πάσα προφητεία γραφής ιδίας επιλύσεως ου γίνεται» (Β΄ Πέτρ. 1, 20).
Στις ακολουθίες η Εκκλησία αναπνέει τη Γραφή. Στον Εσπερινό ψάλλονται ψαλμοί, και στις μεγάλες εορτές διαβάζονται παροιμίες (αναγνώσματα) από την Παλαιά Διαθήκη· στους Όρθρους των Κυριακών και των εορτών ακούμε το Ευαγγέλιο, ενώ στη Θεία Λειτουργία διαβάζονται ο Απόστολος και το Ευαγγέλιο, και ακολουθεί, σύμφωνα με την παραδοσιακή τάξη, το κήρυγμα — η ερμηνεία του λόγου που ακούστηκε. Η υμνογραφία των εορτών διαβάζει την Παλαιά Διαθήκη στο φως του Χριστού: η φλεγόμενη βάτος, η θάλασσα που διχάστηκε, η κάμινος της Βαβυλώνας μάς δείχνονται ως προτυπώσεις της ενανθρωπήσεως και της Αναστάσεως. Όποιος παρακολουθεί τις ακολουθίες με προσοχή λαμβάνει, χωρίς να το αντιληφθεί, την πιο βαθιά σχολή ερμηνείας της Γραφής.
Και δίπλα στις ακολουθίες στέκονται οι Άγιοι Πατέρες. Εκείνοι δεν ήταν πρώτα λόγιοι, αλλά άνθρωποι που έζησαν τον λόγο προτού τον εξηγήσουν· γι’ αυτό οι ερμηνείες τους ζυγίζουν διαφορετικά από τις δικές μας γνώμες. Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος ερμήνευσε τα Ευαγγέλια και τις επιστολές του αγίου Αποστόλου Παύλου· ο Μέγας Αθανάσιος έδειξε πώς προσεύχεται ο χριστιανός με τους Ψαλμούς· ο Άγιος Θεοφύλακτος Βουλγαρίας άφησε στην Εκκλησία μια σαφή ερμηνεία των τεσσάρων Ευαγγελίων, που διαβάζεται μέχρι σήμερα. Όταν τους ανοίγουμε, δεν αναζητούμε αποσπασματικές προτάσεις για να τις κάνουμε νόμο, αλλά το κοινό φρόνημα της Εκκλησίας — εκείνο το κοινό πνεύμα μέσα στο οποίο Πατέρες από διαφορετικούς αιώνες και τόπους ομολογούν την ίδια πίστη.
Τα πέντε βήματα μιας ερμηνείας
Πώς θα εργαστούμε, λοιπόν, στα άρθρα αυτής της κατηγορίας; Θα περνούμε κάθε κείμενο από τα ίδια πέντε βήματα, που μπορεί να χρησιμοποιήσει κάθε χριστιανός και στην ανάγνωσή του στο σπίτι.
Ακούμε πρώτα το κείμενο. Ποιος μιλά, σε ποιον μιλά, τι συμβαίνει, ποιες λέξεις επαναλαμβάνονται. Το γράμμα ζητά να το ακούσουμε πριν από κάθε αναζήτηση συμβόλων· δεν πηδούμε από τον πρώτο στίχο στο «τι σημαίνει για μένα».
Αναζητούμε έπειτα τις συνθήκες του. Ποιος έγραψε, προς ποιον, σε ποια κατάσταση, σε ποιον πόνο ή πλάνη απαντά. Οι επιστολές, ιδίως, δεν είναι αφηρημένες πραγματείες: ο Απόστολος Παύλος γράφει σε ζωντανές κοινότητες, με διενέξεις, με πτώσεις και με ερωτήματα πολύ παρόμοια με τα δικά μας.
Το διαβάζουμε στο φως του Χριστού. Ο πυρήνας ολόκληρης της Γραφής είναι ο Χριστός: αναρωτιόμαστε τι μας αποκαλύπτει το χωρίο για το Πρόσωπο και το σωτηριώδες έργο Του και πώς συνδέεται με την Ενανθρώπηση, τον Σταυρό και την Ανάσταση. Έτσι ερμήνευσε Εκείνος ο Ίδιος τις Γραφές στον δρόμο προς Εμμαούς και έτσι τις διαβάζει η Εκκλησία μέχρι σήμερα.
Το ακούμε μέσα στην Εκκλησία. Αναζητούμε τη θέση του κειμένου στις ακολουθίες, στις εορτές, στους ύμνους και στις εικόνες, και ακούμε τους Πατέρες που το ερμήνευσαν πριν από εμάς.
Το φέρνουμε, τέλος, στη ζωή. Ποια μετάνοια γεννιέται απ’ αυτό, ποια προσευχή, ποιο έργο. Μια ερμηνεία που δεν αγγίζει τη ζωή παραμένει άσκηση του νου· η αληθινή γνωρίζεται από τους καρπούς — η καρδιά θερμαίνεται, η προσευχή αναζωογονείται και ο πλησίον αρχίζει να βλέπεται με άλλα μάτια.
Τι θα περιλαμβάνει αυτή η κατηγορία
Με αυτό το άρθρο εγκαινιάζουμε στο OrtodoxWay μια νέα κατηγορία: Ορθόδοξες βιβλικές ερμηνείες. Θα ξεκινήσουμε με τα Ευαγγέλια, και ιδίως με το κατά Λουκάν Ευαγγέλιο — από τον Ευαγγελισμό και τη Γέννηση του Κυρίου, περνώντας από τους Μακαρισμούς, από τις παραβολές του ελεήμονος Σαμαρείτη και του ασώτου υιού, ως τον Μυστικό Δείπνο, τον Σταυρό και τον δρόμο προς Εμμαούς, με τον οποίο ξεκινήσαμε σήμερα. Το ερώτημα που θα μας οδηγεί σε κάθε χωρίο θα είναι πάντοτε το ίδιο: τι μας δείχνει για τον Χριστό και για τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος εισέρχεται σε κοινωνία μαζί Του;
Στη συνέχεια θα εισέλθουμε στο Ψαλτήρι, τη σχολή προσευχής της Εκκλησίας, όπου θα ερμηνεύσουμε τους ψαλμούς που οι ακολουθίες βάζουν συχνότερα στα χείλη μας — πρώτα απ’ όλους τον Ψαλμό 50 της μετανοίας (κατά την αρίθμηση των Εβδομήκοντα, που διατηρείται στην Ορθοδοξία). Οι Πράξεις των Αποστόλων θα είναι έπειτα η γέφυρα προς τις επιστολές: θα δούμε πώς γεννήθηκε η Εκκλησία και ποιες ήταν οι κοινότητες στις οποίες έγραφαν οι άγιοι Απόστολοι, ώστε οι επιστολές τους να μη μας φαίνονται πια πεσμένες από τον ουρανό, χωρίς διεύθυνση και χωρίς συνθήκες. Και στις επιστολές θα αναζητήσουμε απάντηση στο ερώτημα πώς ζει κανείς τη ζωή εν Χριστώ — στην οικογένεια, στην κοινότητα, στις δοκιμασίες.
Η καρδιά που φλέγεται
Το σημάδι της αληθινής ανάγνωσης δεν είναι το πλήθος των συσσωρευμένων γνώσεων ούτε η αναζήτηση κάποιας ασυνήθιστης συγκίνησης, αλλά η καρδιά που ανοίγεται προς τον Θεό και η ζωή που αρχίζει να αλλάζει. Οι μαθητές της Εμμαούς ίσως να μην θυμούνταν όλες τις προφητείες που τους ερμήνευσε ο Κύριος στον δρόμο· όμως η καρδιά τους φλογίστηκε, τα βήματά τους γύρισαν πίσω και το στόμα τους ομολόγησε. Εκεί όπου η ανάγνωση της Γραφής γεννά προσευχή, μετάνοια, αγάπη προς τον πλησίον και πόθο για τη Θεία Κοινωνία, εκεί ο Χριστός βαδίζει δίπλα μας στον δρόμο.
Γι’ αυτό, η καταλληλότερη αρχή γι’ αυτή την κατηγορία δεν είναι μια προτροπή για μελέτη, αλλά για ανάγνωση. Άνοιξε απόψε το κατά Λουκάν Ευαγγέλιο και διάβασε αργά, χωρίς βιασύνη, το κεφάλαιο 24. Προσευχήσου σύντομα πριν — «Κύριε, άνοιξέ μου τα μάτια, για να Σε γνωρίσω μέσα στις Γραφές» — και άφησε τον λόγο να κάνει το έργο του. Κι αν, στον δρόμο, η καρδιά αρχίσει να θερμαίνεται και η ζωή να αλλάζει, θα καταλάβεις ότι δεν διαβάζεις μόνος.
Τα πέντε βήματα εφαρμόζονται συγκεκριμένα στην ερμηνεία του Αποστόλου και των Ευαγγελίων της Κυριακής των Αγίων Πατέρων της Χαλκηδόνος (στα αγγλικά).
Ένα εκτενές παράδειγμα αυτών των βημάτων είναι η βιβλική και πατερική ανάγνωση της πορείας του Αγίου Προφήτη Ηλία, από τη φωτιά του Καρμήλου ως το ελαφρό αεράκι στο Χωρήβ (στα αγγλικά).