Ο όφις στην έρημο και ο Σταυρός

Την Κυριακή πριν από την Ύψωση του Τιμίου Σταυρού, η Εκκλησία βάζει στη Θεία Λειτουργία μια νυχτερινή συνομιλία. Ο Νικόδημος, Φαρισαίος και άρχοντας των Ιουδαίων, έρχεται τη νύχτα στον Ιησού και παίρνει μια απάντηση που ξεπερνά κατά πολύ όσα είχε έρθει να μάθει. Στο μέσο εκείνης της απάντησης βρίσκονται τα λόγια για τα οποία η περικοπή ορίστηκε να διαβάζεται ακριβώς πριν από την εορτή του Σταυρού:

Και ουδείς αναβέβηκεν εις τον ουρανόν ει μη ο εκ του ουρανού καταβάς, ο Υιός του ανθρώπου, ο ων εν τω ουρανώ. Και καθώς Μωυσής ύψωσε τον όφιν εν τη ερήμω, ούτως υψωθήναι δει τον Υιόν του ανθρώπου, ίνα πας ο πιστεύων εις αυτόν μη απόληται, αλλ’ έχη ζωήν αιώνιον. Ούτως γαρ ηγάπησεν ο Θεός τον κόσμον, ώστε τον Υιόν αυτού τον μονογενή έδωκεν, ίνα πας ο πιστεύων εις αυτόν μη απόληται, αλλ’ έχη ζωήν αιώνιον. Ου γαρ απέστειλεν ο Θεός τον Υιόν αυτού εις τον κόσμον ίνα κρίνη τον κόσμον, αλλ’ ίνα σωθή ο κόσμος δι’ αυτού.
(Ιω. 3, 13-17)

Ποιος ήταν ο άνθρωπος που ήρθε μέσα στο σκοτάδι

Ο Νικόδημος ήταν Φαρισαίος και άρχοντας των Ιουδαίων, και ο ίδιος ο Κύριος θα τον ονομάσει, στην ίδια συνομιλία, «διδάσκαλο του Ισραήλ» (Ιω. 3, 10). Ένας τέτοιος άνθρωπος ήρθε, ωστόσο, κρυφά.

Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος λέει το γιατί: ήρθε τη νύχτα επειδή φοβόταν να έρθει την ημέρα. Ήταν ακόμη δεμένος με την αδυναμία των γύρω του και είχε για τον Χριστό χαμηλότερη ιδέα απ’ όσο έπρεπε, ως για έναν προφήτη, χωρίς να βλέπει κάτι μεγάλο στα θαύματα που ο ίδιος ομολογούσε. Ο ευαγγελιστής δεν απαριθμεί αυτά τα πράγματα, προσθέτει ο Χρυσόστομος, αλλά τα περιλαμβάνει όλα σε μία λέξη: τη νύχτα. Σε άλλο σημείο, το ίδιο Ευαγγέλιο δείχνει καθαρά πώς ενεργούσε ο φόβος: πολλοί από τους άρχοντες είχαν πιστέψει σε Αυτόν, αλλά δεν Τον ομολογούσαν, για να μη γίνουν αποσυνάγωγοι (Ιω. 12, 42).

Εδώ φαίνεται η στάση του Κυρίου απέναντι στον αδύναμο. Δεν τον επέπληξε για την ώρα που διάλεξε και δεν τον έστειλε πίσω. Ο Χρυσόστομος θυμίζει σε αυτό το σημείο τον προφητικό λόγο για τον συντετριμμένο κάλαμο, τον οποίο ο Πράος δεν συντρίβει, και λέει ότι ο φιλεύσπλαχνος Θεός δεν απέρριψε τον Νικόδημο, αλλά του μίλησε με πολλή καλοσύνη και του αποκάλυψε ύψιστες διδασκαλίες, καλυμμένες ακόμη μέσα σε λόγια με κρυμμένο νόημα (Ομιλίες στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, ΚΔ΄).

Ο Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας περιγράφει την ίδια κατάσταση όταν, αργότερα, ο Νικόδημος θα πάρει την υπεράσπιση του Κυρίου στο Συνέδριο: δεν ήταν ούτε εντελώς άπιστος, ούτε συναγωνιζόταν την παραφροσύνη των άλλων· είχε ήδη αγγιχθεί, αλλά η αγάπη του για τον Χριστό δεν ήταν ακόμη ελεύθερη, αλλά συγκρατούνταν από την ντροπή απέναντι στους μεγάλους.

Από τη γέννηση άνωθεν στον Σταυρό

Η περικοπή αρχίζει στον στίχο 13, δηλαδή μετά το πιο γνωστό μέρος της συνομιλίας. Ο Κύριος είχε πει στον Νικόδημο ότι κανείς δεν μπορεί να δει τη βασιλεία του Θεού αν δεν γεννηθεί άνωθεν. Ο Φαρισαίος κατάλαβε τον λόγο σαρκικά και ρώτησε πώς μπορεί ο άνθρωπος να γεννηθεί όντας γέρος, και αν μπορεί να μπει για δεύτερη φορά στην κοιλιά της μητέρας του (Ιω. 3, 3-4). Ο Κύριος του απάντησε ότι η γέννηση αυτή γίνεται «εξ ύδατος και Πνεύματος» (Ιω. 3, 5), μιλώντας έτσι για το Βάπτισμα.

Η ελληνική λέξη «άνωθεν», που η ρουμανική Σινοδική Βίβλος αποδίδει με το «από πάνω», μπορεί να σημαίνει και «εκ νέου». Ο Νικόδημος την άκουσε μόνο με τη δεύτερη σημασία, κι από εκεί προήλθε η απορία του.

Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος συνδέει τα δύο μέρη της συνομιλίας: αφού μίλησε για το μεγάλο αγαθό που δόθηκε στον άνθρωπο με το Βάπτισμα, ο Κύριος περνά σε ένα άλλο αγαθό, όχι μικρότερο, που είναι η αιτία του πρώτου — το αγαθό που δόθηκε με τον Σταυρό. Η άνωθεν γέννηση δίνεται στο νερό του Βαπτίσματος επειδή ο Υιός του ανθρώπου υψώθηκε πάνω στο ξύλο. Με το Βάπτισμα ενταφιαζόμαστε μαζί με τον Χριστό στον θάνατό Του και μετέχουμε στην Ανάστασή Του, για να «περιπατήσωμεν εν καινότητι ζωής» (Ρωμ. 6, 3-5).

Ποιος μιλά στον Νικόδημο

Η περικοπή ανοίγει με έναν βαρύ λόγο: «ουδείς αναβέβηκεν εις τον ουρανόν ει μη ο εκ του ουρανού καταβάς, ο Υιός του ανθρώπου, ο ων εν τω ουρανώ». Δεν πρόκειται για έναν άνθρωπο που ταξίδεψε στον ουρανό και γύρισε από εκεί με μια νέα διδασκαλία.

Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος δείχνει ότι με τα λόγια αυτά ο Κύριος διορθώνει την ίδια την αρχή της συνομιλίας. Ο Νικόδημος Τον είχε αποκαλέσει διδάσκαλο που ήρθε από τον Θεό, και ο Κύριος του δείχνει ότι δεν πρέπει να Τον θεωρεί δάσκαλο όμοιο με τους προφήτες, που ήταν άνθρωποι της γης. Και όταν λέει «ο ων εν τω ουρανώ», προσθέτει ο Χρυσόστομος, το λέει σύμφωνα με το μέτρο του ακροατή, γιατί ο Υιός δεν είναι μόνο στον ουρανό, αλλά παντού, και τα πάντα πληροί.

Αυτός που μιλά στον Νικόδημο είναι λοιπόν ο Υιός που έγινε άνθρωπος χωρίς να χωριστεί από τον Πατέρα. Αυτός είναι Εκείνος που επρόκειτο να υψωθεί πάνω στο ξύλο.

Ο όφις που υψώθηκε στην έρημο

Ο Κύριος δεν μιλά στον Νικόδημο για τη σταύρωση με το όνομά της. Τον στέλνει σε ένα γεγονός της Γραφής, γνωστό σε κάθε διδάσκαλο του Ισραήλ. Βγαίνοντας από την Αίγυπτο και εξαντλημένοι από τον δρόμο, οι υιοί του Ισραήλ γόγγυσαν εναντίον του Θεού και εναντίον του Μωυσή· τότε ο Κύριος έστειλε στον λαό δηλητηριώδη φίδια και πολλοί πέθαναν από το δάγκωμά τους. Ο λαός ομολόγησε την αμαρτία του και ζήτησε την προσευχή του Μωυσή. Ο Κύριος πρόσταξε τον Μωυσή να κατασκευάσει έναν χάλκινο όφι και να τον υψώσει πάνω σε στύλο, και όποιος είχε δαγκωθεί και τον κοίταζε έμενε ζωντανός (Αρ. 21, 4-9).

Η θεραπεία δεν προερχόταν από εκείνον τον χαλκό. Το βιβλίο της Σοφίας Σολομώντος αποκαλεί τον όφι που ύψωσε ο Μωυσής σύμβολο σωτηρίας, που δόθηκε στον λαό για να θυμάται τις εντολές του Κυρίου, και λέει καθαρά από πού ερχόταν η δύναμή του: «Ο γαρ επιστραφείς ου διά το θεωρούμενον εσώζετο, αλλά διά σε τον πάντων σωτήρα» (Σοφία Σολομώντος 16, 6-7).

Ο Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας βλέπει σε αυτό το γεγονός μια εικόνα ολόκληρου του μυστηρίου της Ενανθρωπήσεως. Ο όφις σημαίνει την πικρή και φονική αμαρτία, που δάγκωνε την ψυχή του ανθρώπου και του έχυνε το δηλητήριο της κακίας, και από τη δουλεία της δεν υπήρχε διαφυγή παρά με τη βοήθεια που ήρθε από τον ουρανό. Ο Λόγος του Θεού έγινε όμοιος με τη σάρκα της αμαρτίας, για να καταδικάσει την αμαρτία μέσα στη σάρκα. Και το ότι ο όφις υψώθηκε πάνω σε ψηλό στύλο δείχνει, λέει, ότι ο Χριστός επρόκειτο να γίνει ορατός σε όλους με το πάθος πάνω στον Σταυρό (Υπόμνημα στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, Β΄, 1).

Ο χάλκινος όφις δεν είναι λοιπόν μια τυχαία ομοιότητα, αλλά μία από τις προτυπώσεις με τις οποίες ο Θεός προανήγγειλε το μυστήριο του Σταυρού. Για τον Άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά, η δύναμη του Σταυρού ενεργούσε ήδη, μυστικά, σε όσους συμφιλιώνονταν με τον Θεό πριν από την εμφάνισή του στον Γολγοθά· το μυστήριό του είχε κηρυχθεί και προτυπωθεί από τις αρχαίες γενεές, και κανείς δεν συμφιλιώθηκε ποτέ με τον Θεό παρά με τη δύναμή του.

Τι ξεχωρίζει την προτύπωση από την εκπλήρωση

Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος βάζει δίπλα δίπλα την προτύπωση και την εκπλήρωση και δείχνει πόσο η δεύτερη υπερβαίνει την πρώτη.

Εκεί οι Ιουδαίοι γλίτωσαν από τον θάνατο του σώματος· εδώ όσοι πιστεύουν γλιτώνουν από τον αιώνιο θάνατο. Εκεί ο κρεμασμένος όφις θεράπευε τα δαγκώματα των φιδιών· εδώ ο Ιησούς σταυρωμένος θεραπεύει τις πληγές που προκάλεσε ο αόρατος δράκοντας. Εκεί θεραπευόταν όποιος κοίταζε με τα σωματικά μάτια· εδώ αποβάλλει τις αμαρτίες του όποιος κοιτάζει με τα μάτια του νου. Εκεί κρεμόταν χαλκός φτιαγμένος σε σχήμα όφεως· εδώ κρεμάστηκε το ίδιο το Σώμα του Κυρίου.

Η βαθύτερη διαφορά βρίσκεται στο δηλητήριο. Ο όφις που σκότωνε είχε δηλητήριο, ενώ εκείνος που υψώθηκε για θεραπεία δεν είχε. Έτσι και ο θάνατος που μας σκότωσε έφερε μέσα του την αμαρτία, ενώ ο θάνατος του Κυρίου ήταν καθαρός από κάθε αμαρτία.

Ο Όσιος Εφραίμ ο Σύρος τα συγκεντρώνει όλα σε μία πρόταση: με τον χάλκινο όφι, που εκ φύσεως δεν μπορεί να πάθει, προεικονίστηκε ότι Εκείνος που εκ φύσεως δεν μπορεί να πεθάνει θα έπασχε πάνω στον Σταυρό. Ο Χριστός έπαθε και πέθανε πραγματικά κατά την ανθρώπινη φύση που πήρε από την Παρθένο, ενώ η θεότητά Του έμεινε απαθής και αθάνατη. Γι’ αυτό ο Χρυσόστομος αποκαλεί τον Σταυρό πηγή της ζωής — κάτι που ο νους μόνος του το δέχεται δύσκολα, ενώ η πίστη το κρατά εύκολα.

«Δει υψωθήναι»

Ο Κύριος δεν λέει «θα κρεμαστώ», αλλά «δει υψωθήναι». Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος παρατηρεί ότι διάλεξε την πιο ήπια λέξη, που ταιριάζει και με την εικόνα της ερήμου, όπου ο όφις είχε υψωθεί πάνω σε στύλο.

Αυτό το «δει» δεν προέρχεται από εξωτερικό καταναγκασμό. Ο Υιός κατέβηκε από τον ουρανό ακριβώς για εκείνη την ώρα, και στο ίδιο Ευαγγέλιο ο Ίδιος συνδέει την ύψωσή Του από τη γη με την έλξη όλων προς Αυτόν (Ιω. 12, 32). Το ξύλο που ο κόσμος θεωρούσε την πιο χαμηλή ατίμωση έγινε το ύψος από το οποίο φανερώνεται η αγάπη του Θεού.

Το μέτρο της αγάπης

Η λέξη «ούτως» στο «ούτως ηγάπησεν ο Θεός τον κόσμον» μας κατευθύνει προς το δώρο με το οποίο ο Θεός φανέρωσε την αγάπη Του: τον Υιό Του τον μονογενή.

Ο Χρυσόστομος ζυγίζει πρώτα την απόσταση ανάμεσα σε Εκείνον που αγαπά και σε εκείνους που αγαπώνται: Εκείνος, άναρχος και αθάνατος, με δόξα απέραντη· αυτοί, χώμα και στάχτη, γεμάτοι αμέτρητες αμαρτίες, που Τον λύπησαν ασταμάτητα. Αυτούς αγάπησε. Έπειτα ζυγίζει το δώρο: δεν έστειλε υπηρέτη ούτε άγγελο, αλλά έδωσε τον μονογενή Υιό Του, και κανένας άνθρωπος δεν φροντίζει για το παιδί του όσο φρόντισε ο Θεός για τους αχάριστους δούλους Του. Και από πού αγάπησε ο Θεός έτσι τον κόσμο; Από τίποτε άλλο παρά από την αγαθότητά Του.

Το φως και η κρίση

«Ου γαρ απέστειλεν ο Θεός τον Υιόν αυτού εις τον κόσμον ίνα κρίνη τον κόσμον.» Η έλευση αυτή είναι για σωτηρία, και όποιος πλησιάζει τον Χριστό με μετάνοια συναντά Εκείνον που τον καλεί από το σκοτάδι στη ζωή.

Η κρίση όμως δεν καταργείται. Ο Κύριος συνεχίζει αμέσως: όποιος πιστεύει σε Αυτόν δεν κρίνεται, ενώ όποιος δεν πιστεύει έχει ήδη κριθεί, επειδή δεν πίστεψε στο όνομα του μονογενούς Υιού του Θεού· και δείχνει στη συνέχεια σε τι συνίσταται αυτή η κρίση: το Φως ήλθε στον κόσμο, και οι άνθρωποι αγάπησαν το σκοτάδι περισσότερο από το Φως (Ιω. 3, 18-19). Αρνούμενος το Φως, ο άνθρωπος μένει ήδη από τώρα στο σκοτάδι που αγαπά. Αυτή η καταδίκη δεν καταργεί τη Μέλλουσα Κρίση, και μέχρι τότε η πρόσκληση σε μετάνοια παραμένει ανοιχτή: Εκείνος που ήρθε να σώσει τον κόσμο είναι και Εκείνος που θα τον κρίνει.

Ο Νικόδημος είχε έρθει τη νύχτα, αλλά είχε έρθει προς το Φως.

Ο Νικόδημος, από τη νύχτα ως τον τάφο

Το Ευαγγέλιο τον φέρνει μπροστά μας σε τρεις περιστάσεις. Η νύχτα αυτή είναι η πρώτη.

Τη δεύτερη φορά, όταν οι άρχοντες ήθελαν να καταδικάσουν τον Ιησού χωρίς να Τον ακούσουν, ο Νικόδημος τους ρώτησε αν ο νόμος τους κρίνει τον άνθρωπο πριν τον ακούσει και μάθει τι έκανε (Ιω. 7, 50-51). Είχε μιλήσει ακόμη λίγο, αλλά είχε μιλήσει μπροστά σε όλους.

Την τρίτη φορά έρχεται στον τάφο, φέρνοντας μεγάλη ποσότητα σμύρνας και αλόης (Ιω. 19, 39). Ο άνθρωπος που είχε ακούσει τη νύχτα για την ύψωση του Υιού του ανθρώπου ήρθε τώρα, μαζί με τον Ιωσήφ, να ετοιμάσει το Σώμα του Κυρίου για την ταφή και να Το τοποθετήσει στον τάφο.

Ο Νικόδημος δεν έμεινε σε εκείνη τη νύχτα. Η Εκκλησία τον κατατάσσει μεταξύ των αγίων και τον τιμά μαζί με τον Ιωσήφ από την Αριμαθαία, την Κυριακή των Μυροφόρων, για τη διακονία που πρόσφεραν στην ταφή του Κυρίου. Η παράδοση λέει ότι, μετά τον θάνατό του, ενταφιάστηκε στο κτήμα του Γαμαλιήλ, κοντά στον Άγιο Αρχιδιάκονο Στέφανο, και ότι το έτος 415 οι τάφοι τους ανακαλύφθηκαν έπειτα από τις εμφανίσεις του Γαμαλιήλ στον ιερέα Λουκιανό. Οι Δίκαιοι Νικόδημος, Γαμαλιήλ και Αβίβ τιμώνται στις 2 Αυγούστου, την ίδια ημέρα με τη μετακομιδή των λειψάνων του Αγίου Στεφάνου.

Ο Σταυρός υψωμένος

Η εορτή της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού διαμορφώθηκε στα Ιεροσόλυμα, γύρω από την τιμή του ξύλου του Σταυρού και τον αγιασμό των οικοδομημάτων του Πανάγιου Τάφου. Στις 13 Σεπτεμβρίου του 335 εγκαινιάστηκε ο ναός της Αναστάσεως, χτισμένος στον Γολγοθά, και η επόμενη ημέρα συνδέθηκε με την εμφάνιση και την ύψωση του Σταυρού μπροστά στον λαό.

Ο Άγιος Ανδρέας Κρήτης δείχνει στον λόγο του για την εορτή ότι η ύψωση του Σταυρού δεν προσθέτει σε αυτόν μια δόξα που δεν θα είχε ήδη: η δόξα του είναι ο Χριστός που σταυρώθηκε πάνω σε αυτόν. Ο Σταυρός, κρυμμένος κάποτε στον τόπο που λέγεται Κρανίου Τόπος, φανερώνεται και υψώνεται μπροστά σε όλους, ώστε μέσω αυτού να δοξάζεται ο Θεός.

Στην εορτή, ο Σταυρός βγαίνει στο μέσο του ναού για προσκύνηση, και οι πιστοί πλησιάζουν και τον ασπάζονται.

Τι ζητά από εμάς ο Σταυρός

Το βλέμμα που ζητείται τότε είναι το ίδιο με το βλέμμα που ζητήθηκε στην έρημο. Όχι ένα βλέμμα στα γρήγορα, αλλά η στροφή ολόκληρου του ανθρώπου προς Εκείνον που υψώθηκε πάνω στο ξύλο για χάρη του, με μετάνοια για την αμαρτία μας, την οποία Εκείνος σήκωσε και νίκησε με τον Σταυρό.

Ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς μιλά και για τον Σταυρό που βιώνεται στον εσωτερικό άνθρωπο. Με τον αγώνα κατά των παθών, με την προσευχή και με τη στροφή του νου προς τον Θεό, ο άνθρωπος σταυρώνεται για τον κόσμο και ο κόσμος γι’ αυτόν. Έτσι το μυστήριο του Σταυρού δεν μένει κάτι που το βλέπουμε απ’ έξω, αλλά γίνεται η μορφή της δικής μας μετάνοιας. Είναι η ίδια νέα ζωή για την οποία ο Κύριος είχε πει στον Νικόδημο ότι δεν μπορεί να ιδωθεί χωρίς τη γέννηση άνωθεν.

Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος ολοκληρώνει την ομιλία του για αυτούς τους στίχους επιστρέφοντας από την αγάπη του Θεού στα χρήματα των ακροατών του. Ο Θεός δεν λυπήθηκε τον Υιό Του για εμάς, κι εμείς φειδόμαστε της περιουσίας μας, προς δική μας ζημία· βάζουμε στολίδια στους υπηρέτες και στα άλογα, ενώ ο Κύριος περιφέρεται γυμνός και πεινασμένος στις θύρες μας, μέσα στους φτωχούς, και Τον κοιτάζουμε χωρίς έλεος. Λέει αυτά τα πράγματα, προσθέτει, όχι τόσο για τους φτωχούς, όσο για τις ψυχές εκείνων που τον ακούν.

Εδώ φαίνεται αν το βλέμμα προς τον Σταυρό μας άλλαξε. Η προσκύνηση δεν τελειώνει όταν σηκωνόμαστε από το έδαφος· πρέπει να φαίνεται και στο έλεος με το οποίο πλησιάζουμε εκείνους για τους οποίους ο Χριστός δόθηκε.