Όταν μιλούμε για τη νηστεία των σαράντα ημερών, τα πρώτα ονόματα που συναντούμε στην Αγία Γραφή και στις ερμηνείες των Πατέρων είναι ο Μωυσής, ο Ηλίας και ο Χριστός. Σε καθέναν εμφανίζεται το ίδιο μέτρο, σαράντα ημέρες και σαράντα νύκτες, ωστόσο οι περιστάσεις και ο σκοπός αυτού του αγώνα διαφέρουν.
Ο Μωυσής και ο Ηλίας πέρασαν αυτόν τον αγώνα ενισχυμένοι από τον Θεό. Ο Μωυσής έλαβε τον Νόμο και προσευχήθηκε για τη συγχώρηση του λαού, ενώ ο Ηλίας έφτασε στο Χωρήβ, όπου ο Θεός του μίλησε και του έδειξε τι έπρεπε να κάνει στη συνέχεια. Ο Χριστός, ο ενανθρωπήσας Υιός του Θεού, νήστεψε χωρίς να έχει ανάγκη καθαρισμού από αμαρτία και νίκησε τους πειρασμούς του διαβόλου για τη σωτηρία μας.
Ο Μωυσής νήστεψε δύο φορές σαράντα ημέρες
«Ανεβαίνοντός μου εις το όρος να λάβω τας πλάκας τας λιθίνας, πλάκας διαθήκης, ας διέθετο Κύριος προς υμάς, και κατεγινόμην εν τω όρει τεσσαράκοντα ημέρας και τεσσαράκοντα νύκτας· άρτον ουκ έφαγον και ύδωρ ουκ έπιον» (Δευτ. 9, 9). Ο Μωυσής θυμίζει εδώ την πρώτη παραμονή σαράντα ημερών στο όρος, για την οποία μιλά και το βιβλίο της Εξόδου (24, 18).
Όταν κατέβηκε με τις πλάκες της διαθήκης, βρήκε τον λαό να προσκυνά το χρυσό μοσχάρι. Έσπασε τις πλάκες και κατόπιν προσευχήθηκε για εκείνους που είχαν αμαρτήσει: «Και εδεήθην εναντίον Κυρίου δεύτερον, καθάπερ και το πρότερον, τεσσαράκοντα ημέρας και τεσσαράκοντα νύκτας· άρτον ουκ έφαγον και ύδωρ ουκ έπιον, περί πασών των αμαρτιών υμών ων ημαρτήσατε» (Δευτ. 9, 18).
Οι δύο νηστείες συνδέονται με διαφορετικές περιστάσεις. Κατά την πρώτη, ο Μωυσής έλαβε τις πλάκες του Νόμου. Τη δεύτερη φορά μεσολάβησε για τον λαό που είχε παραβεί τη διαθήκη, ζητώντας από τον Θεό να τον συγχωρήσει. Ο Θεός άκουσε την προσευχή του, λυπήθηκε τον λαό και του εμπιστεύτηκε ξανά τις πλάκες της διαθήκης. Για αυτή την ανανέωση μιλά και το χωρίο Έξ. 34, 28.
Ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, στην ομιλία του για τη νηστεία, θυμίζει την εγγύτητα προς τον Θεό στην οποία έφτασε ο Μωυσής: μίλησε μαζί Του πρόσωπο με πρόσωπο, όπως μιλά ο άνθρωπος με τον φίλο του. Η νηστεία εμφανίζεται έτσι μαζί με την προσευχή, με τη λήψη του θείου λόγου και με τη φροντίδα για τη σωτηρία των άλλων.
Ο Ηλίας περπάτησε σαράντα ημέρες ως το Χωρήβ
Ο προφήτης Ηλίας έφευγε από την Ιεζάβελ, που είχε αποφασίσει να τον σκοτώσει. Φτάνοντας στην έρημο, κάθισε κάτω από έναν άρκευθο και, κυριευμένος από τον πόνο, ευχήθηκε να πεθάνει. Ο άγγελος τον ξύπνησε και του έδωσε ψωμί ψημένο στη στάχτη και νερό. Αφού ο Ηλίας αποκοιμήθηκε ξανά, ο άγγελος τον ξύπνησε για δεύτερη φορά και τον προέτρεψε να φάει, επειδή ο δρόμος που είχε μπροστά του ήταν μακρύς.
«Και ανέστη και έφαγεν και έπιεν και επορεύθη εν τη ισχύι της βρώσεως εκείνης τεσσαράκοντα ημέρας και τεσσαράκοντα νύκτας έως όρους Χωρήβ» (Γ΄ Βασ. 19, 8).
Η Γραφή λέει ότι ο Ηλίας περπάτησε σαράντα ημέρες ενισχυμένος από την τροφή που πήρε μέσω του αγγέλου. Η λέξη «νηστεία» δεν εμφανίζεται σε αυτό το εδάφιο, ωστόσο οι Πατέρες κατανοούν έτσι τον αγώνα του προφήτη κατά τη διάρκεια της πορείας.
Ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς δείχνει ότι ο Ηλίας, μετά από αυτή τη νηστεία, έλαβε μέρος στη συνάντηση με τον Θεό στο όρος, στη φωνή αύρας λεπτής. Στην ερμηνεία του συνδέει τη συνάντηση αυτή με τη δύναμη που έλαβε ο προφήτης για να συνεχίσει τη διακονία του, με την πρόσκληση ενός διαδόχου και με την ανάληψή του από τη γη. Αυτά ανήκουν όμως σε διαφορετικές στιγμές της ζωής του Ηλία. Στο Χωρήβ ο Θεός τον ενισχύει και τον στέλνει ξανά στο έργο που είχε να εκπληρώσει. Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, Ομιλία ΣΤ΄, για τη νηστεία.
Γιατί νήστεψε ο Σωτήρας σαράντα ημέρες
Μετά τη Βάπτιση στον Ιορδάνη, όταν η φωνή του Πατέρα Τον ομολόγησε ως Υιό αγαπητό και το Άγιο Πνεύμα κατέβηκε επάνω Του, ο Σωτήρας πήγε στην έρημο. Εκεί πέρασε σαράντα ημέρες, πειραζόμενος από τον διάβολο.
«Και νηστεύσας ημέρας τεσσαράκοντα και νύκτας τεσσαράκοντα, ύστερον επείνασεν» (Ματθ. 4, 2). Ο Άγιος Λουκάς διευκρινίζει ότι δεν έφαγε τίποτε κατά τις ημέρες εκείνες, ενώ ο Άγιος Μάρκος θυμίζει ότι ήταν μαζί με τα θηρία και ότι οι άγγελοι Τον διακονούσαν.
Ο Χριστός νηστεύει κατά την ανθρώπινη φύση Του, που πήρε αληθινά. Δεν είχε αμαρτίες να καθαρίσει ούτε αμαρτωλά πάθη να νικήσει μέσα Του. Δέχτηκε όμως οικειοθελώς την πείνα και τον πειρασμό, ενεργώντας για τη σωτηρία μας.
Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος βλέπει στο γεγονός ότι ο πειρασμός έπεται της Βάπτισης μια διδασκαλία για τους βαπτισμένους: η λήψη της χάρης δεν σημαίνει ότι οι δοκιμασίες έπαυσαν. Ο άνθρωπος καλείται να φυλάξει το δώρο που έλαβε και να παραμείνει σταθερός στην πίστη.
Ο ίδιος Πατέρας εξηγεί και γιατί ο Σωτήρας έμεινε στις σαράντα ημέρες που είναι γνωστές από τη ζωή του Μωυσή και του Ηλία. Αν είχε νηστέψει περισσότερο, αυτό θα μπορούσε να δώσει αφορμή για αμφιβολία ότι πήρε πραγματικά την ανθρώπινη φύση. Με την πείνα που δέχτηκε στο τέλος της νηστείας δείχνει ότι το σώμα Του είναι αληθινό και ότι μετέχει στις φυσικές ανάγκες των ανθρώπων. Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, Ομιλία ΙΓ΄ στο κατά Ματθαίον.
Οι σαράντα ημέρες θυμίζουν τη δοκιμασία του Ισραήλ στην έρημο
Οι απαντήσεις που δίνει ο Σωτήρας στον διάβολο είναι παρμένες από το Δευτερονόμιο, το βιβλίο στο οποίο ο Μωυσής θυμίζει στον λαό τις δοκιμασίες που είχε περάσει στην έρημο και τον καλεί να υπακούει στον Θεό.
Στο Δευτερονόμιο 8, τα σαράντα χρόνια παρουσιάζονται ως καιρός κατά τον οποίο φανερώθηκε τι υπήρχε στην καρδιά του λαού και αν θα τηρούσε τις εντολές. Η πείνα και η τροφή με το μάννα έπρεπε να τον διδάξουν ότι η ζωή του ανθρώπου εξαρτάται από τον Θεό, που του χαρίζει και το ψωμί και τη δύναμη να ζει.
Από αυτό ακριβώς το χωρίο απαντά ο Χριστός στην προτροπή να μετατρέψει τις πέτρες σε ψωμιά: «Ουκ επ’ άρτω μόνω ζήσεται ο άνθρωπος».
Διαβασμένα μαζί, τα χωρία αυτά μας βοηθούν να δούμε μια σύνδεση ανάμεσα στις σαράντα ημέρες του Σωτήρα και στα σαράντα χρόνια του Ισραήλ στην έρημο. Στη δοκιμασία Του, ο Χριστός παραμένει απόλυτα υπάκουος στον Πατέρα και εκπληρώνει αυτό που ο λαός είχε κληθεί να μάθει στην πορεία του.
Ο Χριστός νικά εκεί όπου έπεσε ο Αδάμ
Ο Άγιος Ειρηναίος Λυώνος συνδέει τον πειρασμό του Σωτήρα με την πτώση του Αδάμ. Στον παράδεισο ο άνθρωπος είχε τροφή με αφθονία, αλλά δέχτηκε την προτροπή του όφεως και παρέβη την εντολή του Θεού. Στην έρημο ο Χριστός πεινά, όμως δεν δέχεται την προτροπή του διαβόλου και παραμένει στην υπακοή.
Με αυτή την αντιστοιχία, ο Άγιος Ειρηναίος δείχνει ότι ο Υιός του Θεού ήρθε να ανορθώσει τον πεσμένο άνθρωπο. Παίρνοντας τη φύση μας, αντιμετωπίζει εκείνον που είχε εξαπατήσει τον Αδάμ και τον νικά. Άγιος Ειρηναίος, Κατά αιρέσεων, Ε΄, 21.
Ο Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας λέει ότι η ανθρώπινη φύση δέχεται τη νίκη εν Χριστώ. Γι’ αυτό, το όφελος της νηστείας του Σωτήρα για μας περιλαμβάνει περισσότερα από ένα παράδειγμα εγκράτειας: Εκείνος ενεργεί ως Σωτήρας μας και, με την ένωσή μας μαζί Του, λαμβάνουμε δύναμη να αντιστεκόμαστε στην αμαρτία. Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας, Ομιλία ΙΒ΄ στο κατά Λουκάν.
Τι επιδίωκε ο διάβολος με τους τρεις πειρασμούς
Στον πρώτο πειρασμό, ο διάβολος ζητά από τον Σωτήρα να μετατρέψει τις πέτρες σε ψωμιά, θέτοντας την πράξη αυτή ως απόδειξη ότι είναι Υιός του Θεού. Η πείνα είναι φυσική ανάγκη του σώματος. Ο πειρασμός βρίσκεται στην προτροπή να υπακούσει στον διάβολο και να επιτελέσει το θαύμα κατόπιν αιτήματός του. Ο Χριστός απορρίπτει την προτροπή αυτή και απαντά με τον λόγο του Θεού.
Στον δεύτερο πειρασμό, κατά τη σειρά της διήγησης του Αγίου Ματθαίου, ο διάβολος Του ζητά να ριχτεί από το πτερύγιο του ναού, επικαλούμενος την υπόσχεση της αγγελικής προστασίας. Με τον τρόπο αυτό προσπαθεί να μετατρέψει την εμπιστοσύνη στον Θεό σε αίτημα να αποδειχθεί η προστασία αυτή με θαύμα. Ο Σωτήρας απαντά ότι ο άνθρωπος δεν πρέπει να εκπειράζει τον Θεό.
Στον τρίτο πειρασμό, ο διάβολος Του υπόσχεται τις βασιλείες του κόσμου και τη δόξα τους, ζητώντας σε αντάλλαγμα προσκύνηση. Ο Χριστός τον απομακρύνει, ομολογώντας ότι μόνο στον Θεό ανήκουν η προσκύνηση και η λατρεία.
Και στους τρεις, ο Σωτήρας παραμένει υπάκουος στον Πατέρα. Η νίκη Του στην έρημο αποτελεί μέρος ολόκληρου του έργου της σωτηρίας, που ολοκληρώνεται με τον Σταυρό και την Ανάσταση.
Γιατί ακριβώς σαράντα ημέρες;
Ο Άγιος Γρηγόριος ο Διάλογος θέτει αυτό το ερώτημα σε μια ομιλία για τη νηστεία και τον πειρασμό του Σωτήρα. Η απάντησή του ξεκινά από μια απλή σύνδεση: δέκα εντολές και τέσσερα Ευαγγέλια — δέκα επί τέσσερα κάνει σαράντα.
Οι δέκα εντολές, που έλαβε ο Μωυσής στο όρος, βρίσκουν την πλήρωσή τους στη διδασκαλία του Σωτήρα, η οποία διασώζεται στα τέσσερα Ευαγγέλια. Στην ερμηνεία αυτή, ο αριθμός σαράντα συνδέει τη νηστεία με την τήρηση των εντολών του Θεού.
Το νόημα αφορά ολόκληρη τη ζωή εκείνου που νηστεύει. Η αποχή από την τροφή πρέπει να συνοδεύεται από τη διόρθωση των έργων: να λέει την αλήθεια, να αποφεύγει την αδικία, να συγκρατεί την οργή του, να συγχωρεί και να αγαπά τον πλησίον. Οι σαράντα ημέρες γίνονται έτσι ένας καιρός κατά τον οποίο ο άνθρωπος προσπαθεί να ζήσει πληρέστερα σύμφωνα με τις εντολές του Θεού, υπό το φως του Ευαγγελίου.
Αυτή είναι η πνευματική ερμηνεία που προτείνει ο Άγιος Γρηγόριος ο Διάλογος στην Ομιλία ΙΣΤ΄ στα Ευαγγέλια, §5.
Ο Μωυσής και ο Ηλίας εμφανίζονται δίπλα στον Χριστό στη Μεταμόρφωση
Ο Μωυσής και ο Ηλίας εμφανίζονται δίπλα στον Σωτήρα και στο όρος της Μεταμορφώσεως. Ο Άγιος Λουκάς λέει ότι μιλούσαν μαζί Του για την έξοδο που επρόκειτο να εκπληρώσει στην Ιερουσαλήμ, στρέφοντας έτσι το βλέμμα των μαθητών προς το Πάθος Του (Λουκ. 9, 28–35).
Ο Μωυσής, διά του οποίου δόθηκε ο Νόμος, και ο Ηλίας, ένας από τους μεγάλους προφήτες του Ισραήλ, στέκονται δίπλα στον Χριστό ως υπηρέτες Του. Ο Νόμος και οι προφήτες βρίσκουν την πλήρωσή τους στον Υιό του Θεού, και η φωνή του Πατέρα ζητά από τους μαθητές να Τον ακούνε.
Οι δύο αυτοί, των οποίων οι νηστείες σαράντα ημερών μνημονεύονται από τους Πατέρες, δίνουν τώρα μαρτυρία για τον Σωτήρα. Η συνάντησή τους στο όρος μάς βοηθά να βλέπουμε τον αγώνα σε σχέση με ολόκληρο το έργο του Θεού για τη σωτηρία του ανθρώπου.
Η νηστεία του Ιωακείμ, που διασώζεται σε ένα κείμενο εκτός Γραφής
Μια άλλη διήγηση για νηστεία σαράντα ημερών βρίσκεται στο Πρωτευαγγέλιο του Ιακώβου. Το αρχαίο αυτό κείμενο δεν ανήκει στην Αγία Γραφή. Ορισμένες παραδόσεις που περιέχει συναντώνται στη λειτουργική ζωή της Εκκλησίας, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι ολόκληρο το κείμενο γίνεται δεκτό ως γραφική αυθεντία.
Σύμφωνα με τη διήγηση, ο Ιωακείμ, ο πατέρας της Θεοτόκου, εμποδίστηκε να προσφέρει τα δώρα του επειδή δεν είχε απογόνους. Πονεμένος, δεν γύρισε στο σπίτι, αλλά πήγε στην έρημο, όπου έστησε τη σκηνή του και νήστεψε σαράντα ημέρες και σαράντα νύκτες. Είχε αποφασίσει να επιμείνει στην προσευχή ώσπου να τον επισκεφθεί ο Θεός.
Ο άγγελος του ανήγγειλε ότι η προσευχή του είχε εισακουστεί και ότι η Άννα θα γεννήσει παιδί. Στην Άννα είχε αναγγελθεί ότι θα συλλάβει και ότι για τον καρπό της κοιλίας της θα μιλήσει όλος ο κόσμος.
Η διήγηση συνδέει έτσι τη νηστεία του Ιωακείμ με την επίμονη προσευχή του και με την αναγγελία της γέννησης της Θεοτόκου. Πρωτευαγγέλιο του Ιακώβου, κεφάλαια 1–4.
Πώς νήστεψε ο Όσιος Συμεών ο Στυλίτης
Για τον Όσιο Συμεών τον Στυλίτη έχουμε τη μαρτυρία του Θεοδωρήτου, επισκόπου Κύρου, σύγχρονου που τον γνώρισε και περιέγραψε τους αγώνες του όταν ο άγιος ζούσε ακόμη.
Ο Συμεών ήθελε να περάσει σαράντα ημέρες χωρίς τροφή και παρακάλεσε τον Βάσο να σφραγίσει με πηλό την πόρτα του κελιού του. Ο Βάσος αντιστάθηκε, εξηγώντας του ότι η εκούσια διακινδύνευση της ζωής δεν πρέπει να θεωρείται αρετή. Άφησαν στο κελί δέκα ψωμιά και μια στάμνα με νερό, ώστε ο Συμεών να μπορεί να φάει και να πιει αν χρειαζόταν.
Στο τέλος των σαράντα ημερών, ο Βάσος μπήκε και βρήκε τα ψωμιά ανέγγιχτα και τη στάμνα γεμάτη. Ο Συμεών όμως ήταν σχεδόν χωρίς ανάσα και δεν μπορούσε ούτε να μιλήσει ούτε να κινηθεί. Ο Βάσος του υγράνισε το στόμα με σφουγγάρι και του έφερε τα Άγια Μυστήρια. Αφού δυνάμωσε, ο άγιος πήρε λίγη τροφή. Θεοδώρητος Κύρου, Φιλόθεος Ιστορία, κεφάλαιο ΚΣΤ΄.
Η διήγηση διασώζει μαζί τον αγώνα του αγίου και τη φροντίδα εκείνου που τον επέβλεπε. Το ψωμί και το νερό που αφέθηκαν στο κελί δείχνουν ότι η ζωή έπρεπε να προστατεύεται ακόμη και μέσα σε τέτοιον ζήλο.
Πώς περνούσαν οι μοναχοί τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή στην έρημο
Στον Βίο της Οσίας Μαρίας της Αιγυπτίας, που αποδίδεται στον Άγιο Σωφρόνιο Ιεροσολύμων, περιγράφεται ο κανόνας μιας μονής κοντά στον Ιορδάνη.
Στην αρχή της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, οι μοναχοί συμμετείχαν στη Θεία Λειτουργία, κοινωνούσαν, γεύονταν λίγη από την τροφή της μονής και ζητούσαν συγγνώμη ο ένας από τον άλλον. Αφού λάβαιναν την ευλογία του ηγουμένου, έφευγαν για την έρημο. Στη μονή έμεναν ένας ή δύο αδελφοί, ώστε να συνεχίζονται οι ακολουθίες.
Ο καθένας έπαιρνε τροφή κατά το μέτρο του: ψωμί, σύκα, χουρμάδες ή φακές μουλιασμένες σε νερό. Μερικοί δεν έπαιρναν προμήθειες και τρέφονταν με τα χόρτα που έβρισκαν στην έρημο.
Μετά τη διάβαση του Ιορδάνη, απομακρύνονταν ο ένας από τον άλλον, ώστε ο καθένας να μπορεί να προσεύχεται με ησυχία. Αν έβλεπαν κάποιον άλλον αδελφό, παρέκκλιναν από τον δρόμο τους, σεβόμενοι την απομόνωσή του. Επέστρεφαν την Κυριακή των Βαΐων, χωρίς να ρωτήσουν ο ένας τον άλλον πόσο είχε νηστέψει ο καθένας ή ποιους αγώνες είχε επιτελέσει. Βίος της Οσίας Μαρίας της Αιγυπτίας.
Παρόμοιος κανόνας μνημονεύεται και στους βίους των πατέρων της ερήμου της Ιουδαίας, που έγραψε ο Κύριλλος Σκυθοπολίτης. Ο Όσιος Ευθύμιος ο Μέγας αποσυρόταν κάθε χρόνο στην έρημο, συνοδευόμενος από τον Δομετιανό και, αργότερα, και από τον Όσιο Σάββα. Έφευγαν στις 14 Ιανουαρίου και επέστρεφαν την Κυριακή των Βαΐων.
Η απομάκρυνση αυτή διαρκούσε περισσότερο από σαράντα ημέρες. Ήταν συνήθεια ορισμένων κοινοτήτων και πατέρων, όχι κανόνας που ακολουθούσαν όλοι οι μοναχοί. Στο κέντρο της βρίσκονταν η ησυχία, η προσευχή και η μετάνοια, ενώ η τροφή διέφερε από άνθρωπο σε άνθρωπο.
Δεν σημαίνουν νηστεία όλες οι σαράντα ημέρες που αναφέρονται στη Γραφή
Ο αριθμός σαράντα εμφανίζεται σε πολλά σημεία της Γραφής, αλλά οι περιστάσεις πρέπει να διακρίνονται.
Στη Νινευή, οι σαράντα ημέρες είναι η προθεσμία που ανήγγειλε ο Ιωνάς ως την καταστροφή της πόλης, σύμφωνα με το κείμενο που χρησιμοποιείται στη ρουμανική Συνοδική Βίβλο. Το βιβλίο δεν λέει ότι οι Νινευίτες νήστεψαν χωρίς τροφή σε όλη τη διάρκεια αυτής της προθεσμίας (Ιων. 3, 4–10).
Ο Ιεζεκιήλ έμεινε σαράντα ημέρες ξαπλωμένος στη δεξιά πλευρά, ως σημείο για τον οίκο του Ιούδα (Ιεζ. 4, 6). Οι κατάσκοποι εξερεύνησαν τη γη της επαγγελίας επί σαράντα ημέρες, ο Γολιάθ προκαλούσε το στράτευμα του Ισραήλ επί σαράντα ημέρες, και η βροχή του κατακλυσμού έπεσε σαράντα ημέρες και σαράντα νύκτες. Μετά την Ανάσταση, ο Σωτήρας εμφανιζόταν στους μαθητές επί σαράντα ημέρες.
Ούτε η νηστεία του Δανιήλ πρέπει να συγκαταλέγεται στις νηστείες των σαράντα ημερών. Εκείνος μιλά για τρεις εβδομάδες κατά τις οποίες στερήθηκε τα εκλεκτά φαγητά, το κρέας και το κρασί (Δαν. 10, 2–3).
Καθένα από αυτά τα χωρία έχει δικό του νόημα, που το ανακαλύπτουμε διαβάζοντας το γεγονός στην ολότητά του.
Μπορεί ο καθένας να ακολουθήσει τέτοιους αγώνες;
Οι νηστείες χωρίς τροφή που περιγράφονται στους βίους ορισμένων αγίων είναι ξεχωριστοί αγώνες. Δεν αποτελούν κανόνα που πρέπει να εκπληρώνει κάθε χριστιανός.
Ο βίος του Οσίου Σάββα δείχνει πόσο αναγκαία ήταν η φροντίδα ακόμη και για τους δοκιμασμένους μοναχούς. Ο Σάββας είχε μπει στη μονή από παιδί και είχε πολλά χρόνια άσκησης όταν συνόδευσε τον Όσιο Ευθύμιο στην έρημο. Παρ’ όλα αυτά, σε έναν τόπο χωρίς νερό, κατέρρευσε από τη δίψα.
Ο Ευθύμιος απομακρύνθηκε όσο μια ριξιά λίθου, προσευχήθηκε και έσκαψε τρεις φορές στο χώμα με ένα ξύλο. Ανάβλυσε νερό, και ο Σάββας ήπιε και δυνάμωσε. Ο πατέρας που τον είχε πάρει μαζί του φρόντισε ώστε ο μαθητής να λάβει ό,τι του ήταν αναγκαίο για να ζήσει. Βίος του Οσίου Σάββα του Ηγιασμένου.
Ομοίως, οι μοναχοί κοντά στον Ιορδάνη έφευγαν για την έρημο με διαφορετικές προμήθειες. Είχαν την ίδια πρόσκληση για μετάνοια, όχι όμως την ίδια σωματική δύναμη.
Ο προσωπικός κανόνας της νηστείας καθορίζεται με διάκριση και με την καθοδήγηση του πνευματικού, λαμβάνοντας υπόψη την υγεία και τις υποχρεώσεις του καθενός. Η ανάγνωση των βίων των αγίων μπορεί να ενισχύσει τον ζήλο μας, ενώ η υπακοή μάς βοηθά να τον κατευθύνουμε προς ό,τι μας ωφελεί.
Η νηστεία ολοκληρώνεται με τη μετάνοια και τη βοήθεια προς τον πλησίον
Μέσω του προφήτη Ησαΐα, ο Θεός δείχνει ποια νηστεία Του είναι αρεστή: το τέλος της αδικίας, η απελευθέρωση των καταπιεσμένων, το μοίρασμα του ψωμιού με τον πεινασμένο, η υποδοχή του άστεγου φτωχού και το ντύσιμο του γυμνού (Ησ. 58, 6–7).
Η αποχή από την τροφή πρέπει να καρποφορεί στον τρόπο με τον οποίο φερόμαστε στους άλλους. Ο άνθρωπος που νηστεύει καλείται να εξετάσει την οργή του, την κρίση του, τη φιλαργυρία του και τις αδικίες που διαπράττει. Αυτό που εξοικονομεί με ένα απλούστερο γεύμα μπορεί να γίνει βοήθεια για κάποιον που δεν έχει τι να φάει.
Ένας καιρός νηστείας μπορεί να περάσει και πάνω από μια καρδιά που παραμένει πωρωμένη. Γι’ αυτό, δίπλα στην εξέταση του πώς τηρήσαμε τον κανόνα της τροφής, πρέπει να αναρωτηθούμε ποιον συγχωρήσαμε, από ποιον ζητήσαμε συγγνώμη και σε ποιον ελαφρύναμε το φορτίο.
Εδώ φαίνεται και το νόημα της ερμηνείας του Αγίου Γρηγορίου του Διαλόγου: η νηστεία βρίσκει τον σκοπό της στη ζωή που βιώνεται σύμφωνα με τις εντολές του Θεού, υπό το φως του Ευαγγελίου.
Πώς τηρούμε τις σαράντα ημέρες κατά την τάξη της Εκκλησίας
Κατά την ορθόδοξη τάξη, τις σαράντα ημέρες της Μεγάλης Τεσσαρακοστής διαδέχονται το Σάββατο του Λαζάρου, η Κυριακή των Βαΐων και η Μεγάλη Εβδομάδα. Και η νηστεία των Χριστουγέννων έχει σαράντα ημέρες, από τις 15 Νοεμβρίου έως την παραμονή της εορτής.
Οι περίοδοι αυτές δεν προϋποθέτουν συνεχή στέρηση τροφής. Οι χριστιανοί τρώνε σύμφωνα με τον κανόνα της νηστείας και το μέτρο τους, συνοδεύοντας την εγκράτεια με προσευχή, μετάνοια και ελεημοσύνη.
Ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος ξεχωρίζει καθαρά τη νηστεία του Σωτήρα από τον τρόπο με τον οποίο νηστεύουμε εμείς. Ο Χριστός νήστεψε τελείως σαράντα ημέρες, ενώ εμείς μετρούμε τον αγώνα μας κατά τη δύναμή μας. Δείχνει επίσης ότι η νηστεία πριν από το Πάσχα μας προετοιμάζει για την εορτή και εκφράζει τη συμμετοχή μας στον θάνατο του Χριστού. Καλούμαστε να απαρνηθούμε την αμαρτία και να ζήσουμε τη νέα ζωή που Εκείνος μας χαρίζει. Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος, Λόγος Μ΄, §30.
Ακολουθούμε έτσι τη νηστεία του Σωτήρα με πίστη, υπακοή και εγκράτεια, ζητώντας τη βοήθειά Του στον αγώνα κατά της αμαρτίας. Οι σαράντα ημέρες μάς δίνουν χρόνο να επιμείνουμε σε αυτό το έργο και να προετοιμαστούμε για τη συνάντηση μαζί Του στη χαρά της εορτής.
Από τους μοναχούς που επέστρεφαν από την έρημο χωρίς να συγκρίνουν τους αγώνες τους μπορούμε να κρατήσουμε και αυτή τη διδασκαλία: η νηστεία λογαριάζεται ενώπιον του Θεού, όχι μεταξύ των ανθρώπων.
Πηγές
- Αγία Γραφή: Έξοδος 24 και 34· Δευτερονόμιο 6, 8 και 9· Γ΄ Βασιλειών 19· Ματθαίος 4· Μάρκος 1· Λουκάς 4 και 9· Ησαΐας 58· Δανιήλ 10· Ιωνάς 3· Ιεζεκιήλ 4· Γένεση 7· Αριθμοί 13–14· Α΄ Βασιλειών 17· Πράξεις των Αποστόλων 1.
- Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, Ομιλία ΙΓ΄ στο κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο.
- Άγιος Ειρηναίος Λυώνος, Κατά αιρέσεων, βιβλίο Ε΄, κεφάλαιο 21.
- Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας, Ομιλία ΙΒ΄ στο κατά Λουκάν Ευαγγέλιο.
- Άγιος Γρηγόριος ο Διάλογος, Ομιλία ΙΣΤ΄ στα Ευαγγέλια, §5.
- Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος, Λόγος Μ΄, για το Άγιο Βάπτισμα, §30.
- Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, Ομιλία ΣΤ΄, για τη νηστεία, στο The Homilies, μετάφραση Christopher Veniamin, Mount Thabor Publishing, 2009.
- Πρωτευαγγέλιο του Ιακώβου, κεφάλαια 1–4, μη κανονικό κείμενο.
- Θεοδώρητος Κύρου, Φιλόθεος Ιστορία, κεφάλαιο ΚΣΤ΄, για τον Όσιο Συμεών τον Στυλίτη.
- Βίος της Οσίας Μαρίας της Αιγυπτίας, που αποδίδεται στον Άγιο Σωφρόνιο Ιεροσολύμων.
- Κύριλλος Σκυθοπολίτης, βίοι των Οσίων Ευθυμίου του Μεγάλου και Σάββα του Ηγιασμένου. Για το επεισόδιο της δίψας του Σάββα χρησιμοποιήθηκε η ρουμανική διήγηση που δημοσιεύει η Doxologia.