Το έτος 987, ο ηγεμόνας του Κιέβου Βλαδίμηρος, που λάτρευε ακόμη τα είδωλα, έστειλε μερικούς έμπιστους άνδρες να δουν πώς προσεύχονται οι λαοί γύρω του. Ο δρόμος τους έφερε και στην Κωνσταντινούπολη, την πρωτεύουσα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας της Ανατολής, την πόλη που οι Τούρκοι ονομάζουν σήμερα Ιστανμπούλ. Στο παλαιό ρωσικό χρονικό που ονομάζεται «Διήγηση των περασμένων χρόνων» γράφεται ότι ο αυτοκράτορας μήνυσε στον πατριάρχη να ετοιμάσει τον ναό και τον κλήρο και να ενδυθεί τα αρχιερατικά του άμφια, ώστε οι ξένοι να δουν τη δόξα του Θεού. Ο πατριάρχης συγκέντρωσε τον κλήρο και η ακολουθία τελέστηκε πανηγυρικά: θυμιάστηκε ο ναός και οι χοροί έψαλαν. Οι απεσταλμένοι παρακολούθησαν αυτή την ακολουθία στην Αγία Σοφία, τον ναό του πατριάρχη και τον μεγαλύτερο της πόλης. Όταν γύρισαν πίσω, είπαν στον ηγεμόνα τους:
«Δεν ξέραμε αν βρισκόμασταν στον ουρανό ή στη γη, γιατί πάνω στη γη δεν υπάρχει τέτοιο θέαμα και τέτοια ομορφιά, και δεν ξέρουμε πώς να το διηγηθούμε. Ένα μόνο ξέρουμε: ότι εκεί ο Θεός κατοικεί ανάμεσα στους ανθρώπους. […] Δεν μπορούμε να ξεχάσουμε εκείνη την ομορφιά.»
Στην ίδια συνάντηση με τον Θεό καλείται κάθε ορθόδοξος χριστιανός, σε κάθε Θεία Λειτουργία, ακόμη κι αν δεν τη ζούμε όλοι με τον θαυμασμό που ομολόγησαν οι απεσταλμένοι του Βλαδιμήρου. Η Κωνσταντινούπολη έπεσε το 1453 και η Αγία Σοφία έχει πάψει από καιρό να είναι χριστιανικός ναός. Η Λειτουργία όμως που τελούνταν κάτω από τον τρούλο της τελείται σήμερα σε όλον τον ορθόδοξο κόσμο, στα ελληνικά και στα σλαβονικά, στα ρουμανικά και στα αραβικά, στα γεωργιανά και στα αγγλικά. Πολλοί από τους ύμνους και τις τάξεις της γεννήθηκαν στους δρόμους αυτής της πόλης, στις ημέρες των σεισμών και των πολιορκιών της και στην αυλή των αυτοκρατόρων της. Τους ακούμε σχεδόν κάθε εβδομάδα, τις περισσότερες φορές χωρίς να ξέρουμε από πού προέρχονται.
Η Θεία Λειτουργία δεν γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη. Αρχίζει το βράδυ του Μυστικού Δείπνου, όταν ο Χριστός «λαβὼν ἄρτον εὐχαριστήσας ἔκλασε καὶ ἔδωκεν αὐτοῖς λέγων· Τοῦτό ἐστι τὸ σῶμά μου τὸ ὑπὲρ ὑμῶν διδόμενον· τοῦτο ποιεῖτε εἰς τὴν ἐμὴν ἀνάμνησιν» (Λουκ. 22,19). Οι Απόστολοι και οι Εκκλησίες της Ιερουσαλήμ, της Αντιόχειας, της Αλεξάνδρειας και της Ρώμης την τελούσαν πολύ πριν υπάρξει η Πόλη. Οι ευχές των δύο Λειτουργιών που τελούνται σήμερα ήρθαν από την Καππαδοκία, από τον Μέγα Βασίλειο, και, κατά τους ερευνητές, από την Αντιόχεια, όπου ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος είχε υπηρετήσει ως πρεσβύτερος. Στην Κωνσταντινούπολη όμως η Λειτουργία έφτασε στην πληρέστερη λαμπρότητά της. Οι πατριάρχες, οι αυτοκράτορες, οι μελωδοί, οι μοναχοί και ο λαός της Πόλης πρόσφεραν ο καθένας κάτι: έναν ύμνο, μια τάξη, μια λιτανεία, μια ευχή. Η Αγία Σοφία έμεινε το σύμβολο αυτής της Λειτουργίας, και από την Πόλη η Λειτουργία πέρασε στους λαούς που δέχθηκαν από εκεί την πίστη και την τάξη των ακολουθιών.
Σε αυτό το άρθρο
Η Πόλη και η Μεγάλη Εκκλησία
Ο άγιος Κωνσταντίνος ο Μέγας, τον οποίο η Εκκλησία τιμά ως ισαπόστολο, έχτισε την πόλη στη θέση της παλαιάς ελληνικής αποικίας του Βυζαντίου και την εγκαινίασε στις 11 Μαΐου 330. Στον Συναξαριστή, το βιβλίο στο οποίο η Εκκλησία συγκεντρώνει τις μνήμες κάθε ημέρας, η ημέρα αυτή μνημονεύεται μέχρι σήμερα ως «γενέθλια» της Πόλεως. Εκεί αναφέρεται επίσης ότι ο άγιος Κωνσταντίνος αφιέρωσε τη νέα πόλη στη Θεοτόκο. Η πόλη επρόκειτο να ονομαστεί Νέα Ρώμη, αλλά οι κάτοικοί της την έλεγαν απλώς «Πόλιν», χωρίς να προσθέτουν άλλο όνομα, και οι Έλληνες τη λένε έτσι ως σήμερα: η Πόλη. Όποιος ξεκινούσε γι’ αυτήν έλεγε ότι πηγαίνει «στην Πόλη». Οι ξένοι άκουγαν συχνά αυτές τις λέξεις και τις πήραν για όνομα της πόλης. Ήδη από τον 10ο αιώνα, ο Άραβας ιστορικός αλ-Μασούντι έγραφε ότι οι Έλληνες την αποκαλούν «Στανμπουλίν». Οι Τούρκοι πρόφεραν το όνομα σύμφωνα με τη δική τους γλώσσα, η οποία δεν επιτρέπει σε μια λέξη να αρχίζει από «στ», και πρόσθεσαν μπροστά ένα «ι». Έτσι γεννήθηκε το όνομα Ιστανμπούλ. Οι Οθωμανοί χρησιμοποίησαν ωστόσο για πολύ καιρό στα επίσημα έγγραφα και το όνομα Κωνσταντινιγιέ, δηλαδή Κωνσταντινούπολη, και η Ιστανμπούλ έμεινε το μόνο επίσημο όνομα μόλις το 1930.
Ο μεγαλύτερος ναός της Πόλης ανεγέρθηκε από τον αυτοκράτορα Ιουστινιανό ανάμεσα στο 532 και στο 537, αφού ο παλαιότερος, στην ίδια θέση, είχε καεί σε μια στάση. Ο άγιος πατριάρχης Μηνάς τον εγκαινίασε στις 27 Δεκεμβρίου 537, παρουσία του αυτοκράτορα Ιουστινιανού. Οι Βυζαντινοί τον ονόμαζαν Μεγάλη Εκκλησία. Το όνομά του, Αγία Σοφία, δεν προέρχεται από κάποια αγία. Ο ναός αφιερώθηκε στη Σοφία του Θεού, που είναι ο Χριστός. Κηρύσσοντας τον Χριστό τον εσταυρωμένο, ο απόστολος Παύλος γράφει: «αὐτοῖς δὲ τοῖς κλητοῖς, Ἰουδαίοις τε καὶ Ἕλλησι, Χριστὸν Θεοῦ δύναμιν καὶ Θεοῦ σοφίαν» (Α΄ Κορ. 1,24).
Ο ιστορικός Προκόπιος ο Καισαρεύς, που είδε τον ναό στα χρόνια του Ιουστινιανού, έγραφε ότι ο χρυσός θόλος του δεν φαίνεται να στηρίζεται σε τοιχοποιία, αλλά να κρέμεται από τον ουρανό. Ο ίδιος άφησε και μια μαρτυρία για όσα ζούσε όποιος έμπαινε εκεί να προσευχηθεί:
«Όποτε κάποιος μπαίνει σε αυτόν τον ναό για να προσευχηθεί, καταλαβαίνει αμέσως ότι το έργο αυτό δεν ολοκληρώθηκε με ανθρώπινη δύναμη ή τέχνη, αλλά με τη χάρη του Θεού. Και ο νους του υψώνεται προς τον Θεό και ανεβαίνει ψηλά, νιώθοντας ότι Εκείνος δεν μπορεί να είναι μακριά, αλλά ότι Του αρέσει ιδιαίτερα να κατοικεί σε αυτόν τον τόπο που ο ίδιος διάλεξε.» (Περὶ κτισμάτων Α΄, 1, 61)
Στο θυσιαστήριο της Μεγάλης Εκκλησίας τελούνταν οι δύο Λειτουργίες που η Εκκλησία τελεί και σήμερα. Για πολύ καιρό η συνήθης Λειτουργία της Πόλης ήταν εκείνη του Μεγάλου Βασιλείου, που σήμερα τελείται δέκα φορές τον χρόνο. Σταδιακά, γύρω στον 10ο–11ο αιώνα, η Λειτουργία του αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου, ο οποίος υπήρξε ο ίδιος αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως, έγινε η συνήθης. Οι ευχές της Λειτουργίας του Μεγάλου Βασιλείου είναι πολύ μακρύτερες· η Λειτουργία του αγίου Ιωάννου, συντομότερη, φαίνεται ότι τελούνταν αρχικά τις καθημερινές και πήρε κατόπιν τη θέση της άλλης. Η Λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου έμεινε για τις μεγάλες ημέρες: τις πέντε πρώτες Κυριακές της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, τη Μεγάλη Πέμπτη και το Μεγάλο Σάββατο, τα Χριστούγεννα και τα Θεοφάνεια, την παραμονή ή, κατά την τάξη, την ίδια την ημέρα της εορτής, και τη μνήμη του Μεγάλου Βασιλείου, την 1η Ιανουαρίου.
Σχεδόν δύο αιώνες μετά την ανέγερση του ναού, ο άγιος Γερμανός, πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως από το 715 ως το 730, έγραψε μια ερμηνεία της ακολουθίας που τελούσε στο θυσιαστήριο της Μεγάλης Εκκλησίας. Στις πρώτες της γραμμές διαβάζουμε: «Ἐκκλησία ἐστὶν ἐπίγειος οὐρανός, ἐν ᾗ ὁ ἐπουράνιος Θεὸς ἐνοικεῖ καὶ ἐμπεριπατεῖ». Όσα επρόκειτο να ζήσουν οι απεσταλμένοι του Βλαδιμήρου, ο άγιος Γερμανός τα είχε ήδη διατυπώσει.
Η Λειτουργία ξεκινούσε από τους δρόμους της Πόλης
Στην Κωνσταντινούπολη η Λειτουργία δεν τελούνταν πάντα στον ίδιο ναό. Σε πολλές εορτές και μνήμες ο πατριάρχης ξεκινούσε με τον σταυρό μπροστά, μαζί με τον κλήρο, τον λαό και συχνά με τον αυτοκράτορα και την αυλή, προς τον ναό όπου ήταν ορισμένη η ακολουθία της ημέρας. Στο Τυπικό της Μεγάλης Εκκλησίας του 10ου αιώνα καταγράφονται πάνω από εξήντα τέτοιες λιτανείες τον χρόνο. Στον δρόμο ψάλλονταν ψαλμοί, και μετά από κάθε στίχο ο λαός απαντούσε με ένα σύντομο εφύμνιο, πάντα το ίδιο. Οι ψαλμοί που ψάλλονται έτσι, με ένα εφύμνιο που επαναλαμβάνεται, ονομάζονται αντίφωνα. Από τους ύμνους αυτών των λιτανειών διαμορφώθηκαν τα τρία αντίφωνα με τα οποία αρχίζει και σήμερα η Λειτουργία.
Όταν η λιτανεία έφτανε στον ναό, ο κλήρος και ο λαός έμπαιναν μαζί, και μπροστά τους προπορευόταν το Ιερό Ευαγγέλιο. Με αυτή την είσοδο άρχιζε άλλοτε η Λειτουργία, ενώ τα αντίφωνα τοποθετήθηκαν πριν από αυτήν αργότερα. Στην Ἔκθεσιν τῆς βασιλείου τάξεως, που συντάχθηκε στην αυλή του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Ζ΄, περιγράφεται η ακολουθία της Κυριακής της Ορθοδοξίας, εορτής που καθιερώθηκε στην Πόλη το 843, όταν αποκαταστάθηκε η τιμή των ιερών εικόνων. Σε αυτή την εορτή ο αυτοκράτορας στεκόταν δίπλα στον πατριάρχη στις πύλες του ναού, ενώ ο πατριάρχης έλεγε την ευχή της εισόδου. Η ευχή της εισόδου λέγεται και σήμερα. Σε αυτήν ο ιερέας ζητά, μαζί με την είσοδο των λειτουργών, να γίνει και είσοδος αγίων αγγέλων, που συλλειτουργούν και συνδοξολογούν μαζί τους.
Την ίδια είσοδο κάνει ο ιερέας σε κάθε Λειτουργία: βγαίνει από το ιερό βήμα με το Ευαγγέλιο από τη βόρεια πύλη και μπαίνει ξανά από την Ωραία Πύλη. Αυτή είναι η Μικρά Είσοδος, και οι ψάλτες καλούν τότε όλους: «Δεῦτε, προσκυνήσωμεν καὶ προσπέσωμεν Χριστῷ». Ο άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής, που ερμήνευσε τη Λειτουργία τον 7ο αιώνα, έβλεπε στην πρώτη είσοδο του αρχιερέα στον ναό τύπο και εικόνα της πρώτης ελεύσεως του Χριστού στον κόσμο, διά της σαρκός.
Στο τέλος του δεύτερου αντιφώνου ψάλλεται το «Ὁ Μονογενής». Η παράδοση της Εκκλησίας συνδέει τον ύμνο αυτό με το όνομα του αυτοκράτορα Ιουστινιανού, εκείνου που ανήγειρε την Αγία Σοφία, και γι’ αυτό λέγεται και «ύμνος του Ιουστινιανού». Σε λίγες γραμμές ομολογεί την πίστη για τον Χριστό:
«Ὁ μονογενὴς Υἱὸς καὶ Λόγος τοῦ Θεοῦ, ἀθάνατος ὑπάρχων, καὶ καταδεξάμενος διὰ τὴν ἡμετέραν σωτηρίαν σαρκωθῆναι ἐκ τῆς ἁγίας Θεοτόκου καὶ ἀειπαρθένου Μαρίας, ἀτρέπτως ἐνανθρωπήσας, σταυρωθείς τε, Χριστὲ ὁ Θεός, θανάτῳ θάνατον πατήσας…»
Με το όνομα του αυτοκράτορα που ανήγειρε τον πέτρινο οίκο συνδέεται και αυτός ο ύμνος, και ο ύμνος έφτασε πιο μακριά από τα τείχη.
Ο ύμνος που άκουσε ένα παιδί
Στη συνήθη τάξη της Λειτουργίας, πριν από το ανάγνωσμα του Αποστόλου, οι πιστοί ψάλλουν τρεις φορές: «Ἅγιος ὁ Θεός, Ἅγιος ἰσχυρός, Ἅγιος ἀθάνατος, ἐλέησον ἡμᾶς». Η Εκκλησία διατηρεί τη μνήμη της αρχής του Τρισαγίου Ύμνου στο Μηναίο του Σεπτεμβρίου, το βιβλίο με τις ακολουθίες του μήνα αυτού. Στις 25 Σεπτεμβρίου βρίσκεται εκεί η «ἀνάμνησις τοῦ μεγάλου Σεισμοῦ, ἐν ᾗ τελεῖται ἡ ἐν τῷ ἀέρι ἁρπαγὴ τοῦ παιδός».
Στο Συναξάρι της ημέρας εξιστορείται ότι, στα χρόνια του αυτοκράτορα Θεοδοσίου του Μικρού, ένας φοβερός σεισμός συγκλόνισε την Πόλη. Όλος ο λαός βγήκε έξω από την πόλη, στους αγρούς, μαζί με τον αυτοκράτορα, τον άγιο πατριάρχη Πρόκλο και όλο τον κλήρο, και έκανε λιτανεία, δηλαδή προσευχή με πομπή. Ξαφνικά ένα παιδί αρπάχτηκε στον αέρα, και ύστερα από λίγο κατέβηκε πάλι, καθισμένο σαν πάνω σε ένα μικρό σύννεφο, και είπε με δυνατή φωνή ότι τα τάγματα των αγγέλων ψάλλουν τον τρισάγιο ύμνο. Ο λαός άρχισε να ψάλλει τα λόγια που είχε ακούσει το παιδί. Αμέσως μετά το παιδί παρέδωσε την ψυχή του στον Θεό, και ο σεισμός σταμάτησε.
Ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός αναφέρει κι αυτός, στην Ἔκδοσιν ἀκριβῆ τῆς ὀρθοδόξου πίστεως, ότι στα χρόνια του αγίου Πρόκλου ένα παιδί αρπάχτηκε μέσα από τον λαό και διδάχθηκε τον ύμνο αυτόν από αγγέλους, και ότι στη Δ΄ Οικουμενική Σύνοδο, της Χαλκηδόνος, ψάλθηκε με αυτόν τον τρόπο. Με αυτά τα λόγια, που κατά τη μαρτυρία του Συναξαριστή το παιδί άκουσε από τους αγγέλους, προσεύχεται η Εκκλησία στη Λειτουργία, και κάθε χριστιανός τα λέει και στο σπίτι, στην αρχή της πρωινής και της βραδινής προσευχής.
Η Πόλη πέρασε πολλούς σεισμούς, και η Εκκλησία δεν τους ξέχασε. Στα Μηναία μνημονεύονται και άλλοι, στις 26 Ιανουαρίου, στις 17 Μαρτίου και στις 26 Οκτωβρίου, όπου, μαζί με τον άγιο μεγαλομάρτυρα Δημήτριο, βρίσκεται η «μνήμη τοῦ μεγάλου καὶ φρικώδους σεισμοῦ». Τις ημέρες αυτές οι κάτοικοι της Κωνσταντινούπολης έβγαιναν σε λιτανεία μέσα στην πόλη, με προσευχές μετανοίας και ευχαριστίας. Η τάξη της Λιτής στον Εσπερινό των εορτών διαμορφώθηκε εν μέρει και υπό την επίδραση αυτών των λιτανειών. Στη Λιτή οι λειτουργοί βγαίνουν από το ιερό βήμα στον νάρθηκα, το μέρος του ναού κοντά στην είσοδο, και προσεύχονται για την πόλη ή το χωριό όπου βρίσκεται ο ναός, να φυλαχθεί από λιμό, λοιμό, σεισμό, καταποντισμό, πυρ και μάχαιρα.
Ο Βασιλεύς των όλων
Μετά το Ευαγγέλιο και τις ευχές που ακολουθούν, έρχεται η δεύτερη είσοδος της Λειτουργίας. Ο άρτος και ο οίνος για τη Θυσία ετοιμάζονται στην αρχή της ακολουθίας, στην Προσκομιδή, πάνω σε μια τράπεζα στα αριστερά του ιερού βήματος. Στη Μεγάλη Εκκλησία τα δώρα ετοιμάζονταν σε ένα κυκλικό κτίσμα, παλαιότερο από τον ναό του Ιουστινιανού, που ονομαζόταν σκευοφυλάκιο, δηλαδή ο τόπος όπου φυλάσσονταν τα ιερά σκεύη. Το κτίσμα στέκει ακόμη, δίπλα στη βορειοανατολική πλευρά της Αγίας Σοφίας. Από εκεί οι διάκονοι έφερναν τα δώρα με πομπή ως την Αγία Τράπεζα. Από αυτή την πομπή διατηρήθηκε η Μεγάλη Είσοδος, όταν ο ιερέας και ο διάκονος βγαίνουν από το ιερό με τον δίσκο και το ποτήριο και μπαίνουν από την Ωραία Πύλη.
Γύρω στο 574, στα χρόνια του αυτοκράτορα Ιουστίνου Β΄, ανιψιού του Ιουστινιανού, ορίστηκε η πομπή αυτή να συνοδεύεται από έναν νέο ύμνο. Είναι ο Χερουβικός Ύμνος, που ονομάζεται έτσι επειδή αρχίζει με τη μνεία των Χερουβείμ:
«Οἱ τὰ Χερουβεὶμ μυστικῶς εἰκονίζοντες, καὶ τῇ ζωοποιῷ Τριάδι τὸν τρισάγιον ὕμνον προσᾴδοντες, πᾶσαν τὴν βιοτικὴν ἀποθώμεθα μέριμναν. Ὡς τὸν βασιλέα τῶν ὅλων ὑποδεξόμενοι, ταῖς ἀγγελικαῖς ἀοράτως δορυφορούμενον τάξεσιν. Ἀλληλούϊα.»
Οι κάτοικοι της Πόλης ήξεραν τι σημαίνει να υποδέχεσαι αυτοκράτορα. Τον έβλεπαν να περνά από τους δρόμους περιστοιχισμένος από τη φρουρά του, με τους λογχοφόρους δεξιά και αριστερά. Αυτούς τους στρατιώτες τους ονόμαζαν δορυφόρους, από το δόρυ, τη λόγχη που κρατούσαν. Από το όνομά τους προέρχεται και η λέξη του Χερουβικού «δορυφορούμενον»: Εκείνος που συνοδεύεται από φρουρά, όπως ο αυτοκράτορας. Ψάλλοντας τον Χερουβικό, οι πιστοί προετοιμάζονται να υποδεχθούν τον Βασιλέα των όλων, που έχει για φρουρά Του τα αγγελικά τάγματα, αόρατα στα μάτια μας. Για έναν τέτοιο Βασιλέα αρμόζει να αποθέσουμε κάθε βιοτική μέριμνα.
Τα δώρα που μεταφέρονται σε αυτή την είσοδο είναι ακόμη ο άρτος και ο οίνος που ετοιμάστηκαν για να αγιασθούν. Ο Χερουβικός μάς προετοιμάζει για την προσφορά της Θυσίας και για τη στιγμή που θα υποδεχθούμε τον Χριστό στη Θεία Κοινωνία. Ενώ οι ψάλτες τον ψάλλουν, ο ιερέας προσεύχεται μυστικά και ομολογεί ότι ο Χριστός είναι και Αυτός που προσφέρει τη Θυσία και η ίδια η Θυσία: «Σὺ γὰρ εἶ ὁ προσφέρων καὶ προσφερόμενος, καὶ προσδεχόμενος, καὶ διαδιδόμενος, Χριστὲ ὁ Θεὸς ἡμῶν». Ο Βασιλεύς που υποδέχεται η Εκκλησία είναι Εκείνος που δίνει τον Εαυτό Του για τη ζωή του κόσμου.
Μετά τον Χερουβικό ακολουθεί η καρδιά της Λειτουργίας: η ευχαριστιακή ευχή, η λεγόμενη αναφορά, που η Μεγάλη Εκκλησία την έλεγε με τα λόγια του Μεγάλου Βασιλείου και του αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου. Σε αυτήν η Εκκλησία ευχαριστεί τον Πατέρα για τη σωτηρία που δωρίστηκε διά του Υιού και επικαλείται το Άγιο Πνεύμα επάνω στους συναγμένους και επάνω στα προκείμενα Δώρα. Ο άρτος και ο οίνος μεταβάλλονται σε Σώμα και Αίμα του Χριστού, και οι πιστοί καλούνται να ενωθούν μαζί Του με τη Θεία Κοινωνία. Το Μυστήριο αυτό ενώνει τους σημερινούς χριστιανούς με εκείνους που προσεύχονταν άλλοτε στη Μεγάλη Εκκλησία.
Όσα έμειναν από την αυλή των αυτοκρατόρων
Στην Κωνσταντινούπολη το παλάτι των αυτοκρατόρων και η Μεγάλη Εκκλησία βρίσκονταν κοντά το ένα στο άλλο, και ορισμένες συνήθειες της αυλής πέρασαν στις ακολουθίες της Εκκλησίας και έμειναν σε αυτές αφού χάθηκε η Αυτοκρατορία.
Πριν από τον Τρισάγιο Ύμνο, ο διάκονος λέει: «Κύριε, σῶσον τοὺς εὐσεβεῖς». Στη διάταξη της πατριαρχικής Λειτουργίας του 14ου αιώνα, οι ευφημίες των αυτοκρατόρων τελείωναν σε αυτό το σημείο με την εκφώνηση του διακόνου: «Κύριε, σῶσον τοὺς βασιλεῖς». Μετά την Άλωση, στη θέση των βασιλέων έμειναν οι ευσεβείς, δηλαδή όλοι όσοι στέκονται στον ναό με ορθή πίστη.
Η ευφημία «Εἰς πολλὰ ἔτη, δέσποτα», με την οποία οι ψάλτες υποδέχονται τον αρχιερέα, έχει τις ρίζες της στις ευχές για «πολλά έτη» με τις οποίες η αυλή και ο λαός επευφημούσαν τον αυτοκράτορα. Ο ύμνος αυτός λέγεται πολυχρόνιο.
Ο σάκκος, το μεγάλο άμφιο του αρχιερέα, προέρχεται κι αυτός από τα ενδύματα της αυλής. Οι αυτοκράτορες τον παραχώρησαν πρώτα στους πατριάρχες, τον 11ο–12ο αιώνα, και μετά την Άλωση έγινε σταδιακά το άμφιο όλων των αρχιερέων.
Την παραμονή των Χριστουγέννων, την παραμονή των Θεοφανείων και τη Μεγάλη Παρασκευή διαβάζονται οι Μεγάλες Ώρες. Η τάξη τους ήρθε από τα Ιεροσόλυμα, αλλά στην Κωνσταντινούπολη τελούνταν παρουσία του αυτοκράτορα και κατέληγαν με την ευχή για πολλά έτη υπέρ αυτού. Στα ελληνικά λειτουργικά βιβλία ονομάζονται απλώς Μεγάλες Ώρες· το όνομα «Βασιλικές Ώρες» σχηματίστηκε αργότερα στα σλαβονικά βιβλία, απ’ όπου πέρασε και σε άλλες γλώσσες, και διατηρεί τη μνήμη των αυτοκρατόρων που τις παρακολουθούσαν.
Τῇ ὑπερμάχῳ στρατηγῷ
Το καλοκαίρι του 626, η Πόλη, την οποία ο άγιος Κωνσταντίνος είχε αφιερώσει στη Θεοτόκο, περικυκλώθηκε από Αβάρους, Σλάβους και Πέρσες. Ο αυτοκράτορας Ηράκλειος βρισκόταν μακριά, σε πόλεμο με τους Πέρσες, και η πόλη είχε μείνει στη φροντίδα του πατριάρχη Σεργίου. Στο Συναξάρι του Σαββάτου του Ακαθίστου εξιστορείται ότι ο πατριάρχης περιήλθε τα τείχη μαζί με τον λαό, κρατώντας τις εικόνες της Θεοτόκου, την αχειροποίητη εικόνα του Σωτήρος, το Ξύλο του Τιμίου Σταυρού και την Τιμία Εσθήτα της Θεοτόκου. Μια θύελλα σηκώθηκε στη θάλασσα και συνέτριψε τα πλοία των εχθρών, ενώ όσοι ξεβράστηκαν στην ακτή, κοντά στον ναό των Βλαχερνών, εξοντώθηκαν από τους υπερασπιστές της Πόλης. Έπειτα, όλη τη νύχτα, ο λαός έψαλλε στη Θεοτόκο ύμνους ευχαριστίας χωρίς να καθίσει. Γι’ αυτό η ακολουθία ονομάστηκε Ακάθιστος, επειδή όλος ο κλήρος και όλος ο λαός στάθηκαν όρθιοι.
Ο Ακάθιστος Ύμνος είναι παλαιότερος από αυτή την πολιορκία. Το κοντάκιο με το οποίο αρχίζει, μια σύντομη στροφή που λέγεται συχνά και μόνη της, είναι η ευχαριστία της Πόλης για τις σωτηρίες της. Στο Συναξάρι μνημονεύονται και οι τρεις: η πολιορκία του 626 και οι πολιορκίες των Αράβων στα χρόνια των αυτοκρατόρων Κωνσταντίνου του Πωγωνάτου και Λέοντος του Ισαύρου. Και στους στίχους με τους οποίους ανοίγει η μνήμη της ημέρας, η Πόλη είναι εκείνη που υμνεί: «Ὕμνοις ἀΰπνοις εὐχαρίστως ἡ Πόλις, / Τὴν ἐν μάχαις ἄγρυπνον ὑμνεῖ Προστάτιν». Το κοντάκιο το ξέρουν σχεδόν όλοι οι πιστοί:
«Τῇ ὑπερμάχῳ στρατηγῷ τὰ νικητήρια, ὡς λυτρωθεῖσα τῶν δεινῶν εὐχαριστήρια, ἀναγράφω σοι ἡ Πόλις σου Θεοτόκε. Ἀλλ’ ὡς ἔχουσα τὸ κράτος ἀπροσμάχητον, ἐκ παντοίων με κινδύνων ἐλευθέρωσον, ἵνα κράζω σοι· Χαῖρε νύμφη ἀνύμφευτε.»
Στο κοντάκιο μιλά η ίδια η Πόλη: «ἀναγράφω σοι ἡ Πόλις σου», και πιο κάτω «ἐκ παντοίων με κινδύνων ἐλευθέρωσον, ἵνα κράζω σοι». Στη σλαβονική και στη ρουμανική μετάφραση το «ἡ Πόλις σου» έγινε «εμείς, οι δούλοι σου». Έτσι, κάθε χριστιανός που ψάλλει σήμερα αυτό το κοντάκιο, όπου κι αν βρίσκεται, ευχαριστεί τη Θεοτόκο με τη φωνή της Πόλης που εκείνη υπερασπίστηκε.
Η Πόλη φύλαγε με ευλάβεια την Εσθήτα και τη Ζώνη της Θεοτόκου. Η Εσθήτα βρισκόταν στον ναό των Βλαχερνών και η Ζώνη στον ναό των Χαλκοπρατείων, τη συνοικία των χαλκεμπόρων. Η Εκκλησία εορτάζει ως σήμερα την κατάθεσή τους: της Τιμίας Εσθήτος στις 2 Ιουλίου και της Τιμίας Ζώνης στις 31 Αυγούστου. Στον ίδιο ναό των Βλαχερνών, όπως διηγείται ο βίος του, ο άγιος Ανδρέας ο διά Χριστόν σαλός είδε τη Θεοτόκο να απλώνει τη σκέπη της πάνω σε όσους προσεύχονταν. Η μνήμη αυτού του οράματος καθιερώθηκε ως εορτή στη Ρωσία, κατά την παράδοση τον 12ο αιώνα, και από εκεί πέρασε στο εορτολόγιο πολλών Ορθοδόξων Εκκλησιών, την 1η Οκτωβρίου, ως εορτή της Αγίας Σκέπης· η Εκκλησία της Ελλάδος την εορτάζει από το 1952 στις 28 Οκτωβρίου.
Την παραμονή της 1ης Αυγούστου, το Ξύλο του Τιμίου Σταυρού έβγαινε από το θησαυροφυλάκιο του παλατιού και μεταφερόταν στη Μεγάλη Εκκλησία, και τις επόμενες ημέρες περιφερόταν σε όλες τις συνοικίες της πόλης, για να την προφυλάξει από τις ασθένειες που έπλητταν συχνά τον μήνα αυτόν. Η μνήμη αυτή διατηρείται ως σήμερα: την 1η Αυγούστου εορτάζεται η Πρόοδος του Τιμίου Σταυρού. Μέρα με τη μέρα, το εορτολόγιο της Εκκλησίας φέρει μέσα του τις προσευχές μιας πόλης που έζησε κάτω από τη σκέπη της Θεοτόκου και κάτω από το σημείο του Σταυρού.
Η Λειτουργία που δεν σταμάτησε
Το πρωί της 29ης Μαΐου 1453 τα στρατεύματα του σουλτάνου Μωάμεθ Β΄ μπήκαν στην Πόλη. Η Αγία Σοφία μετατράπηκε σε τέμενος. Τον περασμένο αιώνα έγινε μουσείο, και το 2020 έγινε ξανά τέμενος.
Οι Έλληνες διατήρησαν για την Άλωση και έναν λαϊκό θρύλο. Σύμφωνα με αυτόν, στην Αγία Σοφία τελούνταν η Λειτουργία όταν οι στρατιώτες μπήκαν στον ναό. Ο ιερέας που κρατούσε τα Τίμια Δώρα πλησίασε στον τοίχο του ιερού, και ο τοίχος άνοιξε, τον δέχθηκε και έκλεισε πίσω του. Κατά τον θρύλο, ο ιερέας θα έβγαινε και θα τελείωνε τη Λειτουργία όταν η Πόλη θα γινόταν ξανά χριστιανική.
Όσοι διηγούνταν τον θρύλο περίμεναν την ημέρα που η Λειτουργία της Αγίας Σοφίας θα ολοκληρωνόταν. Στο μεταξύ, η Λειτουργία της Πόλης δεν σταμάτησε ούτε μία ημέρα. Τελέστηκε στα μοναστήρια του Αγίου Όρους και στους ναούς των λαών που είχαν δεχθεί την πίστη από την Κωνσταντινούπολη, και σήμερα τελείται από την Αλάσκα ως την Αυστραλία, σε γλώσσες που οι κάτοικοι της Πόλης δεν άκουσαν ποτέ.
Η μεγαλοπρέπεια του παρελθόντος δεν επέστρεψε. Το 535 ο Ιουστινιανός όρισε ότι η Μεγάλη Εκκλησία, μαζί με τους τρεις ναούς που υπάγονταν σε αυτήν, δεν θα είχε περισσότερους από εξήντα πρεσβυτέρους, εκατό διακόνους, σαράντα διακόνισσες, ενενήντα υποδιακόνους, εκατόν δέκα αναγνώστες και είκοσι πέντε ψάλτες, εκτός από εκατό θυρωρούς. Οι κληρικοί περνούσαν εκ περιτροπής από τον έναν ναό στον άλλο. Ο αριθμός αυτός ήταν όριο για το μέλλον, επειδή οι κληρικοί ήταν τότε ακόμη περισσότεροι. Η παρακμή όμως είχε αρχίσει πριν από την Άλωση. Στους τελευταίους αιώνες της Αυτοκρατορίας η Πόλη είχε φτωχύνει, και η ασματική ακολουθία του καθεδρικού ναού παραχωρούσε όλο και περισσότερο τη θέση της στην τάξη των μοναστηριών, που είχε έρθει από τα Ιεροσόλυμα. Τον 15ο αιώνα ο άγιος Συμεών ο Θεσσαλονίκης τη διατηρούσε στην Αγία Σοφία της Θεσσαλονίκης σχεδόν ως εξαίρεση.
Κάτω από την οθωμανική κυριαρχία, πολλές κοινότητες τελούσαν τις ακολουθίες μέσα στη φτώχεια, και η δημόσια ζωή της Εκκλησίας περιορίστηκε με διαφορετικούς τρόπους, ανάλογα με τον τόπο και την εποχή. Αργότερα, τον 18ο και τον 19ο αιώνα, σε πολλά μέρη η παλαιά ψαλμωδία παραχώρησε τη θέση της σε πολυφωνικές χορωδίες, κατά το γούστο της εποχής, και η αγιογραφία δέχθηκε νατουραλιστικές επιδράσεις. Το ίδιο Μυστήριο όμως συνέχισε να τελείται, με τις ευχές και την τάξη που κληρονομήθηκαν, οι οποίες αναπτύχθηκαν και αυτές με τον καιρό. Οι ολονύκτιες αγρυπνίες διατηρήθηκαν στα μοναστήρια, και τον 18ο αιώνα ο άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης και όσοι ήταν γύρω του κάλεσαν ξανά τους πιστούς στη συχνή Θεία Κοινωνία. Τον περασμένο αιώνα η Εκκλησία άρχισε να επιστρέφει στη βυζαντινή ψαλμωδία και αγιογραφία.
Μια άλλη αλλαγή, παλαιότερη από την Άλωση, αφορούσε τον τρόπο με τον οποίο οι πιστοί μπορούσαν να παρακολουθούν την ευχαριστιακή ευχή. Οι ευχές της Θυσίας είχαν αρχίσει να λέγονται μυστικά, και ο Ιουστινιανός διέταξε το 565 οι επίσκοποι και οι πρεσβύτεροι να τις λένε έτσι ώστε να ακούγονται από τον λαό. Επίσης με τον καιρό, και για άλλους λόγους, οι πιστοί έφτασαν σε πολλά μέρη να κοινωνούν σπάνια. Η ομορφιά που θάμπωσε τους απεσταλμένους του Βλαδιμήρου δεν ήταν όμως θέαμα. Ήταν εικόνα του ουρανού, και μια Λειτουργία που τελείται με ευλάβεια και ψάλλεται με φροντίδα σε έναν ναό χωριού μπορεί να βρίσκεται πιο κοντά σε όσα έζησαν εκείνοι από μια Λειτουργία λαμπρή αλλά βιαστική.
Την Κυριακή, όταν ο ιερέας βγαίνει με το Ευαγγέλιο, όταν οι ψάλτες ψάλλουν το «Ἅγιος ὁ Θεός» και τον Χερουβικό, ο πιστός μετέχει στην ίδια Θεία Ευχαριστία, μέσα στη λειτουργική παράδοση που γνώρισαν οι απεσταλμένοι του Βλαδιμήρου και που πλουτίστηκε στους αιώνες που ακολούθησαν. Προσεύχεται μαζί με το παιδί που άκουσε τον ύμνο των αγγέλων, με τον λαό που στάθηκε όρθιος μια ολόκληρη νύχτα ευχαριστώντας τη Θεοτόκο, και με τους αγίους πατριάρχες που λειτούργησαν στη Μεγάλη Εκκλησία.
Κάθε Θεία Λειτουργία αρχίζει με την ίδια ευλογία: «Εὐλογημένη ἡ βασιλεία τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος, νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων». Η Πόλη των βασιλέων πέρασε· η Βασιλεία αυτή δεν παρέρχεται. Προς αυτήν μας οδηγεί η Λειτουργία, κατά τον λόγο του Αποστόλου: «ἀλλὰ προσεληλύθατε Σιὼν ὄρει καὶ πόλει Θεοῦ ζῶντος, Ἱερουσαλὴμ ἐπουρανίῳ, καὶ μυριάσιν ἀγγέλων» (Εβρ. 12,22).
Η Αγία Σοφία χτίστηκε για τη Σοφία του Θεού, και τα τείχη της πέρασαν σε ξένα χέρια. Ο Χριστός όμως, στον Οποίο αφιερώθηκε, είναι παρών σε κάθε Θεία Λειτουργία, όπου κι αν τελείται, και δίνει τον Εαυτό Του στους πιστούς στη Θεία Κοινωνία. Εκεί, όπως και την ημέρα που μπήκαν οι απεσταλμένοι του Βλαδιμήρου, ο Θεός κατοικεί ανάμεσα στους ανθρώπους.
Πηγές
- Διήγηση των περασμένων χρόνων (Ρωσικό Χρονικό), έτος 6495 (987). Δική μας μετάφραση από τη νεότερη ρωσική απόδοση του Δ. Σ. Λιχατσόφ, σε αντιπαραβολή με την αγγλική μετάφραση των S. H. Cross και O. P. Sherbowitz-Wetzor, The Russian Primary Chronicle (Cambridge, Mass., 1953).
- Προκόπιος Καισαρεύς, Περὶ κτισμάτων Α΄, 1, 46 και 61. Δική μας απόδοση στη νεοελληνική, με βάση την αγγλική μετάφραση του H. B. Dewing (Loeb Classical Library, 1940).
- Άγιος Γερμανός Κωνσταντινουπόλεως, Ἱστορία ἐκκλησιαστικὴ καὶ μυστικὴ θεωρία, κεφ. 1 (έκδ. P. Meyendorff, St Germanus of Constantinople on the Divine Liturgy, Crestwood, NY, 1984).
- Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής, Μυσταγωγία, κεφ. 8.
- Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, Ἔκδοσις ἀκριβὴς τῆς ὀρθοδόξου πίστεως Γ΄, 10.
- Ἱερατικόν (Αθήνα, Αποστολική Διακονία, 2000): Θεία Λειτουργία του αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου.
- Τριώδιον: Συναξάριον του Σαββάτου του Ακαθίστου. Μηναῖα: 25 Σεπτεμβρίου, 26 Οκτωβρίου, 26 Ιανουαρίου, 17 Μαρτίου, 11 Μαΐου (γενέθλια της Κωνσταντινουπόλεως), 2 Ιουλίου, 1 και 31 Αυγούστου.
- Ρουμανικό Μηναίο Σεπτεμβρίου (Βουκουρέστι, 1986), 25 Σεπτεμβρίου: η διήγηση για το παιδί, σε δική μας απόδοση.
- Η Καινή Διαθήκη, κείμενο του Οικουμενικού Πατριαρχείου (1904): Λουκ. 22,19· Α΄ Κορ. 1,24· Εβρ. 12,22.
- Κωνσταντίνος Ζ΄ Πορφυρογέννητος, Ἔκθεσις τῆς βασιλείου τάξεως, αγγλ. μτφρ. A. Moffatt και M. Tall (Canberra, 2012), σ. 158: η ακολουθία της Κυριακής της Ορθοδοξίας.
- Τυπικὸν τῆς Μεγάλης Ἐκκλησίας (10ος αι.), έκδ. J. Mateos, Le Typicon de la Grande Église (Ρώμη, 1962–1963): οι λιτανείες της Πόλης.
- В. Печатнов, Божественная литургия в России и Греции, κεφ. 5 (azbyka.ru): οι ευφημίες των αυτοκρατόρων στη διάταξη της πατριαρχικής Λειτουργίας του 14ου αιώνα.
- Е. Диаковский, Царские часы Рождества Христова и Богоявления (Κίεβο, 1908).
- W. T. Woodfin, The Embodied Icon: Liturgical Vestments and Sacramental Power in Byzantium (Oxford, 2012), σ. 26: ο σάκκος.
- A. A. Vasiliev, History of the Byzantine Empire (Madison, 1952): ο θρύλος του ιερέα μέσα στον τοίχο.
- Ιουστινιανός, Νεαρά 3 (535): ο αριθμός των κληρικών της Μεγάλης Εκκλησίας και των τριών ναών που υπάγονταν σε αυτήν· Νεαρά 137 (565): η εκφώνηση των ευχών της Θυσίας.
- S. Parenti, «The Cathedral Rite of Constantinople: Evolution of a Local Tradition», Orientalia Christiana Periodica 77 (2011): η μετάβαση από την ασματική ακολουθία στην τάξη των μοναστηριών.
