Στις 29 Αυγούστου η Εκκλησία τιμά τη μνήμη της θανάτωσης του Προδρόμου και ορίζει νηστεία την ίδια την ημέρα της εορτής. Τι συνέβη, τι λένε οι πηγές και γιατί οι ύμνοι ονομάζουν αυτόν τον θάνατο θεία οικονομία.
Στις 29 Αυγούστου η Εκκλησία τιμά την αποτομή της κεφαλής του Αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή. Την ημέρα αυτή θανατώθηκε, με διαταγή του Ηρώδη, εκείνος για τον οποίο ο Σωτήρας είπε ότι δεν έχει εγερθεί μεγαλύτερος ανάμεσα σε όσους γεννήθηκαν από γυναίκες (Ματθ. 11, 11). Η εορτή έχει ασυνήθιστη τάξη: είναι ημέρα νηστείας. Η Εκκλησία δεν τιμά τον Πρόδρομο με στρωμένο τραπέζι, αλλά με εγκράτεια, επειδή ο θάνατός του έγινε μέσα σε συμπόσιο.
Είναι επίσης η τελευταία μεγάλη εορτή του εκκλησιαστικού έτους, το οποίο κλείνει στις 31 Αυγούστου, ενώ την 1η Σεπτεμβρίου αρχίζει νέο. Το λειτουργικό έτος πλησιάζει έτσι στο τέλος του με τη μνήμη εκείνου που προπορεύθηκε του Κυρίου.
Τι διηγούνται τα Ευαγγέλια
Ο Άγιος Ευαγγελιστής Μάρκος διηγείται εκτενώς τη θανάτωση (Μάρκ. 6, 14-29) και ο Άγιος Ματθαίος πιο σύντομα (Ματθ. 14, 1-12). Και τα δύο αναγνώσματα διαβάζονται στις ακολουθίες της εορτής.
Ο Ηρώδης είχε φυλακίσει τον Ιωάννη «διά Ηρωδιάδα την γυναίκα Φιλίππου του αδελφού αυτού, ότι αυτήν εγάμησεν» (Μάρκ. 6, 17). Ο Ιωάννης του είχε πει κατάμουτρα: «Ουκ έξεστί σοι έχειν την γυναίκα του αδελφού σου» (Μάρκ. 6, 18). Γι’ αυτόν τον λόγο δέθηκε.
Αυτό που ακολουθεί στη διήγηση είναι απροσδόκητο. Η Ηρωδιάδα τον μισούσε και ήθελε να τον θανατώσει, αλλά δεν μπορούσε, «ο γαρ Ηρώδης εφοβείτο τον Ιωάννην, ειδώς αυτόν άνδρα δίκαιον και άγιον, και συνετήρει αυτόν· και ακούσας αυτού πολλά εποίει και ηδέως αυτού ήκουεν» (Μάρκ. 6, 20). Αυτός που τον κρατούσε δεμένο τον προστάτευε και από τον θάνατο. Τον καλούσε από τη φυλακή και τον άκουγε με ευχαρίστηση.
Έπειτα έρχεται το συμπόσιο. Την ημέρα των γενεθλίων του, ο Ηρώδης παρέθεσε μεγάλο δείπνο στους μεγιστάνες του, στους αρχηγούς του στρατού και στους προύχοντες της Γαλιλαίας. Μπήκε η κόρη της Ηρωδιάδας και χόρεψε, και ο χορός της άρεσε στον Ηρώδη και σε όσους κάθονταν μαζί του στο τραπέζι. Εξημμένος, της υποσχέθηκε με όρκο ό,τι ζητήσει, «έως ημίσους της βασιλείας μου» (Μάρκ. 6, 23). Η κόρη βγήκε και ρώτησε τη μητέρα της τι να ζητήσει. Η Ηρωδιάδα περίμενε εδώ και πολύ καιρό αυτή τη στιγμή και ζήτησε την κεφαλή του Ιωάννη του Βαπτιστή. Η κόρη επέστρεψε βιαστικά και ζήτησε το δώρο να φερθεί αμέσως, σε δίσκο.
Ο βασιλιάς, «περίλυπος γενόμενος», δεν θέλησε όμως, «διά τους όρκους και τους συνανακειμένους», να της αρνηθεί το αίτημα (Μάρκ. 6, 26). Έστειλε έναν φρουρό. Ο Ιωάννης θανατώθηκε στη φυλακή, και η κεφαλή του φέρθηκε σε δίσκο και δόθηκε στην κόρη, η οποία την πήγε στη μητέρα της. Οι μαθητές του Βαπτιστή ήρθαν, πήραν το σώμα και το έθεσαν σε μνήμα.
Ποιοι ήταν αυτοί οι άνθρωποι
Ο Ηρώδης της διήγησης είναι ο Ηρώδης Αντύπας, γιος του Ηρώδη του Μεγάλου, εκείνου που είχε διατάξει τη θανάτωση των νηπίων της Βηθλεέμ. Ο Αντύπας κυβερνούσε τη Γαλιλαία και την Περαία με τον τίτλο του τετράρχη, τίτλο κατώτερου βαθμού από εκείνον του βασιλιά, που σήμαινε αρχικά «κυρίαρχος του ενός τετάρτου». Ο Άγιος Μάρκος τον ονομάζει και «βασιλιά», μολονότι αυτός δεν ήταν ο επίσημος τίτλος του.
Η Ηρωδιάδα ήταν ανιψιά του Ηρώδη του Μεγάλου και είχε παντρευτεί έναν ετεροθαλή αδελφό του Αντύπα. Τα Ευαγγέλια τον ονομάζουν Φίλιππο· ο Ιουδαίος ιστορικός Φλάβιος Ιώσηπος τον ονομάζει Ηρώδη, και οι σύγχρονοι ιστορικοί τον αναφέρουν συχνά ως Ηρώδη Β΄ ή Ηρώδη Φίλιππο, για να τον ξεχωρίζουν από τα άλλα μέλη της οικογένειας. Δεν πρέπει να συγχέεται με τον Φίλιππο τον τετράρχη, ο οποίος θα παντρευόταν αργότερα τη Σαλώμη.
Ο Αντύπας είχε παντρευτεί νωρίτερα την κόρη του Αρέτα Δ΄, βασιλιά των Ναβαταίων, των γειτόνων προς την ανατολή. Όταν αποφάσισε να πάρει την Ηρωδιάδα, συμφώνησε μαζί της να χωρίσει τη γυναίκα του. Η κόρη του Αρέτα όμως έμαθε το σχέδιο και κατέφυγε στον πατέρα της. Η επίπληξη του Ιωάννη δεν αφορούσε, λοιπόν, μια κρυφή αδυναμία ενός ανθρώπου, αλλά μια δημόσια πράξη: ο Αντύπας εγκατέλειπε τη γυναίκα του για τη γυναίκα του αδελφού του.
Ο Φλάβιος Ιώσηπος, που έγραφε για Ρωμαίους αναγνώστες περίπου εξήντα χρόνια μετά από αυτά τα γεγονότα, αναφέρει και αυτός τη θανάτωση του Ιωάννη (Ιουδαϊκή Αρχαιολογία XVIII, 116-119). Για την επίπληξη σχετικά με τον γάμο δεν λέει τίποτα. Λέει ότι ο Ηρώδης φοβόταν την επιρροή του Ιωάννη στα πλήθη και φοβόταν εξέγερση, και ότι γι’ αυτό τον έστειλε δεμένο στο Μαχαιρούς, το φρούριο στα σύνορα ανάμεσα στην επικράτειά του και σε εκείνη του Αρέτα, όπου και θανατώθηκε. Προσθέτει έπειτα κάτι που αξίζει να το θυμόμαστε: οι Ιουδαίοι θεωρούσαν ότι η ήττα που υπέστη αργότερα ο Ηρώδης στον πόλεμο με τον Αρέτα ήταν τιμωρία του Θεού για το αίμα του Ιωάννη.
Οι δύο μαρτυρίες δεν είναι κατ’ ανάγκην ασυμβίβαστες. Τα Ευαγγέλια διασώζουν την ηθική σύγκρουση που προκάλεσε ο γάμος του Ηρώδη με την Ηρωδιάδα και την άμεση αφορμή της θανάτωσης· ο Φλάβιος Ιώσηπος καταγράφει τον πολιτικό φόβο του Αντύπα μπροστά στην επιρροή που είχε ο Ιωάννης στα πλήθη. Οι δύο εξηγήσεις μπορούν να αφορούν δύο πλευρές της ίδιας απόφασης, χωρίς να χρειάζεται να τις ταυτίσουμε.
Η κόρη που χόρεψε στο συμπόσιο δεν κατονομάζεται στα Ευαγγέλια. Το όνομα Σαλώμη προέρχεται επίσης από τον Φλάβιο Ιώσηπο (Ιουδαϊκή Αρχαιολογία XVIII, 5, 4), ο οποίος λέει ότι η Ηρωδιάδα είχε αποκτήσει κόρη με αυτό το όνομα από τον πρώτο της γάμο.
Χρειάζεται εδώ και μια διευκρίνιση σχετικά με τα ονόματα. Ορισμένα συναξάρια και τυπωμένοι βίοι αγίων ονομάζουν τον άρχοντα της διήγησης Ηρώδη Αγρίππα. Είναι μια σύγχυση, εύκολη ανάμεσα σε τόσους Ηρώδες. Ο Ηρώδης Αγρίππας Α΄ ήταν αδελφός της Ηρωδιάδας, βασίλεψε αργότερα και είναι αυτός που θανάτωσε με το ξίφος τον Απόστολο Ιάκωβο (Πράξ. 12, 1-2). Εκείνος που κρατούσε τον Βαπτιστή στη φυλακή είναι ο Ηρώδης Αντύπας.
Ο φόβος των ανθρώπων
Ό,τι έριξε τον Ηρώδη δεν ήταν μια ολοκληρωτική αδιαφορία για τα ιερά. Φοβόταν τον Ιωάννη, τον ήξερε δίκαιο και άγιο και τον άκουγε με ευχαρίστηση. Ακόμη και αφού τον σκότωσε, όταν άκουσε για τα θαύματα του Σωτήρα, η πρώτη του σκέψη ήταν ότι ο Ιωάννης αναστήθηκε από τους νεκρούς (Μάρκ. 6, 16). Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος σταματά σε αυτή τη λεπτομέρεια στις Ομιλίες στο κατά Ματθαίον (Ομιλία ΜΗ΄) και απορεί: τόσο μεγάλο πράγμα είναι η αρετή, ώστε ο Ηρώδης φοβόταν τον Ιωάννη ακόμη και αφού τον είχε θανατώσει.
Κι όμως τον σκότωσε. Το Ευαγγέλιο λέει καθαρά για ποιον λόγο: για τον όρκο και για όσους κάθονταν μαζί του στο τραπέζι. Ένας απερίσκεπτος όρκος, δοσμένος μέσα στο συμπόσιο, και μερικές δεκάδες άνθρωποι που τον κοιτούσαν.
Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος δεν δέχεται τη δικαιολογία του. Ρωτά τον Ηρώδη πώς φοβήθηκε να έχει μάρτυρες ενός παραβιασμένου όρκου, αλλά δεν φοβήθηκε να έχει τόσους μάρτυρες ενός παράνομου φόνου. Όρκος που δεσμεύει στο κακό δεν δεσμεύει. Όποιος τον τηρεί προσθέτει στην αμαρτία του απερίσκεπτου όρκου την αμαρτία της πράξης που διέπραξε.
Έτσι καταρρέει ένας άνθρωπος που δεν ήταν χωρίς καλή κλίση. Ο Ηρώδης δεν έφτασε στον φόνο από τον δρόμο του μίσους, αλλά από τον δρόμο της ντροπής. Ντράπηκε να υποχωρήσει μπροστά στους συνδαιτυμόνες του. Ζύγισε τι θα πουν όσοι ήταν στο τραπέζι και τι θα πει ο Θεός, και διάλεξε το τραπέζι.
Γιατί νηστεύουμε την ημέρα της εορτής
Η νηστεία της 29ης Αυγούστου δεν είναι έθιμο, αλλά τάξη της Εκκλησίας. Το Μηναίο, το βιβλίο που περιέχει τις ακολουθίες των αγίων για κάθε μήνα, δίνει και την αιτία: την ημέρα αυτή πρέπει να είμαστε με λύπη και όχι με ηδονή της κοιλιάς, εξαιτίας του εγκρατούς βίου του Αγίου και του αίματός του που χύθηκε.
Η τάξη έχει τη λογική της. Ο Ιωάννης πέθανε σε συμπόσιο. Η κεφαλή του κομίστηκε σε δίσκο ανάμεσα στα φαγητά, σαν φαγητό που σερβίρεται στο τραπέζι. Η Εκκλησία απαντά στο συμπόσιο με νηστεία.
Η ημέρα τηρείται ως ημέρα νηστείας. Σύμφωνα με την τάξη του ρουμανικού Μηναίου, επιτρέπεται λάδι και κρασί. Το κρέας, τα αυγά, τα γαλακτοκομικά και τα ψάρια παραμένουν απαγορευμένα. Σε ορισμένα μέρη έχει διατηρηθεί αυστηρότερο μέτρο· όποιος έχει απορία ακολουθεί την τάξη της ενορίας του και τον λόγο του πνευματικού.
Σε ορισμένα μέρη, εκτός από τη νηστεία, αναπτύχθηκαν και έθιμα άλλης φύσης: να μην τρώγονται στρογγυλά φρούτα, να μην κόβεται τίποτα με μαχαίρι, να μη μπαίνει το φαγητό σε πιάτα. Είναι τοπικά έθιμα, όχι τάξεις της Εκκλησίας. Κανείς δεν σφάλλει αν δεν τα τηρεί και κανείς δεν εκπληρώνει την εορτή μόνο τηρώντας τα. Αυτό που ζητά η ημέρα είναι νηστεία, προσευχή και τιμή προς αυτόν που θανατώθηκε για την αλήθεια.
Θεία οικονομία
Το κοντάκιο της εορτής, ήχος πλ. α΄, λέει: «Η σεπτή αποτομή του Προδρόμου, θείας τινός οικονομίας εγένετο, ίνα και τοις εν Άδη του Σωτήρος κηρύξη την έλευσιν.»
Η φράση αυτή χρειάζεται διευκρίνιση, για να μη νοηθεί ανάποδα. Η Εκκλησία δεν λέει ότι ο Θεός θέλησε την πράξη του Ηρώδη. Η πράξη ήταν του Ηρώδη, και το ίδιο κοντάκιο την ονομάζει ανοιχτά παράνομο φόνο και τον θρηνεί, καλώντας την Ηρωδιάδα να κλάψει, διότι αγάπησε την απατηλή και πρόσκαιρη ζωή, όχι τον Νόμο του Θεού. Η Εκκλησία λέει κάτι άλλο: ότι ο Θεός οικονόμησε ώστε αυτός ο θάνατος, που ήρθε από χέρι ανθρώπου, να υπηρετήσει το ίδιο έργο για το οποίο είχε σταλεί ο Ιωάννης.
Ο Ιωάννης γεννήθηκε έξι μήνες πριν από τον Χριστό. Κήρυξε πριν από Εκείνον. Τον έδειξε με το δάχτυλο στον Ιορδάνη. Και τώρα πεθαίνει πριν από Εκείνον και κατεβαίνει, πάλι πριν από Εκείνον, εκεί όπου πήγαιναν τότε όλοι οι κεκοιμημένοι. Και εκεί κάνει ό,τι έκανε σε όλη του τη ζωή: αναγγέλλει ότι έρχεται Εκείνος που αναμένεται.
Ο κανόνας της εορτής λέει το ίδιο μέσω μιας εικόνας παρμένης από τον ουρανό. Ονομάζει τον Ιωάννη Εωσφόρο, δηλαδή το άστρο που φαίνεται πριν από την ανατολή του ήλιου. Ο Εωσφόρος δεν φέρνει την ημέρα, αλλά αναγγέλλει ότι η ημέρα έρχεται. Έτσι περπάτησε ο Ιωάννης πάνω στη γη, πριν από τον Χριστό, τον Ήλιο της δικαιοσύνης. Και έτσι έτρεξε, λέει ο κανόνας, και στον Άδη, σαν τον υπηρέτη που αναγγέλλει τον ερχομό του Δεσπότη.
Το απολυτίκιο της ημέρας ομολογεί το ίδιο: αγωνιζόμενος για την αλήθεια, ο Πρόδρομος ευαγγελίστηκε και σε όσους ήταν στον Άδη τον Θεό που φανερώθηκε εν σαρκί. Και το συναξάρι της ημέρας το λέει απλά: όπως προηγήθηκε του Κυρίου με τη γέννησή του, έτσι έπρεπε να προηγηθεί και με τον θάνατό του.
Ο Ιωάννης προηγήθηκε του Κυρίου μέχρι τον θάνατο. Η διακονία του δεν τελείωσε στη φυλακή του Μαχαιρούς· εκεί ολοκληρώθηκε.
Τι ζητά η εορτή
Ο Ιωάννης δεν πέθανε για μια δική του γνώμη. Πέθανε για μια εντολή του Νόμου του Θεού, που την είπε κατάμουτρα σε έναν άρχοντα ο οποίος δεν ήταν συνηθισμένος να ακούει ότι κάτι δεν του επιτρέπεται.
Στη Θεία Λειτουργία της εορτής, δίπλα στο Ευαγγέλιο της θανάτωσης, η Εκκλησία τοποθετεί ένα λόγο που εκφώνησε ο Άγιος Απόστολος Παύλος στη συναγωγή της Αντιόχειας. Ο Παύλος θυμίζει στους ακροατές τι έλεγε ο Ιωάννης στο τέλος της πορείας του: «Τίνα με υπονοείτε είναι; Ουκ ειμί εγώ· αλλ’ ιδού έρχεται μετ’ εμέ, ου ουκ ειμί άξιος το υπόδημα των ποδών λύσαι» (Πράξ. 13, 25). Τα πλήθη αναρωτιούνταν μήπως είναι αυτός ο Μεσσίας, και εκείνος τους είπε καθαρά ότι δεν είναι. Ένας άνθρωπος που υπερασπίζεται τη θέση του δεν μιλά έτσι. Αυτός που πέθανε για την αλήθεια είχε ήδη ζήσει δείχνοντας προς Άλλον.
Ο Όσιος Κλεόπας της Σιχαστρίας λέει γι’ αυτόν ότι δεν κολάκεψε ποτέ κανέναν, κι όμως οι άνθρωποι δεν τον μισούσαν, επειδή τους έλεγε την αλήθεια για τη σωτηρία τους.
Ο Ιωάννης έμεινε στη μνήμη πολλών μόνο ως ο αυστηρός άνθρωπος της ερήμου, αλλά το Ευαγγέλιο δείχνει και κάτι άλλο. Όταν τα πλήθη τον ρώτησαν τι να κάνουν, δεν τους ζήτησε τίποτα πέρα από τις δυνάμεις τους: όποιος έχει δύο χιτώνες να δώσει σε όποιον δεν έχει, οι τελώνες να μην εισπράττουν περισσότερα από όσα τους έχουν ορισθεί, οι στρατιώτες να μην καταδυναστεύουν κανέναν και να αρκούνται στον μισθό τους (Λουκ. 3, 10-14). Δεν έβγαλε τους τελώνες από τη δουλειά τους ούτε τους στρατιώτες από τον στρατό. Και ο Άγιος Λουκάς κλείνει έτσι το κήρυγμά του: «Πολλά μεν ουν και έτερα παρακαλών ευηγγελίζετο τον λαόν» (Λουκ. 3, 18). Ο λόγος του Βαπτιστή ονομάζεται στο Ευαγγέλιο ευαγγελισμός, δηλαδή καλή είδηση.
Η αυστηρότητά του είχε στόχο. «Γεννήματα εχιδνών» είπε σε εκείνους που έρχονταν σε αυτόν χωρίς καρπούς άξιους μετανοίας και σε εκείνους που στηρίζονταν στο ότι έχουν πατέρα τον Αβραάμ (Ματθ. 3, 7-9). Τα λόγια αυτά όμως δεν κάνουν τον Ιωάννη άνθρωπο σκληρό. Η πραότητα είναι ένας από τους καρπούς του Πνεύματος, και ο Ιωάννης γέμισε από το Άγιο Πνεύμα ήδη από την κοιλιά της μητέρας του (Λουκ. 1, 15). Η αυστηρότητα δεν ήταν η φύση του, αλλά ο τρόπος με τον οποίο αντιμετώπιζε την αμαρτία και την ψευδή αυτοδικαίωση.
Φαίνεται από τον τρόπο που φέρθηκε στους δικούς του. Δύο από τους μαθητές του τον άφησαν για να ακολουθήσουν τον Χριστό, και ο ίδιος τους Τον είχε δείξει (Ιω. 1, 35-37). Όταν οι άλλοι ήρθαν με πικρία, λέγοντάς του ότι όλοι πηγαίνουν στον Άλλον, δεν τους επέπληξε και δεν υπερασπίστηκε τη θέση του. Τους απάντησε ότι είναι ο φίλος του νυμφίου, που στέκεται και ακούει και χαίρεται τη φωνή του, και πρόσθεσε: «Εκείνον δει αυξάνειν, εμέ δε ελαττούσθαι» (Ιω. 3, 26-30). Η φύση ενός ανθρώπου φαίνεται εκεί όπου του παίρνουν ό,τι έχει. Στον Ιωάννη του πήραν τα πάντα, κι εκείνος χάρηκε. Το ότι ακόμη και ο Ηρώδης τον άκουγε με ευχαρίστηση δείχνει το ίδιο από άλλο δρόμο: κανείς δεν ακούει με ευχαρίστηση έναν άνθρωπο που μόνο βροντά. Επέπληττε την αμαρτία για να επιστρέψει ο άνθρωπος.
Αυτή η επίπληξη του στοίχισε το κεφάλι, και η εορτή δεν κρύβει το τίμημα.
Το πιο βαρύ δίδαγμα της ημέρας δεν προέρχεται όμως από τον Ιωάννη, αλλά από τον Ηρώδη. Ο Ιωάννης μας δείχνει σε ποιο ύψος μπορεί να ανέβει ο άνθρωπος. Ο Ηρώδης μας δείχνει πόσο λίγο χρειάζεται για να πέσει ο άνθρωπος από το ύψος στο οποίο είχε φτάσει: ένα συμπόσιο, ένας απερίσκεπτος όρκος και η ντροπή της υποχώρησης μπροστά σε όσους τον κοιτούσαν. Ο Ηρώδης είχε ακούσει με ευχαρίστηση τον άνθρωπο που επρόκειτο να σκοτώσει και, ως τότε, ο ίδιος τον είχε προστατεύσει. Δεν του χρησίμευσε σε τίποτα, επειδή όταν η αλήθεια ζήτησε από αυτόν ένα τίμημα που θα πληρωνόταν μπροστά στους ανθρώπους, την πούλησε. Μπορεί κανείς να τιμά την αλήθεια για πολύ καιρό και να τη χάσει σε ένα μόνο βράδυ.
Στις 29 Αυγούστου η Εκκλησία υποκλίνεται μπροστά σε ένα κομμένο κεφάλι, που το κουβάλησαν σε δίσκο μέσα σε γλέντι. Όσοι ήταν στο τραπέζι θεώρησαν τότε ότι ξεφορτώθηκαν μια ενοχλητική φωνή. Η φωνή δεν σώπασε. Κατέβηκε ανάμεσα στους κεκοιμημένους και ανήγγειλε και εκεί ότι έρχεται ο Χριστός.
Γι’ αυτό η ημέρα αυτή δεν είναι μόνο ημέρα θλίψης. Είναι ημέρα νηστείας και προσευχής προς εκείνον που στέκεται τώρα μπροστά στον Κύριο: Άγιε Προφήτα Ιωάννη, Πρόδρομε και Βαπτιστά του Κυρίου, πρέσβευε στον Θεό υπέρ ημών.
Σχετικά άρθρα
- Γιατί η Εκκλησία εορτάζει τη γέννηση του Αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή — η εορτή της 24ης Ιουνίου και η σπάνια τάξη των εορταζόμενων γεννήσεων.
- Ο Άγιος Προφήτης Ηλίας ο Θεσβίτης: από τη φωτιά στην αύρα — εκείνος που οι ύμνοι της Εκκλησίας ονομάζουν δεύτερο Πρόδρομο.
- Ο Μέγας και ο Μικρός Αγιασμός — για τη Βάπτιση του Κυρίου στον Ιορδάνη και την τάξη του αγιασμού των υδάτων.
- Γιατί να νηστεύω; Οι δύο πυλώνες της χριστιανικής ζωής — για τον σκοπό της νηστείας και τη σχέση της με την προσευχή.
Εικόνα: Αποτομή της Κεφαλής του Αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή, εικόνα της σχολής της Μόσχας, 17ος αιώνας, Μουσείο Καλών Τεχνών της πόλης του Παρισιού (Musée des Beaux-Arts de la Ville de Paris)· κοινό κτήμα, μέσω Wikimedia Commons.