Η Αγία Ματρώνα της Χίου και οι άλλες αγίες που φέρουν το όνομα Ματρώνα

Στις 15 Ιουλίου, τα ελληνικά συναξάρια τιμούν την εύρεση της τιμίας κάρας της Αγίας Οσίας Ματρώνας της Χίου, μοναχής και ηγουμένης που έζησε στο νησί της Χίου στα τέλη του 14ου αιώνα και στο πρώτο μισό του 15ου. Η κύρια εορτή της πέφτει στις 20 Οκτωβρίου, ημέρα της κοιμήσεώς της· η μνήμη του μέσου του καλοκαιριού προστέθηκε αργότερα, όταν η κάρα της βρέθηκε και τοποθετήθηκε για προσκύνηση. Στο ημερολόγιο της ημέρας η οσία μένει στη σκιά πιο γνωστών εορτών — των Αγίων Μαρτύρων Κηρύκου και Ιουλίττης, του Αγίου Βλαδιμήρου, φωτιστή της Ρωσίας —, ενώ η ζωή της παραμένει σχεδόν άγνωστη στον ρουμάνο αναγνώστη.

Το όνομα Ματρώνα το φέρουν όμως περισσότερες αγίες της Εκκλησίας, από διαφορετικούς αιώνες και τόπους, και η λαϊκή ευσέβεια συχνά τις συγχέει. Η πιο αναζητούμενη σήμερα είναι η Αγία Ματρώνα της Μόσχας, που κοιμήθηκε το 1952 και στα λείψανα της οποίας σχηματίζονται καθημερινά μεγάλες ουρές στη Μονή Πόκροφ. Πολλοί από όσους ζητούν τη μεσιτεία της δεν γνωρίζουν ότι η Εκκλησία τιμά τουλάχιστον πέντε αγίες με αυτό το όνομα και ότι καθεμία έχει τη δική της ημέρα, τον δικό της βίο και τον δικό της τρόπο άσκησης. Το παρόν άρθρο διηγείται πρώτα τον βίο της οσίας της Χίου και έπειτα ξεχωρίζει τις άλλες, ώστε ο αναγνώστης να ξέρει σε ποια προσεύχεται κάθε ημέρα μνήμης.

Στην Εκκλησία, η μνήμη των αγίων δεν είναι απλή ιστορική ανάμνηση. Κάθε άγιος είναι ζωντανό πρόσωπο εν Χριστώ, και η γνώση του βίου του ανήκει στην ίδια την τιμή που του αποδίδουμε: δεν προσευχόμαστε σε ένα όνομα, αλλά σε έναν συγκεκριμένο άνθρωπο, με το πρόσωπο και τον δρόμο του. Γι’ αυτό η Εκκλησία φυλάσσει με φροντίδα το όνομα του καθενός, την ημέρα της μνήμης του και την ιστορία του — και γι’ αυτό οι διαφορές ανάμεσα στις αγίες που φέρουν το ίδιο όνομα δεν είναι λεπτομέρειες λογίου, αλλά μέρος του ορθού τρόπου να τις τιμούμε.

Η παρθένος από τη Βολισσό

Η Βολισσός είναι ένα παλιό χωριό στη βορειοδυτική ακτή της Χίου, το ίδιο χωριό από το οποίο η Εκκλησία έλαβε και την Αγία Μεγαλομάρτυρα Μαρκέλλα, προστάτιδα του νησιού. Εδώ γεννήθηκε, προς τα τέλη του 14ου αιώνα, ένα κορίτσι που στο βάπτισμα πήρε το όνομα Μαρία. Οι γονείς της, ο Λέων και η Άννα, ήταν εύποροι και σεβαστοί χριστιανοί του χωριού, και η Μαρία ήταν το μικρότερο από τα επτά παιδιά τους.

Όταν ήρθε η ώρα του γάμου και οι γονείς άρχισαν να ετοιμάζουν τη νύφη, η Μαρία αρνήθηκε. Είχε επιλέξει από καιρό τον Νυμφίο και ήθελε να φυλάξει την παρθενία της γι’ Αυτόν. Για να ξεφύγει από τον αρραβώνα, έφυγε από τη Βολισσό σε ένα ψηλό μέρος πάνω από το χωριό, που λέγεται Κατάβαση, και εκεί ξεκίνησε την άσκησή της: νήστευε και προσευχόταν. Οι γονείς την αναζήτησαν, τη βρήκαν και την έπεισαν να γυρίσει στο σπίτι. Γύρισε και έμεινε κοντά τους, υπάκουη σε όλα — εκτός από ένα: δεν παντρεύτηκε.

Μετά τον θάνατο των γονέων, η Μαρία μοίρασε τη γη που κληρονόμησε στις αδελφές της και στα ορφανά της κοινότητας του χωριού, εγκατέλειψε για πάντα τη Βολισσό και ανέβηκε πάλι στην Κατάβαση. Έμεινε εκεί τρία χρόνια, σε προσευχή και σε εξέταση της ίδιας της ψυχής της· τρεφόταν με λίγα, και την τροφή της την ανέβαζε μία από τις αδελφές της.

Η πόλη και το μοναστήρι

Ο Θεός όμως δεν την άφησε ερημίτισσα. Μετά τα τρία χρόνια, η Μαρία κατέβηκε στην πόλη της Χίου, όπου υπήρχαν τότε πολλά γυναικεία μοναστήρια, τα γύρισε και διάλεξε το πιο απομονωμένο: μια αδελφότητα μόλις τριών μοναχών, μιας μητέρας με τις δύο κόρες της. Οι μοναχές τη δέχθηκαν, είδαν την καθαρότητά της και, κατά την ώρα της κουράς, της άλλαξαν το όνομα: από Μαρία έγινε Ματρώνα.

Σε λίγο καιρό τις ξεπέρασε όλες σε ζήλο, σε νήψη και σε σύνεση στα πνευματικά, και η ζωή της έλκυσε στο μοναστήρι και άλλες παρθένες. Ο ναός της αδελφότητας ήταν μικρός, και έτσι η ηγουμένη ενέκρινε το σχέδιο της Ματρώνας: να διευρύνει τον ναό και να χτίσει κελιά για τις μοναχές που έρχονταν. Η οσία πούλησε τη γη που της είχε απομείνει και όλα της τα πράγματα, και με αυτά τα χρήματα η αδελφότητα έχτισε πρώτα ένα δημόσιο λουτρό, για τους φτωχούς και για τους ταξιδιώτες, όπως συνηθιζόταν στις πόλεις της εποχής. Μόνο έπειτα άρχισε η ανακαίνιση του ναού, αφιερωμένου στον Άγιο Μεγαλομάρτυρα Αρτέμιο. Όταν το έργο τελείωσε, η γηραιά ηγουμένη κοιμήθηκε και οι μοναχές διάλεξαν τη Ματρώνα στη θέση της.

Υπό την ηγεσία της, το μοναστήρι έγινε γνωστό σε όλο το νησί. Η οσία ελεούσε τους φτωχούς, θεράπευε αρρώστους και καθοδηγούσε όσους ανέβαιναν στην πύλη της αδελφότητας, ενώ οι Χιώτες την τιμούσαν ήδη εν ζωή ως αγία.

Ο κεραυνός που υπερασπίστηκε την αδελφότητα

Η Χίος βρισκόταν εκείνη την εποχή υπό γενουατική κυριαρχία. Μαζί με την κυριαρχία μπήκαν στο νησί πολλοί ξένοι, και μερικοί από αυτούς λεηλάτησαν χωριά και μοναστήρια. Ήρθε η σειρά και του μοναστηριού της Ματρώνας: ένας από τους εισβολείς όρμησε πάνω στις μοναχές. Η ηγουμένη δεν είχε άλλο όπλο από την προσευχή — και προσευχήθηκε. Από τον ουρανό έπεσε κεραυνός και χτύπησε τον εισβολέα, και οι υπόλοιποι, βλέποντας την καταστροφή, έφυγαν έντρομοι από το νησί.

Το συναξάρι διασώζει το περιστατικό χωρίς στολίδια, ως γεγονός: ο Θεός υπερασπίστηκε την αδελφότητά Του με την προσευχή της ηγουμένης. Δεν το παρουσιάζει ως εκδίκηση της αγίας, αλλά ως πρόνοια του Θεού για κάποιες μοναχές στερημένες από κάθε ανθρώπινη υπεράσπιση — η οσία δεν επικαλέστηκε τιμωρία εναντίον κανενός, αλλά βοήθεια για όσες ποίμαινε. Στον αιώνα που το Βυζάντιο έσβηνε και τα νησιά περνούσαν από χέρι σε χέρι, ένα γυναικείο μοναστήρι στεκόταν όρθιο, επειδή στο μέσον του προσευχόταν κάποια.

Η κοίμηση και η τιμή

Μετά από αυτά τα γεγονότα, η οσία είδε σε όνειρο το τέλος της. Αρρώστησε έπειτα και κειτόταν επτά ημέρες, στη διάρκεια των οποίων καθοδήγησε τις μοναχές όπως καθοδηγεί μια μητέρα τα παιδιά της, κοινώνησε των Αγίων Μυστηρίων και κοιμήθηκε. Τα συναξάρια τοποθετούν την κοίμησή της στις 20 Οκτωβρίου — ακριβώς την ημέρα του Αγίου Μεγαλομάρτυρα Αρτεμίου, προστάτη του ναού που είχε ανακαινίσει. Γι’ αυτό η κύρια μνήμη της ορίστηκε αυτήν την ημέρα.

Ως προς το έτος της κοιμήσεως, οι πηγές δεν συμφωνούν. Η παράδοση του νησιού δέχεται το 1455· ορισμένες μεταγενέστερες διασκευές δίνουν το 1462. Το πιο ασφαλές ιστορικό ορόσημο παραμένει ένας κώδικας με ημερομηνία 1455, που περιέχει ήδη την ακολουθία της οσίας, την οποία συνέθεσε ο μητροπολίτης Ρόδου Νικήτας — ένδειξη ότι τότε η Ματρώνα είχε κοιμηθεί και τιμόταν ως αγία, με γραπτή ακολουθία. Κοιμήθηκε, λοιπόν, το αργότερο το 1455.

Την έθαψαν στον ναό του μοναστηριού όπου είχε περάσει τη ζωή της, και στον τάφο της άρχισαν οι θεραπείες: έρχονταν άρρωστοι κάθε είδους και έφευγαν γιατρεμένοι. Στην Κατάβαση, στον τόπο όπου είχε ξεκινήσει την άσκησή της, οι χωρικοί έχτισαν ναό· ο πρώτος, μικρός, εξυπηρετεί σήμερα ως παρεκκλήσι του νεκροταφείου, και δίπλα χτίστηκε ένας ευρύχωρος, ο ναός της ενορίας.

Σύμφωνα με την παράδοση του νησιού, το 1470, λίγα μόλις χρόνια μετά την κοίμησή της, η οσία έχτισε ακόμη ένα μοναστήρι — αυτή τη φορά από τον ουρανό. Ο άρχοντας Ροΐδης σχεδίαζε να ανεγείρει έναν πύργο κοντά στο χωριό Μέσα Διδύμα· η Ματρώνα του εμφανίστηκε σε όνειρο και του ζήτησε να χτίσει στη θέση του πύργου ένα μοναστήρι αφιερωμένο σε εκείνη. Ο Ροΐδης την άκουσε, και οι δύο πρώτες μοναχές της νέας αδελφότητας ήταν οι ίδιες οι αδελφές του. Σε αυτό το μοναστήρι της Χαλανδράς έζησε, έπειτα από τρεις και πλέον αιώνες, ο Όσιος Νικηφόρος ο Χίος, από τον κύκλο των Κολλυβάδων, που συνέθεσε για την αγία τους είκοσι τέσσερις οίκους των αίνων της. Η τιμή της Ματρώνας απλώθηκε από τη Χίο πέρα από το Αιγαίο — στη Σάμο, στην Ικαρία, στη Σαντορίνη —, και η εύρεση της τιμίας κάρας της πρόσθεσε στο ημερολόγιο δεύτερη μνήμη, εκείνη της 15ης Ιουλίου.

Πόσες αγίες Ματρώνες τιμά η Εκκλησία

Το όνομα προέρχεται από το λατινικό matrona: η παντρεμένη γυναίκα, η κυρία του σπιτιού· από εκεί απέκτησε και την ευρύτερη έννοια της γυναίκας άξιας τιμής, σεβαστής κυράς. Το φέρουν πολλές αγίες, χωρισμένες μεταξύ τους από αιώνες και από χιλιάδες χιλιόμετρα, και το ημερολόγιο τις κρατά ξεχωριστές ακόμη και όταν η λαϊκή ευσέβεια τις συγχέει. Οι πέντε που αναφέρονται συχνότερα είναι οι εξής.

Αγία Μάρτυς Ματρώνα η εν Θεσσαλονίκη (3ος ή 4ος αιώνας, 27 Μαρτίου)

Η αρχαιότερη από αυτές ήταν δούλη στο σπίτι μιας Εβραίας της Θεσσαλονίκης, της Παντίλλας, συζύγου ενός άρχοντα της πόλης. Η Ματρώνα πήγαινε κρυφά στην εκκλησία· η κυρά της το έμαθε, τη χτύπησε και την έκλεισε, και η αγία πέθανε από τους ξυλοδαρμούς, ομολογώντας ως το τέλος την πίστη στον Χριστό. Η Εκκλησία τη μνημονεύει στις 27 Μαρτίου.

Αγία Οσία Ματρώνα η εκ Πέργης, της Κωνσταντινουπόλεως (5ος αιώνας, 9 Νοεμβρίου)

Γεννήθηκε στην Πέργη της Παμφυλίας και παντρεύτηκε έναν εύπορο άνδρα, τον Δομετιανό, στον οποίο γέννησε μια κόρη, τη Θεοδότα. Στην Κωνσταντινούπολη άναψε μέσα της ο πόθος της μοναχικής ζωής. Εμπιστεύτηκε την κόρη της σε μια ευσεβή γερόντισσα, έκοψε τα μαλλιά της και, ντυμένη ανδρικά, πήρε το μοναχικό όνομα Βαβύλα και μπήκε στο ανδρικό μοναστήρι του Αγίου Βασιανού, ώστε ο σύζυγος να μη μπορέσει να τη βρει. Όταν το μυστικό αποκαλύφθηκε, περιπλανήθηκε στα Ιεροσόλυμα, στο Σινά και στη Βηρυτό, όπου γύρω της συγκεντρώθηκε αδελφότητα γυναικών· επιστρέφοντας στην Κωνσταντινούπολη μετά τον θάνατο του συζύγου, ίδρυσε εκεί, με την ευλογία του Αγίου Βασιανού, ένα γυναικείο μοναστήρι φημισμένο για την αυστηρότητα του κανόνα του. Κοιμήθηκε σε ηλικία εκατό ετών, έπειτα από εβδομήντα πέντε χρόνια μοναχικής ζωής. Η μνήμη της τιμάται στις 9 Νοεμβρίου (22 Νοεμβρίου στις Εκκλησίες που ακολουθούν το Παλαιό Ημερολόγιο).

Αυτή η Ματρώνα κρατά το κλειδί ολόκληρης της σημερινής σύγχυσης: προς τιμήν της βαπτίστηκε, στα τέλη του 19ου αιώνα, το τυφλό κοριτσάκι από το χωριό Σεμπίνο που επρόκειτο να γίνει η Αγία Ματρώνα της Μόσχας.

Αγία Οσία Ματρώνα η Χία (14ος-15ος αιώνας, 20 Οκτωβρίου και 15 Ιουλίου)

Η οσία της οποίας τον βίο διηγηθήκαμε παραπάνω: η παρθένος από τη Βολισσό που έγινε ηγουμένη στην πόλη της Χίου, κοιμήθηκε πριν από το 1455 και τιμάται σε όλο το Αιγαίο.

Αγία Ματρώνα του Ανεμνιάσεβο, η ομολογήτρια (1864-1936, 29 Ιουλίου)

Η Ματρώνα Μπελιάκοβα γεννήθηκε το 1864 στο χωριό Ανεμνιάσεβο της κυβερνίας του Ριαζάν, στην πιο φτωχή οικογένεια του χωριού. Στα επτά της χρόνια τυφλώθηκε από ευλογιά, που έμεινε χωρίς περίθαλψη· γύρω στα δέκα της, μετά από ένα φοβερό ξυλοκόπημα από τη μητέρα της, έμεινε καρφωμένη στο κρεβάτι και δεν σηκώθηκε ως τον θάνατό της. Κείτονταν πάνω από πενήντα χρόνια — και από εκείνο το κρεβάτι προσευχόταν, παρηγορούσε και θεράπευε. Έρχονταν σε αυτήν δεκάδες άνθρωποι την ημέρα, από όλη τη Ρωσία. Δύο ιερείς, τα αδέλφια Νικόλαος και Βλαδίμηρος Πραβντολιούμποφ, έγραψαν τον βίο της ήδη εν ζωή της· για αυτό το χειρόγραφο εξορίστηκαν σε στρατόπεδο, και ο φάκελος που ανοίχτηκε εναντίον τους περιέλαβε και τη Ματρώνα. Άρρωστη και ετοιμοθάνατη, μεταφέρθηκε σε ένα άσυλο χρονίως πασχόντων στη Μόσχα, όπου πέθανε στις 29 Ιουλίου 1936 (16 Ιουλίου με το παλαιό ημερολόγιο). Αγιοκατατάχθηκε στο Ριαζάν το 1999, και το 2000 η Επετειακή Σύνοδος της Ρωσικής Εκκλησίας την ενέγραψε στην ομάδα των Νεομαρτύρων και Ομολογητών της Ρωσίας. Η μνήμη της τιμάται στις 29 Ιουλίου.

Αγία Ματρώνα της Μόσχας (1881-1952, 2 Μαΐου)

Η Ματρώνα Νικόνοβα γεννήθηκε το 1881 στο χωριό Σεμπίνο της κυβερνίας της Τούλας, τυφλή εκ γενετής· στα δεκαεφτά της παρέλυσαν τα πόδια της. Από το 1925 έζησε στη Μόσχα, μετακομίζοντας από σπίτι σε σπίτι στα χρόνια των διωγμών και δεχόμενη καθημερινά δεκάδες ανθρώπους που ζητούσαν την προσευχή και τη συμβουλή της. Κοιμήθηκε στις 2 Μαΐου 1952 (19 Απριλίου με το παλαιό ημερολόγιο). Η Ρωσική Εκκλησία την αγιοκατέταξε το 1999 για τοπική τιμή στη Μόσχα και έπειτα, το 2004, για ολόκληρη την Εκκλησία· τα λείψανά της βρίσκονται στη Μονή Πόκροφ της Μόσχας. Το 2018 η Αγία Σύνοδος της Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ρουμανίας την ενέγραψε και στο ρουμανικό ημερολόγιο. Στο βάπτισμα είχε λάβει, όπως είπαμε, το όνομα της Οσίας Ματρώνας της Κωνσταντινουπόλεως, που μνημονεύεται στις 9 Νοεμβρίου. Δεν πρέπει να συγχέεται ούτε με την άλλη μακαρία Ματρώνα της Ρωσίας, εκείνη του Ανεμνιάσεβο, με την οποία η λαϊκή ευσέβεια τη μπερδεύει συχνότερα — η ομοιότητα των βίων τους απαιτεί έναν ξεχωριστό λόγο.

Οι δύο τυφλές της Ρωσίας

Η πιο συχνή σύγχυση αφορά τις δύο τελευταίες. Δύο μακαρίες Ματρώνες, και οι δύο τυφλές, και οι δύο καρφωμένες για χρόνια στο κρεβάτι, έζησαν στην ίδια Ρωσία των διωγμών και αγιοκατατάχθηκαν την ίδια χρονιά, το 1999 — η μία στο Ριαζάν, η άλλη στη Μόσχα. Η ομοιότητα των βίων τους έκανε πολλούς προσκυνητές να τις συγχωνεύσουν σε ένα μόνο πρόσωπο.

Ξεχωρίζουν ωστόσο καθαρά. Η Ματρώνα του Ανεμνιάσεβο πέθανε το 1936, εν μέσω τρομοκρατίας, ως ομολογήτρια με ποινικό φάκελο, και μνημονεύεται το καλοκαίρι, στις 29 Ιουλίου. Η Ματρώνα της Μόσχας πέθανε το 1952 και μνημονεύεται την άνοιξη, στις 2 Μαΐου. Και από την οσία της Χίου, που εορτάζουμε στις 15 Ιουλίου, καμία από τις δύο δεν συνδέεται με κάποια ιστορική συγγένεια: τεσσεράμισι αιώνες χωρίζουν την κοίμηση της ηγουμένης του Αιγαίου από τον θάνατο της ομολογήτριας του Ριαζάν. Τις ενώνει μόνο το όνομα — και ο τρόπος με τον οποίο κατάλαβαν να το φέρουν.

Ίδιο όνομα, ίδιος δρόμος

Όποιος προσεύχεται στις 15 Ιουλίου στην Αγία Ματρώνα της Χίου, προσεύχεται σε μια μοναχή που μοίρασε ό,τι είχε, έχτισε λουτρό για τους φτωχούς και ναό για την αδελφότητα, την υπερασπίστηκε με την προσευχή όταν δεν την υπερασπιζόταν πια κανείς και πέθανε καθοδηγώντας τις μοναχές της. Όποιος φτάνει, σε άλλες ημέρες του χρόνου, στις άλλες αγίες με το ίδιο όνομα, βρίσκει την ίδια κίνηση της ψυχής σε συνθήκες που αλλάζουν συνεχώς: η δούλη της Θεσσαλονίκης πεθαίνει υπό ξυλοδαρμούς επειδή πηγαίνει στην εκκλησία· η γυναίκα της Πέργης αφήνει το σπίτι της για τον Χριστό· η τυφλή χωριατοπούλα του Ριαζάν μετατρέπει ένα κρεβάτι πόνου σε τόπο προσευχής για ολόκληρη χώρα.

Το ημερολόγιο τις ξεχωρίζει με προσοχή, ώστε να μην τιμούμε μια φαντασία, αλλά ζωντανά πρόσωπα, το καθένα με το όνομά του, την ημέρα του και τον σταυρό του. Οι βίοι τους δείχνουν ότι η αγιότητα δεν βρίσκεται στις εξωτερικές συνθήκες, αλλά στην απάντηση του ανθρώπου στην πρόσκληση του Θεού. Η μία ήταν παρθένος και ηγουμένη, η άλλη δούλη θανατωμένη για την πίστη, η άλλη παντρεμένη γυναίκα που έγινε μοναχή, και άλλες κουβάλησαν επί χρόνια το βάρος της τύφλωσης και του κρεβατιού του πόνου. Η χάρη ενήργησε στην καθεμία με άλλον τρόπο, αλλά με το ίδιο τέλος: την ένωση με τον Χριστό.

Και πάνω από όλες τις διαφορές μένει εκείνο που το συναξάρι λέει για την καθεμία χωριστά: ότι αγάπησε τον Χριστό περισσότερο από όσα είχε να χάσει.

Συχνές ερωτήσεις

Πότε μνημονεύεται η Αγία Ματρώνα της Χίου;

Η κύρια μνήμη είναι στις 20 Οκτωβρίου, ημέρα της κοιμήσεώς της. Στις 15 Ιουλίου μνημονεύεται η εύρεση της τιμίας κάρας της.

Είναι η Αγία Ματρώνα της Χίου η ίδια με την Αγία Ματρώνα της Μόσχας;

Όχι. Είναι δύο διαφορετικές αγίες. Η Αγία Ματρώνα της Χίου έζησε τον 14ο-15ο αιώνα, ενώ η Αγία Ματρώνα της Μόσχας έζησε από το 1881 έως το 1952.

Πόσες αγίες με το όνομα Ματρώνα μνημονεύονται συχνότερα στο ημερολόγιο;

Οι πιο γνωστές είναι η Ματρώνα της Θεσσαλονίκης, η Ματρώνα της Πέργης/Κωνσταντινουπόλεως, η Ματρώνα της Χίου, η Ματρώνα του Ανεμνιάσεβο και η Ματρώνα της Μόσχας.