Η ζωή του Αρσενίου Μπόκα (Β΄). Από το Πρίσλοπ ως τη Σινάια (1948–1989)

Η ζωή του Αρσενίου Μπόκα από τη μετάθεση στο Πρίσλοπ ως τον θάνατό του (1948–1989), μέσα από έγγραφα της Σεκιουριτάτε, εκκλησιαστικά αρχεία και τα δικά του γραπτά.

Η παλαιά πέτρινη εκκλησία της μονής Πρίσλοπ, με τον πύργο της, ανάμεσα σε δασωμένους λόφους, το φθινόπωρο

Η επάνω εικόνα: ο ναός «Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος» της μονής Πρίσλοπ (Prislop), φωτογραφημένος το 2019. Φωτογραφία: Leontin l, CC BY-SA 4.0, μέσω Wikimedia Commons.

Το δεύτερο άρθρο της σειράς για τον ιερομόναχο Αρσένιο Μπόκα (Arsenie Boca, 1910–1989). Το πρώτο, Η ζωή του Αρσενίου Μπόκα (Α΄). Ως το Πρίσλοπ (1910–1948), διηγείται τα χρόνια ως τη μετάθεσή του στο Πρίσλοπ.

Κάθε ισχυρισμός παραπέμπει στην πηγή του.

Χάρτης της Ρουμανίας με εννέα τόπους της ζωής του Αρσενίου Μπόκα μεταξύ 1948 και 1989, από το Πρίσλοπ και την Οράντεα ως την Τσερναβόντα και τη Σινάια
Οι τόποι της ζωής του Αρσενίου Μπόκα μεταξύ 1948 και 1989, αριθμημένοι με τη σειρά που εμφανίζονται για πρώτη φορά σε αυτό το μέρος της ζωής του. Τα σύνορα στον χάρτη είναι τα σημερινά.
Χάρτης: OrtodoxWay. Χαρτογραφικά δεδομένα: Natural Earth (κοινό κτήμα).
  1. Πρίσλοπ: η μονή κοντά στο Χάτσεγκ (Hațeg) όπου τον έφεραν στις 25 Νοεμβρίου 1948 και από την οποία τον έβγαλαν το 1959· εδώ τάφηκε, στις 4 Δεκεμβρίου 1989.
  2. Οράντεα (Oradea): στις διαδρομές της αποστολής του 1949 έφτασε ως εδώ και επισκέφθηκε τους γονείς του Νικολάου Μπορντάσιου (Nicolae Bordașiu)· το 1955–1956 κρατήθηκε και στη φυλακή της πόλης.
  3. Βουκουρέστι: εδώ υπέβαλε την έκθεσή του στο Πατριαρχείο, το 1949· εδώ έζησε από το 1959 ως τη μετακόμισή του στη Σινάια (Sinaia) και δούλεψε στο εργαστήριο ζωγραφικής του Πατριαρχείου. Το 1955–1956 φυλακίστηκε και στη Ζίλαβα (Jilava), κοντά στο Βουκουρέστι.
  4. Βλαντιμιρέστι (Vladimirești): η μονή ανάμεσα στο Τεκούτσι (Tecuci) και στο Γαλάτσι (Galați) όπου πήγε το 1949, μαζί με την Ιουλιέτα Κωνσταντινέσκου (Julieta Constantinescu).
  5. Τιμισοάρα (Timișoara): εδώ συναντήθηκε, το καλοκαίρι του 1949, με τον Νικόλαο Μπορντάσιου, που κρυβόταν από τη Σεκιουριτάτε· εδώ ανακρίθηκε το φθινόπωρο του 1955.
  6. Τσερναβόντα (Cernavodă): εδώ και στο Σαλίνι (Saligny), στις αποικίες εργασίας του εργοταξίου της Διώρυγας Δούναβη–Μαύρης Θάλασσας, κρατήθηκε μεταξύ 1951 και 1952.
  7. Μπογκάτα Ολτεάνα (Bogata Olteană): το χωριό όπου πήρε άδεια διαμονής το φθινόπωρο του 1960 και όπου δούλεψε στις τοιχογραφίες της εκκλησίας το 1962 και το 1963.
  8. Σινάια: η πόλη στην κοιλάδα της Πραχόβα (Valea Prahovei) από όπου ανέβηκε στο βουνό το 1962, παρακολουθούμενος από τη Σεκιουριτάτε· εδώ έζησε τα τελευταία του χρόνια και πέθανε, στις 28 Νοεμβρίου 1989.
  9. Ντραγκανέσκου (Drăgănescu): το χωριό κοντά στο Βουκουρέστι του οποίου την εκκλησία ζωγράφισε μεταξύ 1968 και 1983.
Σε αυτό το άρθρο

Στο Πρίσλοπ (1948–1950)

Ο Αρσένιος Μπόκα έφτασε στη μονή Πρίσλοπ στις 25 Νοεμβρίου 1948, φερμένος από τον Μητροπολίτη Τρανσυλβανίας Νικόλαο Μπαλάν (Nicolae Bălan). Το Πρίσλοπ είναι μια παλαιά μονή κοντά στο Χάτσεγκ, στη νοτιοδυτική Τρανσυλβανία. Ως τότε ανήκε στην Ελληνοκαθολική Εκκλησία, την οποία το κομμουνιστικό καθεστώς καταργούσε εκείνους τους μήνες· οι ενορίες της περνούσαν στην Ορθόδοξη Εκκλησία. Το Διάταγμα αριθ. 358, που έθετε τέλος στη μητρόπολη, στις επισκοπές και στις μονές της, δημοσιεύθηκε στο Monitorul Oficial στις 2 Δεκεμβρίου 1948. Ο Μπόκα βρήκε στο Πρίσλοπ την παλαιά εκκλησία και ένα κτίριο χτισμένο την εποχή των ελληνοκαθολικών, με τους τοίχους γεμάτους υγρασία, αλλά καμία αδελφότητα, επειδή οι τρεις τελευταίοι ελληνοκαθολικοί μοναχοί είχαν φύγει. Είχε σταλεί «για τη διαφώτιση του λαού που επέστρεψε στην Ορθοδοξία», και τα έγγραφα της μονής τον δείχνουν «αποσπασμένο» εκεί, δηλαδή σταλμένο για ένα διάστημα, όχι διορισμένο.1

Στις 14 Δεκεμβρίου 1948 έγραφε στους αδελφούς που είχαν μείνει στη Σάμπατα ντε Σους (Sâmbăta de Sus), τη μονή της περιοχής του Φαγκαράς (Țara Făgărașului) όπου είχε ζήσει ως τότε, ότι η ερημιά του τόπου τον μαζεύει στο κελλί, ανάμεσα στα συγγράμματα των Πατέρων. Γι’ αυτό ένιωθε γεμάτος ευγνωμοσύνη προς «την άνωθεν διακυβέρνηση, που με γλίτωσε λίγο από τον συνωστισμό και τη λεηλασία της Σάμπατα». Και πρόσθετε: «Δεν θα έφευγα πια από εδώ, ούτε ανάμεσα στους ανθρώπους θα έβγαινα πια· αλλά ούτε κι εκείνους δεν θα τους άφηνα να με στριμώχνουν πια. Δεν μπορείς να είσαι και με τον Θεό και με τους ανθρώπους.»2

Την άνοιξη του 1949, το Πρίσλοπ πέρασε, μαζί με όλο τον νομό Χουνεντοάρα (Hunedoara), στη δικαιοδοσία της Επισκοπής του Αράντ (Arad), με επικεφαλής τον Επίσκοπο Ανδρέα Ματζιέρου (Andrei Magieru). Στις 17 Μαρτίου, ο Μητροπολίτης του Μπανάτου (Banat), Βασίλειος Λαζαρέσκου (Vasile Lăzărescu), ζήτησε από τον επίσκοπο να αφήσει τον Μπόκα στο Πρίσλοπ δύο-τρία χρόνια, για να τελειώσει το Cărarea Împărăției, το βιβλίο που έγραφε τότε, και ο επίσκοπος έδωσε τη συγκατάθεσή του «με ευχαρίστηση». Τον Ιούνιο, ο Μητροπολίτης Μπαλάν ζήτησε να επιστρέψει ο Μπόκα στην επαρχία του Σιμπίου (Sibiu), και ο Επίσκοπος Ανδρέας ρώτησε τον Μπόκα αν θέλει να μείνει στο Πρίσλοπ. Στις 16 Ιουλίου 1949, ο επίσκοπος ήρθε για πρώτη φορά στο Πρίσλοπ, και ο Μπόκα τον υποδέχθηκε με τα λόγια: «Σας δέχεται, με αγάπη, η αρχαιότερη Μονή της Τρανσυλβανίας: το κτίσμα του Νικοδήμου του Ηγιασμένου και της Πριγκίπισσας Ζαμφίρας.» Ο Νικόδημος ο Ηγιασμένος είναι ο Όσιος Νικόδημος της Τισμάνα (Tismana), και η πριγκίπισσα Ζαμφίρα (Zamfira) ανοικοδόμησε τη μονή τον δέκατο έκτο αιώνα. Κατά τα έγγραφα της επισκοπής, με εκείνη την ευκαιρία ο επίσκοπος τον έκανε πρωτοσύγκελλο, τιμητικό βαθμό για τους ιερομονάχους. Πέντε μέρες αργότερα, ο Μπόκα έγραψε στον Μητροπολίτη Μπαλάν ότι αποφάσισε να μείνει «οριστικά στην Επαρχία του Αράντ, στο Πρίσλοπ», και του ζήτησε «κανονικό απολυτήριο», την πράξη με την οποία ένας κληρικός μεταβαίνει από μια επαρχία σε άλλη. Στις 8 Αυγούστου, ο μητροπολίτης δέχθηκε το αίτημά του.3

Στις 16 Μαΐου 1949, μια αναφορά της Σεκιουριτάτε, της πολιτικής αστυνομίας του κομμουνιστικού καθεστώτος, κατέγραφε ότι ο Μπόκα είχε κληθεί από τον Πατριάρχη της Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ρουμανίας, Ιουστινιανό Μαρίνα (Justinian Marina), και ο αρχιμανδρίτης Θεόκτιστος Αραπάσου (Teoctist Arăpașu), ο μετέπειτα πατριάρχης, πίστευε ότι ο Ιουστινιανός ήθελε να του δώσει «υπό τη διοίκησή του τις μονές της Τρανσυλβανίας». Ο Βαρθολομαίος Ανανίας (Bartolomeu Anania), τον οποίο ο πατριάρχης είχε πάρει κοντά του ως διαχειριστή του πατριαρχικού μεγάρου, έγραφε το 1998, ως αρχιεπίσκοπος του Κλουζ (Cluj): «Ξέρω με βεβαιότητα ότι ο Πατριάρχης σκεφτόταν να τον καλέσει στον βαθμό της αρχιερωσύνης, αλλά, όπως είναι γνωστό, ο Αρσένιος συνελήφθη, οδηγήθηκε σε στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας και έπειτα, στην πράξη, υποχρεώθηκε να μείνει αδρανής.»4

Επίσημο πορτρέτο του Πατριάρχη Ιουστινιανού Μαρίνα, δημοσιευμένο το 1967
Ο Πατριάρχης Ιουστινιανός Μαρίνα, σε μια επίσημη φωτογραφία που δημοσιεύθηκε το 1967.
Άγνωστος δημιουργός, «Biserica Ortodoxă Română», Editura Institutului Biblic și de Misiune Ortodoxă, București, 1967, σ. 52· κοινό κτήμα, μέσω Wikimedia Commons.

Στις 19 Μαΐου 1949, ο πατριάρχης τον έστειλε «σε ειδική αποστολή, σχετικά με τις πρώην ελληνοκαθολικές μονές». Επί έναν μήνα, ο Μπόκα επισκέφθηκε τις αδελφότητες των ελληνοκαθολικών μοναζουσών στην Ομπρέζα (Obreja), στον νομό Άλμπα (Alba), στο Κλουζ και στο χωριό Ζούκου ντε Ζος (Jucu de Jos), κοντά στο Κλουζ, στο Αϊούντ (Aiud) και στο Μπεγιούς (Beiuș), στο Μπιχόρ (Bihor). Κατά ένα άρθρο που δημοσιεύθηκε το 2005, τον συνόδευσαν μερικές μοναχές από τη μονή Μπιστρίτσα (Bistrița) της Βίλτσεα (Vâlcea) και ο ηγούμενος της μονής Κόζια (Cozia).5

Στις 18 Ιουνίου έστειλε στον πατριάρχη μια έκθεση. Έγραφε εκεί ότι οι ελληνοκαθολικές γυναικείες μονές «πρέπει να επιτηρούνται – πράγμα που και γίνεται –, καθώς παντού έχουν όργανα ελέγχου σε άμεση γειτνίαση». Τον συμβούλευε να μην τις μετακινήσει: «Η μετεγκατάσταση ή ο διασκορπισμός τους στις άλλες ορθόδοξες μονές θα τους δημιουργούσε, μέσα στον λαό, μια συμπάθεια, όπως για κάποιες που υποφέρουν. Καλύτερα να μείνουν στη θέση τους, να τις δει ο λαός ότι, σε ανάγκες ανωτέρας βίας, ζητούν τους Ούγγρους ιερείς, και όχι τους Ρουμάνους. Έτσι δυσφημίζονται μόνες τους». Για τον κλήρο που προερχόταν από τους ελληνοκαθολικούς πρότεινε «όλο το ελληνοκαθολικό στοιχείο» να «συγκεντρωθεί σε ενδελεχή μαθήματα» δογματικής, λειτουργικής, εκκλησιαστικού δικαίου και λειτουργικής πρακτικής, που να ολοκληρώνονται με «εξέταση, αξιολόγηση και όρκο». Τα ονόμαζε «μαθήματα αποκαθολικοποίησης» και ήθελε να κληθούν σε αυτά και οι ιερείς που δεν είχαν περάσει στην Ορθοδοξία: «Άρα όχι απομονωμένοι, αλλά προσκεκλημένοι στα μαθήματα, για να μη μοιάζει με βία.»6

Τη νύχτα της 9ης προς τη 10η Σεπτεμβρίου 1949, οι ελληνοκαθολικές μοναχές μεταφέρθηκαν παρ’ όλα αυτά με φορτηγά στη μονή Μπιστρίτσα.7

Στις διαδρομές της αποστολής, που τον έφεραν και στην Οράντεα, ο Μπόκα επισκέφθηκε, κατά παράκληση της Ιουλιέτας Κωνσταντινέσκου, τους γονείς του Νικολάου Μπορντάσιου· ο πατέρας ήταν ιερέας. Η Ιουλιέτα, η φοιτήτρια που ερχόταν στη Σάμπατα από το 1947, αγαπούσε τον Μπορντάσιου, τον συμφοιτητή της, χωρίς να την αγαπά πια εκείνος. Ο Μπορντάσιου κρυβόταν τώρα από τη Σεκιουριτάτε. Ο Μπόκα δήλωσε αργότερα στους ανακριτές ότι είχε πάει «να συζητήσει για τη δυνατότητα γάμου του Bordașiu Nicolae, γιου του ιερέα Μπορντάσιου, με την Ιουλιέτα Κωνσταντινέσκου». Ο πατέρας τού είπε ότι δεν ξέρει πού είναι ο γιος του. Αφού υπέβαλε την έκθεσή του στο Πατριαρχείο, ο Μπόκα ξεκίνησε για τη μονή Βλαντιμιρέστι, που λέγεται και Τούντορ Βλαντιμιρέσκου (Tudor Vladimirescu), ανάμεσα στο Τεκούτσι και στο Γαλάτσι, και πήρε μαζί του την Ιουλιέτα. «Εγώ, βλέποντας την ταραχή της», δήλωσε ο Μπόκα, «καθώς ήμουν καθ’ οδόν προς τη Μονή Τούντορ Βλαντιμιρέσκου, νομίζω ότι την κάλεσα κι εκείνη να έρθει μαζί μου».8

Εκεί έμαθαν ότι ο Μπορντάσιου φέρεται να κρυβόταν στην Τιμισοάρα, και το καλοκαίρι του 1949 πήγαν και οι δύο εκεί. Ο Μπόκα συναντήθηκε μαζί του τρεις φορές, δύο φορές μαζί με την Ιουλιέτα και μία φορά μόνος, για να τον πείσει να την παντρευτεί. Ο Μπορντάσιου αρνήθηκε κάθε φορά. «Παρά την επιμονή μου», δήλωσε ο Μπόκα, «ο Μπορντάσιου αρνήθηκε με την αιτιολογία ότι η Ιουλιέτα θα μπορούσε να του ακυρώσει την προσωπικότητα αν την παντρευτεί». Σε μια άλλη δήλωση, ο Μπόκα έλεγε ότι είχε υποσχεθεί στον Μπορντάσιου να μεσολαβήσει γι’ αυτόν στον πατριάρχη, «για να του λύσει την κατάσταση του φυγά και για να μπορέσει να γίνει ιερέας», αλλά ότι δεν το έκανε, «επειδή ο BORDAȘIU NICOLAE αρνείται κατηγορηματικά να παντρευτεί την ΙΟΥΛΙΕΤΑ». Ο Μπορντάσιου, με τη σειρά του, θα δήλωνε ότι ο Μπόκα του είπε τότε ότι «η Ιουλιέτα είναι χαμένη και ότι αυτός την αναγέννησε ξανά και πρέπει να τη φροντίσει». Ο Μπορντάσιου έμεινε κρυμμένος ως τον Ιούλιο του 1955, όταν πιάστηκε.9

Το καλοκαίρι του 1949 ήρθαν στο Πρίσλοπ δύο απόφοιτοι της θεολογίας, ο Λεωνίδας Πλαμαδεάλα (Leonida Plămădeală), ο μετέπειτα Μητροπολίτης Τρανσυλβανίας Αντώνιος, και ο Στελιάν Μανολάκε (Stelian Manolache). Ο Μπόκα έγραψε στον Μητροπολίτη Μπαλάν: «Με βοήθησε ο Θεός να βρω δύο πτυχιούχους της Θεολογίας από το Κλουζ και το Βουκουρέστι, τους καλύτερους, που γίνονται μοναχοί στο Πρίσλοπ.» Στις αρχές Αυγούστου, ο Επίσκοπος Ανδρέας τους χειροτόνησε στο Αράντ, τον Μανολάκε ιερέα και τον Πλαμαδεάλα διάκονο. Στις 14 Σεπτεμβρίου 1949, στην πανήγυρη της μονής, ο Μπόκα τους έκειρε μοναχούς με τα ονόματα Δομέτιος (Dometie) και Αντώνιος (Antonie), ενώ ήταν παρών και ο επίσκοπος. Ανάδοχος του Αντωνίου στην κουρά ήταν ο μοναχός Αγάθων (Agaton), που κλήθηκε από το Βουκουρέστι. Ο Αγάθων ήταν ο συγγραφέας Σάντου Τούντορ (Sandu Tudor), που είχε ιδρύσει στη μονή Αντίμ (Antim) του Βουκουρεστίου την ομάδα προσευχής που ονομαζόταν «Φλεγόμενη Βάτος» (Rugul aprins).10

Μετά τις συναντήσεις της Τιμισοάρας, ο Μπόκα και η Ιουλιέτα πήγαν μαζί στο Πρίσλοπ, και η Ιουλιέτα έμεινε εκεί μερικούς μήνες. Ο Αντώνιος Πλαμαδεάλα διηγήθηκε τη διαμονή της το 1955, σε μια ανάκριση της Σεκιουριτάτε, όταν ήταν και ο ίδιος υπό κράτηση. Η Ιουλιέτα, απόφοιτη της θεολογίας όπως κι εκείνος, «θαύμαζε την προσωπικότητα του μοναχού Αρσενίου από θρησκευτική άποψη, ως ένα άγιο πρόσωπο». «Τις προσευχές τις έκανε μαζί με τον B. A. στην εκκλησία, για περίπατο πήγαιναν επίσης μαζί.» Τα αρχικά B. A. είναι του Boca Arsenie. Η Ιουλιέτα «δεν θέλησε πια να φύγει από τη μονή», αν και ο Πλαμαδεάλα και ο συνάδελφός του είπαν και στους δύο ότι «η παραμονή μιας κοπέλας ανάμεσα σε μοναχούς και ανάμεσα σε εμάς που ήμασταν νεότεροι, τόσον καιρό (2-3 μήνες), δεν είναι κατάλληλ[η]». Εξαιτίας αυτού μάλωσαν, και ο Μπόκα τους ξεκαθάρισε «να ψάξουμε άλλον τόπο αν δεν μας αρέσει εκείνος».11

Η Ιουλιέτα θύμωσε με τους δύο και δεν μίλησε πια παρά μόνο με τον Μπόκα, «με τον οποίο μελετούσαν μαζί όλη την ημέρα». Ο Πλαμαδεάλα λέει ακόμη: «Συγχρόνως, απελπισμένη ότι θα φύγει από τη μονή, είπε στον μοναχό B. A. ότι αν τη διώξει, θα αυτοκτονήσει, γεγονός με το οποίο ο B. A. δικαιολογούσε απέναντί μας το ότι την κρατούσε στη μονή.» Και προσθέτει: «Σημειώνω ότι δεν έχω καμία υποψία ηθικής φύσης για τη φιλία που δημιουργήθηκε ανάμεσα στον B. A. και την Constantinescu J.»12

Τελικά, γράφει ο Πλαμαδεάλα, η Ιουλιέτα έφυγε από το Πρίσλοπ. Στις 20 Ιανουαρίου 1950, ενώ ο Μπόκα βρισκόταν στο Πατριαρχείο, έφυγε και ο ίδιος. Στο Rugul aprins, το βιβλίο των αναμνήσεών του, διηγείται ότι ένας αδελφός που ήρθε από το Βουκουρέστι του είπε ότι τον ψάχνει η Σεκιουριτάτε και ότι έφυγε την ίδια νύχτα. Στην ανάκριση του 1955 αναφέρει και μια άλλη αιτία: «έφυγα κι εγώ, εξαιτίας του ότι μάλωνα πάντα με τον μοναχό B. A. για την αναχώρηση αυτής της κοπέλας, ενώ εκείνος ήταν πάντα λυπημένος και θυμωμένος». Εκεί λέει επίσης ότι άκουσε αργότερα πως η Ιουλιέτα φέρεται να επέστρεψε στο Πρίσλοπ και να έγινε ηγουμένη.13

Στις 11 Απριλίου 1950, το Πρίσλοπ έγινε γυναικεία μονή. Την απόφαση την εξέδωσε ο Επίσκοπος Ανδρέας, που ήρθε τότε ξανά στο Πρίσλοπ, γράφει ο εκκλησιαστικός ιστορικός Μίρτσεα Πακουράριου (Mircea Păcurariu) στην ιστορία της μονής, που τυπώθηκε το 1986. Κατά τη Λίντια Στανιλοάε (Lidia Stăniloae), το σχέδιο ήταν του Μπόκα, που είχε ζητήσει γι’ αυτό τη συμβουλή του πατέρα της, του ιερέα καθηγητή Δημητρίου Στανιλοάε (Dumitru Stăniloae), του θεολόγου που είχε μεταφράσει τους πρώτους τόμους της Φιλοκαλίας, της συλλογής κειμένων των Πατέρων για την προσευχή. Η Λίντια Στανιλοάε θυμόταν ότι ο Μπόκα ήρθε γι’ αυτό στο Βουκουρέστι και ότι μίλησαν πολλή ώρα. Ο πατέρας της «δεν συμφωνούσε» και είπε στον Μπόκα «ότι αυτό το πράγμα θα μπορούσε να δώσει αφορμή για ένα σωρό αμφισημίες και παρεξηγήσεις». Η συμβουλή του ήταν: «Πάτερ, κάνε ανδρική μονή. Θα ήταν πολύ ευπρόσδεκτη εκεί.»14

Η πρώτη μοναχή της νέας αδελφότητας ήταν η Ιουλιέτα. Ο Μπόκα την έκειρε μοναχή τον Αύγουστο του 1950 και της έδωσε το όνομα της πριγκίπισσας Ζαμφίρας.15 Ένα έγγραφο του Σεπτεμβρίου 1950, που σώζεται στον φάκελο της Σεκιουριτάτε για τον Μπόκα, λέει ότι η Ιουλιέτα είχε προσπαθήσει «αμέτρητες φορές να αυτοκτονήσει». Κατά το ευρετήριο των εγγράφων της Σεκιουριτάτε για τον Μπόκα, όπως το παραθέτει ένα ιστολόγιο, το ίδιο έγγραφο προσθέτει: «Ο ηγούμενος […] προσπαθούσε να της ικανοποιεί όλες τις επιθυμίες, ώστε τον τελευταίο καιρό έγινε η επικεφαλής της μονής.»16 Τον ίδιο μήνα, στις 27 Σεπτεμβρίου 1950, το Γραφείο της Σεκιουριτάτε του Χάτσεγκ έγραφε στη Σεκιουριτάτε του νομού: «Την ημέρα 30 Σεπτ. τ.έ. θα στείλουμε μια γυναίκα για να εκθέσει τον ονομαζόμενο BOCA ARSENIE σύμφωνα με τη διατ. σας και θα αναφέρουμε το αποτέλεσμα αυτού.» Οι αξιωματικοί πρόσθεταν ότι είχαν έρθει σε επαφή με την κομματική οργάνωση του διαμερίσματος του Χάτσεγκ για να κάνουν «μια δουλειά καταπολέμησης της επιρροής αυτού στους κόλπους του πληθυσμού».17

Ο κόσμος που ανέβαινε άλλοτε στη Σάμπατα ερχόταν τώρα στο Πρίσλοπ. Στις 14 Νοεμβρίου 1949, μια έκθεση της Σεκιουριτάτε τον αποκαλούσε «απατεώνα μοναχό», για τον οποίο «λέγεται ότι είναι θαυματουργός», και ανέφερε την πρόταση να μετατεθεί σε μια μονή όπου δεν τον ξέρει ο κόσμος. Στη μονή πουλιούνταν φωτογραφίες με τη μορφή του. Στην πανήγυρη της 14ης Σεπτεμβρίου 1950 ήρθαν από δύο ως τρεις χιλιάδες άνθρωποι, με τα τρένα, από το Φαγκαράς, το Μπρασόβ (Brașov), το Σιμπίου και την Άλμπα, και μερικοί από το Βουκουρέστι και το Πλοϊέστι (Ploiești). Ο επίτροπος για τα θρησκεύματα, ο υπάλληλος που επιτηρούσε την εκκλησιαστική ζωή εκ μέρους του κράτους, έγραφε ότι οι προσκυνητές αναζητούσαν τον ηγούμενο παντού, για να του μιλήσουν, να τον αγγίξουν και να του φιλήσουν τα χέρια και το ράσο: «Η επιρροή του πάνω στους προσκυνητές είναι αφάνταστη.»18

Το καλοκαίρι και το φθινόπωρο του 1950, ο Όσιος Κλεόπας (Cleopa), τότε ηγούμενος της μονής Σλατίνα (Slatina) στη Μολδαβία, του έγραψε δύο φορές, παρακαλώντας τον να επισκεφθεί την αδελφότητά του. Ο Μπόκα του είχε στείλει εκεί μερικούς μαθητές από τη Σάμπατα. Οι επιστολές σώθηκαν στον φάκελο παρακολούθησης της Σεκιουριτάτε, και από τη δεύτερη φαίνεται ότι η συνάντηση που επιθυμούσαν και οι δύο δεν είχε γίνει.19

Η Διώρυγα (1951–1952)

Η Σεκιουριτάτε ετοίμαζε στο μεταξύ τη σύλληψή του. Στις 29 Μαΐου 1950, ένα τμήμα της Κεντρικής Επιτροπής του κομμουνιστικού κόμματος επισήμανε στη Σεκιουριτάτε ότι οι χωρικοί από το Σουγκάγκ (Șugag), στον νομό Άλμπα, πήγαιναν στο Πρίσλοπ, σε έναν μοναχό που λεγόταν ότι είχε θεραπεύσει μια γυναίκα, και ζήτησε «λήψη μέτρων καταπολέμησης αυτών των θαυμάτων και θεραπευτών ασθενειών». Στις 2 Ιουνίου, ένας αξιωματικός της Σεκιουριτάτε πρότεινε, σε μια εισήγηση, «την κατεπείγουσα ένταξη σε Μ.Ε. για διάστημα δύο ετών του αρχιμανδρίτη Boca Arsenie, ηγουμένου της μονής Πρίσλοπ-Χουνεντοάρα». Το Μ.Ε. σήμαινε μονάδα εργασίας, δηλαδή αποικία καταναγκαστικής εργασίας. Στις 14 Οκτωβρίου 1950, μια απόφαση του Υπουργείου Εσωτερικών τον έστειλε για δώδεκα μήνες σε διοικητική κράτηση, δηλαδή σε φυλάκιση που την αποφάσιζε το υπουργείο, χωρίς δίκη.20

Τον πήραν δέκα άνθρωποι, το πρωί της 16ης Ιανουαρίου 1951, ανάμεσα στις τέσσερις και τις πέντε. Ο ιερομόναχος Δομέτιος, που ήταν παρών, ανέφερε στην επισκοπή: «δεν επιδείχθηκε καμία διαταγή. Η μέθοδος ήταν βάναυση. Μπήκαν στα κελλιά των δοκίμων μιλώντας πολύ απρεπώς, όλα αυτά χωρίς καμία αιτιολόγηση». Στις 18 Ιανουαρίου, η μοναχή Ζαμφίρα έγινε δεκτή από τον πατριάρχη. Οι σημειώσεις κάποιου που μίλησε τότε μαζί της, πιθανώς ενός υπαλλήλου, λένε ότι τα αυτοκίνητα της Σεκιουριτάτε είχαν χαλάσει και στον ερχομό και στην αναχώρηση, έτσι ώστε οι χωρικοί του Σίλβας (Silvaș), κοντά στο Πρίσλοπ, είχαν δει τον Μπόκα να τον μεταφέρουν με ένα κάρο. Το γεγονός, γράφει ο συντάκτης τους, «ερμηνεύθηκε ως θαυμαστό σημείο, ως ένα είδος θαύματος που έγινε για τον άγιο Αρσένιο».21 Περίπου δέκα μέρες αργότερα, η Ζαμφίρα ήρθε ξανά στο Πατριαρχείο. Κατά τον ιστορικό Αντριάν Νικολάε Πέτκου (Adrian Nicolae Petcu), πήγε και δύο φορές στο Υπουργείο Θρησκευμάτων.22

Τον Φεβρουάριο, μια αντιπροσωπεία χωρικών από τα μέρη του Πρίσλοπ και του Φαγκαράς ήρθε στο Πατριαρχείο να ζητήσει την απελευθέρωσή του. Στις 11 Μαρτίου, η αδελφότητα του Πρίσλοπ, με επικεφαλής τον ιερομόναχο Δομέτιο, έγραψε στον πατριάρχη: «Συγκεντρωθήκαμε εδώ, στο κτίσμα του Αγίου Νικοδήμου για να ξανανάψουμε την Ορθοδοξία.» Οι μοναχοί του ζητούσαν «πατρικά μέτρα» και πρόσθεταν: «Αν δεν μπορείτε να μας τα δώσετε, είμαστε αποφασισμένοι να ακολουθήσουμε τους μαθητές των αγίων του Συναξαριστή: πηγαίνουμε εκεί όπου είναι ο πνευματικός. […] Δεν μπήκαμε στη μοναχική ζωή για να ζούμε μια ύπαρξη σκουληκιών.» Για τις αρχές, η αδελφότητα έγραφε ότι έχει απέναντί τους «τη στάση του Αγίου Αποστόλου Παύλου ότι “κάθε εξουσία είναι από τον Θεό” και, στη γραμμή του, εκείνη του π. Αρσενίου ότι, “απέναντι στον χριστιανισμό, η τωρινή εξουσία είναι καλύτερη από οποιαδήποτε άλλη”». Τα λόγια που αποδίδονται εδώ στον Μπόκα τα γράφει η αδελφότητα, σε ένα αίτημα για την απελευθέρωσή του. Την επομένη, ο Ιουστινιανός έγραψε στην πρώτη σελίδα του υπομνήματος μια επισημείωση με την οποία το διαβίβαζε στον υπουργό Εσωτερικών, Τεοχάρι Τζεορτζέσκου (Teohari Georgescu), «με την παράκληση να βρεθεί μια λύση για τον κατευνασμό των πνευμάτων, όχι μόνο μέσα στη Μονή, αλλά και ανάμεσα στους πιστούς της Τρανσυλβανίας, όπου ο Αρσένιος έχει πολλές χιλιάδες οπαδούς». Και πρόσθετε: «Ο Αρσένιος βρίσκεται στη Διώρυγα-Τσερναβόντα. Αν αφεθεί υπό κράτηση, εμείς μπορούμε να βεβαιώσουμε εκ των προτέρων, ότι οι χιλιάδες πιστοί οπαδοί του Αρσενίου θα ξεκινήσουν για την Τσερναβόντα.» Κατά τον Πέτκου, το υπόμνημα το είχε δώσει στον πατριάρχη η Ζαμφίρα. Η παρέμβαση δεν είχε κανένα αποτέλεσμα.23

Ο Μπόκα είχε οδηγηθεί πρώτα σε ένα κέντρο διαλογής στην κοινότητα Τούντορ Βλαντιμιρέσκου κοντά στο Βουκουρέστι, έπειτα στις αποικίες εργασίας της Τσερναβόντα και του Σαλίνι, στο εργοτάξιο της Διώρυγας Δούναβη–Μαύρης Θάλασσας. Τον Μάρτιο του 1951 έγραφε στη μοναχή Ζαμφίρα: «Εγκατεστημένος υγιής στην Τσερναβόντα […]. Δουλεύω σε καλές συνθήκες […]. Μια ξεχωριστή καλή διάθεση.» Η Ζαμφίρα πήγαινε να τον δει σχεδόν κάθε μήνα. Τον Μάιο του 1951, ένας πληροφοριοδότης σημείωνε ότι εκείνη είχε μάθει από αυτόν, σε μια επίσκεψη, ότι «είναι ευχαριστημένος από τη μεταχείριση». Κατά τη βιογραφία που κυκλοφόρησε το 2018, η Ζαμφίρα διηγιόταν ότι «δεν περίμενε να τον βρει σε τόσο καλή κατάσταση».24 Ο Πέτκου γράφει ότι ο Μπόκα υποβλήθηκε σε καταναγκαστική εργασία. Η βιογραφία του 2018, ακολουθώντας ένα βιβλίο που κυκλοφόρησε το 2016, λέει ότι κρατούσε τα λογιστικά βιβλία της αποικίας και ότι έτσι γλίτωνε από τη βαριά δουλειά των άλλων κρατουμένων. Ανάμεσα στους πιστούς κυκλοφορούσε τότε η φήμη, που την κατέγραψε η Σεκιουριτάτε τον Ιούνιο του 1951, ότι στη Διώρυγα, «όπου δούλευε αυτός υποχωρούσε το έδαφος και τον μετέφεραν από τη μια εργασία στην άλλη, αλλά τελικά χρειάστηκε να αφεθεί ελεύθερος».25

Μπλε γραμματόσημο της Λαϊκής Δημοκρατίας της Ρουμανίας του 1951, με επισήμανση του 1952, με τη Διώρυγα Δούναβη–Μαύρης Θάλασσας
Γραμματόσημο της Λαϊκής Δημοκρατίας της Ρουμανίας για το πενταετές σχέδιο 1951–1955, επιτυπωμένο το 1952, με την επιγραφή «Το 1955 θα τεθεί σε λειτουργία η Διώρυγα Δούναβη–Μαύρης Θάλασσας». Ο Μπόκα κρατήθηκε στο εργοτάξιο της Διώρυγας μεταξύ 1951 και 1952.
Κοινό κτήμα, μέσω Wikimedia Commons.

Στη Διώρυγα ανακρίθηκε και για τον Επίσκοπο της Οράντεα Νικόλαο Ποποβίτσι (Nicolae Popovici), τον πρώην καθηγητή του στο Σιμπίου, τον οποίο οι αρχές είχαν στείλει τον Οκτώβριο του 1950 να ζει περιορισμένος στη μονή Κέια (Cheia). Κατά τον Πέτκου, ο Μπόκα δήλωσε ότι γνώριζε τον επίσκοπο από τότε που ήταν καθηγητής του και ότι τον είχε ξαναδεί το 1949, στο Μπεγιούς, κατά την αποστολή ανάμεσα στους ελληνοκαθολικούς, και για τα κηρύγματα του επισκόπου κατά του καθεστώτος δεν είπε τίποτε. Κατά τη βιογραφία του 2018, δήλωσε ότι, από τότε που ο Ποποβίτσι έγινε επίσκοπος, τον είχε επισκεφθεί μόνο μία φορά και ότι είχε μάθει από τον πατριάρχη και από ανθρώπους του Πατριαρχείου ότι τα κηρύγματά του ήταν αντιδραστικά, δηλαδή εχθρικά προς το καθεστώς.26

Όσο έλειπε ο Μπόκα, τη μονή τη διοίκησε ο ιερομόναχος Δομέτιος, και από την 1η Οκτωβρίου 1951, κατ’ αίτηση της αδελφότητας, ο Επίσκοπος Ανδρέας διόρισε τη μοναχή Ζαμφίρα αναπληρώτρια ηγουμένη. Εκείνους τους μήνες αρρώστησε η μητέρα του Μπόκα, την οποία η Ζαμφίρα επισκεπτόταν κάθε μήνα στο Χαλμάτζιου (Hălmagiu), ένα χωριό του νομού Αράντ. Η μητέρα πέθανε στις 6 Δεκεμβρίου 1951, και η Ζαμφίρα ήταν στην κηδεία. Το 1984, ο Μπόκα διηγήθηκε σε έναν μαραγκό που δούλευε στο σπίτι του και που έδινε αναφορές στη Σεκιουριτάτε ότι τότε «είχε διαδοθεί ότι αυτός τάχα είχε δραπετεύσει από τη Διώρυγα» και ότι οι αρχές τον αναζήτησαν, αλλά ότι «στην πραγματικότητα, αυτός δεν είχε δραπετεύσει και βρισκόταν στη Διώρυγα». Είχε προαισθανθεί «ότι κάτι συνέβη στο σπίτι, αλλά δεν ήξερε, ώσπου να ανακοινωθεί επίσημα».27

Κατά τα μητρώα της Σεκιουριτάτε, ο Μπόκα ήταν φυλακισμένος από τις 19 Ιανουαρίου 1951 ως τις 17 Μαρτίου 1952, σχεδόν δεκατέσσερις μήνες, αν και η απόφαση του υπουργείου μιλούσε για δώδεκα. Στις 3 Απριλίου 1952 έγραφε στον Επίσκοπο Ανδρέα: «Του Ευαγγελισμού, με τη βοήθεια του Θεού, έφτασα, στο σπίτι, στο Πρίσλοπ: υγιής, πολύ ωφελημένος και εξίσου γαλήνιος.» Ο επίσκοπος τον διόρισε αμέσως ξανά πνευματικό της μονής. Το Υπουργείο Θρησκευμάτων, μέσω του οποίου το κράτος κρατούσε τότε τις Εκκλησίες υπό έλεγχο, τον αναγνώρισε σε αυτή τη θέση μόλις τον Φεβρουάριο του 1953.28

Τα τελευταία χρόνια στο Πρίσλοπ (1952–1959)

Η Σεκιουριτάτε συνέχισε να τον παρακολουθεί μετά την επιστροφή του. Ο επίτροπος για τα θρησκεύματα είχε προτείνει να σταλεί στο Πρίσλοπ ένας άνθρωπος προετοιμασμένος από πριν, που να παρουσιαστεί ως «πολιτικός πρόσφυγας» και να ζητήσει καταφύγιο, ώστε οι αρχές να έχουν έπειτα έρεισμα να χτυπήσουν τη μονή. Ο άνθρωπος ήρθε τον Απρίλιο του 1952, και ο Μπόκα και η Ζαμφίρα τον κατήγγειλαν στη Σεκιουριτάτε του Χάτσεγκ. Ένας πράκτορας έγραφε την ίδια εποχή ότι ο Μπόκα «ήρθε σε επαφή με όλα τα όργανα της κρατικής εξουσίας». Κατά τη βιογραφία του 2018, που συνοψίζει την αναφορά, όποτε εμφανιζόταν στο Πρίσλοπ ένας ύποπτος προσκυνητής, ο Μπόκα ειδοποιούσε τη Σεκιουριτάτε του Χάτσεγκ, η οποία ερχόταν και τον έλεγχε.29

Τον Ιούνιο του 1953, η Σεκιουριτάτε του Κλουζ ενημέρωνε εκείνη της Χουνεντοάρα για μια συνάντηση των ανθρωποσόφων, των μαθητών του Αυστριακού φιλοσόφου και εσωτεριστή Ρούντολφ Στάινερ, που έγινε στο Κλουζ στις 31 Μαΐου. Το έγγραφο έλεγε ότι «αυτός ο μοναχός έχει “το χάρισμα της διόρασης”», ότι «αφού μπήκε στην ανθρωποσοφική ομάδα έκανε γρήγορη πρόοδο» και ότι οι συμμετέχοντες είχαν μιλήσει γι’ αυτόν «με μεγάλο θαυμασμό». Τον Νοέμβριο, η Σεκιουριτάτε της Ντέβα (Deva) έγραφε ότι της είχε επισημανθεί πως ο Μπόκα ανήκει στην «ανατρεπτική αντεπαναστατική ανθρωποσοφική οργάνωση της ΛΔΡ». Ο Πέτκου, που δημοσιεύει αυτά τα έγγραφα, τα θεωρεί καταδοσία «που δεν μπορεί να αποδειχθεί». Από αυτά δεν προκύπτει ότι ο Μπόκα ήταν σε εκείνη τη συνάντηση.30

Ένα έγγραφο από τον φάκελο της Σεκιουριτάτε γι’ αυτόν λέει ότι μετά την επιστροφή ο Μπόκα «ανέλαβε τη σιωπή». Η μοναχή Ζαμφίρα επέβαλε τότε στη μονή μια αυστηρή τάξη για τους επισκέπτες. Σε όσους ρωτούσαν για τον π. Αρσένιο έλεγε ότι εκείνος ακολουθεί τώρα τον λόγο που άκουσε ο αββάς Αρσένιος ο Μέγας, ο ερημίτης της Αιγύπτου του οποίου το όνομα έφερε: «Φεύγε τους ανθρώπους και σωθήση.» Ένας πληροφοριοδότης που έστειλε η Σεκιουριτάτε τον Ιούλιο του 1955 βρήκε την πύλη κλειδωμένη και οκτώ τσοπανόσκυλα στην αυλή. Η ηγουμένη εξέταζε τους επισκέπτες στην πύλη και τους περισσότερους τους έστελνε στα σπίτια τους· σε όσους γίνονταν δεκτοί έπαιρνε τα δελτία ταυτότητας και συνήθως δεν τους κρατούσε περισσότερο από μία ημέρα. Στον ίδιο διηγήθηκε πώς είχε διώξει κάποτε μερικούς επισκέπτες από τη Χουνεντοάρα που ήθελαν να φωτογραφίσουν: «Εγώ πήρα τότε μια πέτρα από κάτω […] και πρόσταξα τις μοναχές να κάνουν το ίδιο.»31

Τον Μάιο του 1952, ο ιερομόναχος Δομέτιος μετατέθηκε ως πνευματικός στη μονή Αφτέια (Afteia), στον νομό Άλμπα, και ο Μπόκα έμεινε ο μόνος ιερέας του Πρίσλοπ. Η αδελφότητα μεγάλωσε τα επόμενα χρόνια, ως τις τριάντα πέντε μοναχές και δόκιμες, δηλαδή αρχάριες, το 1959. Δούλευαν σε εργαστήρια χαλιών, υφασμάτων, ραπτικής και πλεκτών, ενταγμένα σε έναν βιοτεχνικό συνεταιρισμό, και στη μονή λειτουργούσε μια μοναχική σχολή, όπου δίδασκαν ο Μπόκα και η ηγουμένη. Οι μοναχές έμαθαν την ψαλτική, δηλαδή την παλαιά εκκλησιαστική ψαλμωδία βυζαντινής παράδοσης, και τη χορωδία τους την προετοίμαζε ο Μπόκα.32

Μεταξύ 1954 και 1956, η Διεύθυνση Ιστορικών Μνημείων αναστήλωσε την εκκλησία, με τη στήριξη του Υπουργείου Θρησκευμάτων, του Πατριαρχείου και της Επισκοπής του Αράντ. Τα στασίδια, την πόρτα και το αρτοφόριο, δηλαδή το κιβώτιο πάνω στην Αγία Τράπεζα όπου φυλάσσονται τα Τίμια Δώρα, τα σκάλισε ένας μάστορας από το Σιμπίου, ο Ρούντολφ Λόρεντς (Rudolf Lorentz), σύμφωνα με τα σχέδια του Μπόκα. Ο Μπόκα ήθελε να ζωγραφίσει ο ίδιος την εκκλησία. Γι’ αυτό ζήτησε, τον Δεκέμβριο του 1954, να κάνει την εξάμηνη πρακτική που απαιτούνταν από τους ζωγράφους εκκλησιών, στο εργοτάξιο του καθεδρικού ναού του Γαλάτσι, και ο πατριάρχης ενέκρινε το αίτημά του. Στις 26 Μαρτίου 1958 υπέβαλε στον Επίσκοπο Ανδρέα τον προϋπολογισμό των τοιχογραφιών, δηλαδή την κοστολόγηση του έργου, για να την εγκρίνει η επιτροπή εκκλησιαστικής ζωγραφικής του Πατριαρχείου. Τον Ιανουάριο του 1959, η μονή προσέλαβε τον ζωγράφο Στέφαν Κωνσταντινέσκου (Ștefan Constantinescu), που επρόκειτο να ζωγραφίσει την εκκλησία μαζί με τον Μπόκα. Οι τοιχογραφίες δεν έγιναν τελικά: το 1986 η εκκλησία ήταν ακόμη ανιστόρητη.33

Στις 19 Σεπτεμβρίου 1955, η Σεκιουριτάτε συνέλαβε και τους δύο, τον Μπόκα στο Πρίσλοπ και τη Ζαμφίρα στον συνεταιρισμό του Χάτσεγκ. Ο Μπορντάσιου είχε πιαστεί τον Ιούλιο, και στην ανάκρισή του είχαν ειπωθεί τα ονόματά τους. Στην Τιμισοάρα, ο Μπόκα ρωτήθηκε για τον Μπορντάσιου και για άλλους κρατουμένους που θεωρούνταν λεγεωνάριοι, δηλαδή μέλη του πρώην Λεγεωνάριου Κινήματος, του εθνικιστικού πολιτικού κινήματος πριν από τον πόλεμο. Ρωτήθηκε επίσης για τον Αντώνιο Πλαμαδεάλα, για τον πρώην καθηγητή του Νικηφόρο Κράινικ (Nichifor Crainic), για την πριγκίπισσα Ιλεάνα (Ileana), από τη βασιλική οικογένεια, και για τη μονή Βλαντιμιρέστι. Ο Νικηφόρος Κράινικ, καταδικασμένος κι ο ίδιος από το καθεστώς, ρωτήθηκε ως μάρτυρας στις 11 Οκτωβρίου και είπε για τον Μπόκα ότι είναι «ένας μοναχός πραγματικής πνευματικής αξίας» και ότι «ήταν εντελώς απολιτικός». Η Ζαμφίρα αφέθηκε ελεύθερη στις 8 Οκτωβρίου.34

Ο Πέτκου βρήκε στον φάκελο επτά πρακτικά των ανακρίσεων της Τιμισοάρας, από τις 27 Σεπτεμβρίου ως τις 5 Οκτωβρίου 1955. Σε ένα από αυτά, ο Μπόκα δηλώνει: «Διευκρινίζω ότι εγώ δεν εντάχθηκα στη λεγεωναρική οργάνωση ούτε μου έγιναν προτάσεις προς αυτή την κατεύθυνση.» Από αυτά δημοσιεύθηκε η ανάκριση της 5ης Οκτωβρίου, για την πριγκίπισσα Ιλεάνα. Το πρακτικό το έγραφε ο ανακριτής, και ο Μπόκα το ξαναδιάβασε και το υπέγραψε. Ο Μπόκα έδωσε εκεί τα ονόματα μερικών ανθρώπων που είχε γνωρίσει γύρω από την πριγκίπισσα, στο κάστρο του Μπραν (Bran), κοντά στο Μπρασόβ. Για δύο από αυτούς είπε ότι τους είχε θεωρήσει φυγάδες, και για έναν, ότι «η δική μου πεποίθηση ήταν ότι αυτός υπήρξε λεγεωνάριος». Είπε ακόμη ότι η ευχαριστήρια επιστολή που του είχε αφήσει η πριγκίπισσα «μπορεί να βρεθεί» στη Σάμπατα, «μαζί με αρκετά βιβλία που είναι κρυμμένα κάτω από το γείσο του ξενώνα του μητροπολίτη, στο σημείο που υπέδειξα εγώ στο σκαρίφημα που έκανα».35

Το ένταλμα προσωρινής κράτησης που εξέδωσε η Στρατιωτική Εισαγγελία της Τιμισοάρας τον κατηγορούσε για «παράλειψη καταγγελίας», δηλαδή για το ότι δεν είχε καταγγείλει τον Μπορντάσιου, τον οποίο αναζητούσαν οι αρχές. Ο Πέτκου γράφει ότι στην Τιμισοάρα, το 1949, ο Μπόκα είχε δώσει στον Μπορντάσιου «ηθική-πνευματική και μάλιστα υλική στήριξη». Τον Μπόκα τον πέρασαν από τις φυλακές της Ζίλαβα, κοντά στο Βουκουρέστι, και της Οράντεα, όπου έμεινε από τις 17 Δεκεμβρίου 1955. Κατά τον Πέτκου, το Στρατοδικείο της Τιμισοάρας τον καταδίκασε σε έξι μήνες φυλάκιση. Αφέθηκε ελεύθερος στις 7 Απριλίου 1956, με ένα έγγραφο του Στρατοδικείου της Οράντεα, και κατά την έξοδο υπέγραψε τη δέσμευση να μη λέει τι είχε δει στη φυλακή και στις ανακρίσεις. Την επομένη βρισκόταν ξανά στο Πρίσλοπ.36 Η βιογραφία του 2018 γράφει ότι δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι βασανίστηκε ή ότι υποβλήθηκε σε απάνθρωπη μεταχείριση.37

Το 1958, η Σεκιουριτάτε του άνοιξε έναν νέο φάκελο παρακολούθησης. Οι αξιωματικοί παραπονιούνταν ότι, «λόγω έλλειψης δικτύου πρακτόρων και, ακόμη περισσότερο, εξαιτίας των επίμονων μέτρων ελέγχου που παίρνει ο λεγεωνάριος Boca Arsenie μαζί με την ηγουμένη Constantinescu Julieta, οι πληροφοριακές μας δυνατότητες είναι περιορισμένες».38

Το καθεστώς ετοίμαζε τότε την απομάκρυνση ενός μεγάλου μέρους των μοναχών από τις μονές. Το Διάταγμα 410, που εκδόθηκε το φθινόπωρο του 1959, θα επέτρεπε την είσοδο στον μοναχισμό σε οποιαδήποτε ηλικία μόνο στους αποφοίτους των σχολών κατάρτισης του κλήρου που είχαν κάνει τη στρατιωτική τους θητεία· οι υπόλοιποι μπορούσαν να γίνουν δεκτοί μόνο μετά τα 55, οι άνδρες, και μετά τα 50, οι γυναίκες, και με άλλες προϋποθέσεις. Το Τμήμα Θρησκευμάτων, ο φορέας μέσω του οποίου το κράτος έλεγχε τις Εκκλησίες, στόχευε πρώτα όσους θεωρούσε «κακούς πολίτες», δηλαδή όσους είχαν φυλακιστεί και στο παρελθόν. Ανάμεσα σε αυτούς είχε συμπεριλάβει τον Μπόκα και τη Ζαμφίρα.39

Στις 22 Απριλίου 1959, η Επισκοπή του Αράντ τους ζήτησε, με μια προφορική διαταγή, να εγκαταλείψουν τη μονή μέσα σε είκοσι τέσσερις ώρες και με πολιτικά ρούχα. Τρεις μέρες αργότερα, το Σάββατο του Λαζάρου, παραπονέθηκαν για το μέτρο στον αξιωματικό της Σεκιουριτάτε του Χάτσεγκ και του ζήτησαν άδεια να πάνε πρώτα στο Βουκουρέστι. Η Ζαμφίρα άφησε στον αξιωματικό ένα υπόμνημα στο οποίο εμφανιζόταν αποφασισμένη να ξεσκεπάσει «από τις ρίζες» τις αντικαθεστωτικές μηχανορραφίες των ορθόδοξων ιεραρχών και των πρώην ελληνοκαθολικών που είχαν περάσει τυπικά στην Ορθοδοξία. Ο αξιωματικός πρότεινε τότε να στρατολογηθεί ως πληροφοριοδότρια. Ο Πέτκου γράφει, χωρίς να παραθέτει κάποιο έγγραφο, ότι ο Μπόκα πήγε στον πατριάρχη, και εκείνος του είπε να μη βγει από τη μονή χωρίς γραπτή διαταγή.40

Τη γραπτή διαταγή την υπέγραψε ο Επίσκοπος Ανδρέας Ματζιέρου στις 14 Μαΐου 1959, ύστερα από μια μακρά συζήτηση με έναν επιθεωρητή του Τμήματος Θρησκευμάτων που ήρθε από το Βουκουρέστι: «Σύμφωνα με τις διατάξεις που εξέδωσε η Ι. Σύνοδος, σχετικά με την απομάκρυνση από τις μονές των μοναζόντων, που με τη δραστηριότητά τους βλάπτουν τα εκκλησιαστικά συμφέροντα, αποφασίζουμε, ο ιερομόναχος Αρσένιος Μπόκα, πνευματικός στη γυναικεία μονή Πρίσλοπ, να εγκαταλείψει αμέσως τις εγκαταστάσεις της ανωτέρω μονής. Ο εν λόγω θα βγει από τη μονή χωρίς ράσο, ενώ η Επισκοπή μας θα του διαθέσει το αναγκαίο χρηματικό ποσό, για να αγοράσει ένα πολιτικό κοστούμι.» Παρόμοια απόφαση έλαβε η μοναχή Ζαμφίρα. Ο βικάριος της επισκοπής και ο απεσταλμένος του Τμήματος πήγαν τις αποφάσεις στο Πρίσλοπ την ίδια ημέρα, και στις 17 Μαΐου 1959 ο Μπόκα και η Ζαμφίρα έφυγαν.41

Τον Ιούλιο, ο Πατριάρχης Ιουστινιανός ευχαρίστησε τον Επίσκοπο Ανδρέα επειδή είχε προστατέψει την αδελφότητα που απέμεινε και του ζήτησε να μην πάρει άλλο μέτρο «πριν με ρωτήσετε εμένα». Η αδελφότητα διασκορπίστηκε παρ’ όλα αυτά. Τον Σεπτέμβριο του 1959, δέκα μοναχές έλαβαν εντολή να μετακομίσουν στη μονή Γκάι (Gai), κοντά στο Αράντ, και τον Οκτώβριο έφυγαν κι άλλες. Τον Σεπτέμβριο του 1960, το Πρίσλοπ έκλεισε ως μονή, και ως το 1976 στα κτίριά του λειτούργησε γηροκομείο.42

Στον κόσμο, στο Βουκουρέστι (1959–1968)

Από το Πρίσλοπ, ο Μπόκα και η Ζαμφίρα πήγαν στο Βουκουρέστι, όπου εγκαταστάθηκαν στο σπίτι της μητέρας της, της Εκατερίνας Κωνσταντινέσκου (Ecaterina Constantinescu), στην οδό Βοεβόδα Λιτόβοϊ (Litovoi Voievod). Από τις 7 Αυγούστου 1959, ο Μπόκα δούλεψε ως ζωγράφος στη νέα εκκλησία του Αγίου Ελευθερίου στο Βουκουρέστι, στο συνεργείο του ζωγράφου Βασίλε Ρουντεάνου (Vasile Rudeanu). Σε έναν μοναχό που είχε απομακρυνθεί από τη μονή, η άδεια διαμονής στην Πρωτεύουσα δινόταν μόνο με την έγκριση του Τμήματος Θρησκευμάτων. Στις 3 Δεκεμβρίου 1959, ο Μπόκα τη ζήτησε, γράφοντας: «Ο υπογεγραμμένος, μένοντας από μικρός ορφανός και φεύγοντας από μικρός από το σπίτι δεν έχω πια τίποτε και κανέναν στην κοινότητα όπου γεννήθηκα, όπου να μπορώ να εγκατασταθώ». Το φθινόπωρο του 1960 ζήτησε και πήρε άδεια διαμονής στο χωριό Μπογκάτα Ολτεάνα, στον νομό Μπρασόβ, όπου επρόκειτο να ζωγραφίσει την εκκλησία που είχε χτίσει ο ιερέας Σπυρίδων Κάντεα (Spiridon Cândea), πρώην καθηγητής θεολογίας στο Σιμπίου. Ο επίτροπος για τα θρησκεύματα της περιφέρειας ανέφερε ότι του έκανε σαφές «να κοιτάζει μόνο τις κοσμικές του υποθέσεις, να μην ανακατεύεται σε εκκλησιαστικές υποθέσεις».43

Στις αρχές του 1961, ο Πατριάρχης Ιουστινιανός τον προσέλαβε ως «ζωγράφο στένσιλ» στο εργαστήριο ζωγραφικής του Πατριαρχείου, που υπαγόταν στο Βιβλικό Ινστιτούτο και βρισκόταν στο Σκίτουλ Μαΐτσιλορ (Schitul Maicilor), έναν ναό του Βουκουρεστίου, με μισθό 1.061 λέι τον μήνα, που καταβαλλόταν από τα κονδύλια του Πατριαρχείου. Δελτίο ταυτότητας του Βουκουρεστίου φαίνεται ότι δεν πήρε: στις εκθέσεις της Σεκιουριτάτε του 1962 και του 1963 εμφανίζεται «να μένει ως προσωρινός κάτοικος», δηλαδή μόνο με θεώρηση προσωρινής διαμονής στην πόλη. Στο εργαστήριο έμαθε τη ζωγραφική σε εμαγιέ, δηλαδή τη ζωγραφική με σμάλτο πάνω σε μέταλλο, από τη ζωγράφο Οτίλια Οτετελεσάνου (Ottilia Oteteleșanu), που διηύθυνε το εργαστήριο. Ένας πληροφοριοδότης έγραφε το 1966 ότι ο Μπόκα κάνει όλες τις μελέτες και τα σχέδια των παραγγελιών, ότι «ο πατριάρχης τον εκτιμά πάρα πολύ» και ότι «κατά τη διάρκεια της δουλειάς δεν θέλει να γίνονται συζητήσεις στο εργαστήριο». Ο ίδιος σημείωνε ότι ο Μπόκα είχε κάνει δική του αυτή την τέχνη «με πολλή επιδεξιότητα (κλεμμένη στην κυριολεξία)», επειδή η ζωγράφος την κρατούσε μυστική, και ότι τώρα εκπαίδευε ο ίδιος δύο μαθητές. Απέδιδε στον Μπόκα τα λόγια: «Βρε, αφού οι παλιοί που ξέρουν τα μυστικά της τέχνης δεν θέλουν να τα μεταδώσουν στους νέους, εμείς πρέπει να την κλέψουμε.»44

Και στο Βουκουρέστι τον αναζήτησαν άνθρωποι που τον ήξεραν από τη Σάμπατα και από το Πρίσλοπ. Ένας πληροφοριοδότης έγραφε τον Φεβρουάριο του 1961 ότι ο Μπόκα «δέχεται επισκέψεις από πάρα πολύ κόσμο από την επαρχία, που έρχεται να τον δει στην εκκλησία του Ελευθερίου, άλλοι με γράμματα, άλλοι με δέματα». Ένας άλλος σημείωνε τον Ιανουάριο του 1962 ότι ο Μπόκα «δουλεύει πολύ λίγο και αντ’ αυτού – με το πρόσχημα ότι εξομολογεί (αν και δεν είναι πια ιερέας και δεν ανήκει στην Εκκλησία του Ελευθερίου) – έχει μακρές συνομιλίες στην εκκλησία με διάφορα πρόσωπα». Τα επόμενα χρόνια τον αναζητούσαν στο εργαστήριο του Πατριαρχείου άνθρωποι που του ζητούσαν μια συμβουλή, μια εικόνα ή έναν σταυρό σκαλισμένο σε ξύλο, και στις αναφορές των πληροφοριοδοτών επανέρχονται φράσεις όπως «οι προσευχές του κάνουν θαύματα».45

Στην άδειά του, το καλοκαίρι του 1962, ο Μπόκα ζωγράφισε στην Μπογκάτα Ολτεάνα, και το 1963 πήγε ξανά εκεί για μερικούς μήνες· η Σεκιουριτάτε ζήτησε να παρακολουθείται και στο χωριό.46

Κυκλοφορούσε τώρα με πολιτικά ρούχα και δεν είχε πια γένια. Η Σεκιουριτάτε τον περιέγραφε το 1962 με «διχαλωτό μουστάκι και γυαλιά οράσεως με πράσινους φακούς». Η Λίντια Στανιλοάε τον συνάντησε κάποτε στον δρόμο: «με πολιτικά, χωρίς γένια. Δεν είχε πια ούτε το λευκό ράσο που του έδινε κύρος.» Παρακάτω γράφει: «Είχε γίνει ένα ανώνυμο πρόσωπο, ένας περαστικός στους δρόμους του Βουκουρεστίου και τίποτε άλλο.» Ένας πληροφοριοδότης σημείωνε τον Φεβρουάριο του 1965 ότι ο Μπόκα πηγαίνει στις ακολουθίες του Πατριαρχείου τις γιορτινές ημέρες και ότι, «όποτε μίλησα μαζί του μού είπε ότι ο κόσμος τού έκανε ψεύτικη διαφήμιση, μεγαλοποίησε ορισμένα πράγματα και εξαιτίας αυτού υπέφερε».47

Η Λίντια Στανιλοάε διηγείται και ένα περιστατικό από τα χρόνια που ο πατέρας της ήταν στη φυλακή και η οικογένεια δεν είχε πια νέα του. Μια μέρα βρήκε τη μητέρα της, τη Μαρία Στανιλοάε (Maria Stăniloae), με τα μάτια κόκκινα από το κλάμα. Είχε πάει στην πόλη και είχε συναντήσει τη Ζαμφίρα, η οποία της είχε πει, γράφει η Λίντια, «με πλήρη έλλειψη τακτ»: «Άκουσα ότι πέθανε ο π. Στανιλοάε». Η μητέρα πρόσθεσε «με πίκρα»: «Χαμογελούσε όταν με ρώτησε!» Έπειτα διηγήθηκε: «Διέσχισε τον δρόμο για να έρθει σε μένα. Και μου φώναξε από δέκα βήματα, “άκουσα ότι ο π. Στανιλοάε πέθανε!”» Η μητέρα είχε αντιτείνει: «Δεν πέθανε! Υπάρχουν αρκετοί που χαίρονται να διαδίδουν τέτοια νέα, αλλά δεν πέθανε. Το ξέρω σίγουρα!» Η Λίντια γράφει ότι έκλαψαν και οι δύο όλη την ημέρα. Ο Στανιλοάε ζούσε: αργότερα, ένας νέος που αποφυλακίστηκε, ο οποίος είχε μείνει μαζί του στον ίδιο θάλαμο, τους έφερε νέα του.48

Όλα αυτά τα χρόνια έμενε στο ίδιο σπίτι με τη Ζαμφίρα. Από το 1963 έμεναν σε μια κατοικία που αγοράστηκε εκείνη τη χρονιά, και από το 1968 στη συνοικία Κοτροτσένι (Cotroceni), στην οδό Δρ. Πετρίνι (Dr. Petrini), σε ένα σπίτι που ανήκε στη Ζαμφίρα. Ο ίδιος πληροφοριοδότης έγραφε το 1965: «Κάποιοι έλεγαν μάλιστα ότι ο Αρσένιος Μπόκα είναι παντρεμένος με αυτήν.» Ο αξιωματικός που τον παρακολουθούσε έγραφε την ίδια χρονιά: «Γύρω στο έτος 1963 αγόρασαν ένα σπίτι με τη συνεισφορά και των δύο. Γι’ αυτόν τον λόγο, ανάμεσα στους γνωστούς τους από την εκκλησία θεωρείται ότι είναι παντρεμένοι, πράγμα που όμως δεν είναι αλήθεια, επειδή δεν έχουν τις νόμιμες διατυπώσεις γάμου.»49

Η Σεκιουριτάτε τον παρακολούθησε και στο Βουκουρέστι. Στις αρχές του 1962 του άνοιξε έναν φάκελο με το όνομα «Pictorul» («Ο Ζωγράφος»), και τον Αύγουστο αποφάσισε ότι «θα μελετηθεί με σκοπό τη στρατολόγηση», επειδή «είναι γνωστός με μεγάλη επιρροή στους κύκλους των ορθόδοξων πιστών και των λεγεωναρίων, καθώς έχει δημιουργηθεί γύρω του ένας αληθινός μύθος». Από τις 21 Αυγούστου ως τις 9 Σεπτεμβρίου 1962 παρακολουθήθηκε βήμα προς βήμα στον δρόμο, με το όνομα «Bratu», και η Ζαμφίρα εμφανίζεται στις εκθέσεις ως «Beti».50

Οι εκθέσεις αυτών των τριών εβδομάδων τον δείχνουν να πηγαίνει το πρωί με το τραμ στο εργαστήριο, και μετά τη δουλειά στους δρόμους του κέντρου ή στην εκκλησία Μποτεάνου (Boteanu), επίσης στο Βουκουρέστι, όπου ζωγράφιζε τα βράδια. Στις 23 Αυγούστου έφυγε με τη Ζαμφίρα για τη Σινάια, ορεινή πόλη στην κοιλάδα της Πραχόβα. Ανέβηκαν ως το υψόμετρο 1400, δηλαδή στα 1.400 μέτρα, και την επομένη ως το καταφύγιο Μπάμπελε (Babele), στα όρη Μπουτσέτζι (Bucegi), και φωτογραφήθηκαν από πράκτορες στο τρένο και στο βουνό. Κατά τη βιογραφία του 2018, που αναδημοσιεύει φωτογραφίες από αυτή την εκδρομή, στο βουνό ο Μπόκα φορούσε κοντό παντελόνι, έναν μπερέ και ένα σακίδιο. Στις 9 Σεπτεμβρίου, την τελευταία ημέρα της παρακολούθησης, ήταν παρών στη χειροτονία σε επίσκοπο του Βησσαρίωνα Αστιλεάνου (Visarion Aștileanu), του μετέπειτα επισκόπου του Αράντ.51

Η Σεκιουριτάτε προσπάθησε να τον στρατολογήσει ως πληροφοριοδότη τον Νοέμβριο του 1961 και ξανά το 1964. Για τη συμπεριφορά του στη φυλακή, οι αξιωματικοί έγραφαν τον Ιούλιο του 1962: «Δεν διαθέτουμε πληροφορίες σχετικά με τη δραστηριότητα που ενδεχομένως ανέπτυξε στο σωφρονιστικό κατάστημα.» Τον Απρίλιο του 1963 ζήτησαν να εξακριβωθούν «η συμπεριφορά, η δραστηριότητα που ανέπτυξε και οι σχέσεις που είχε με τα κρατούμενα στοιχεία» για τον καιρό που είχε μείνει σε κράτηση. Ένας αξιωματικός σημείωνε στις 28 Αυγούστου 1963: «Το εν λόγω στοιχείο είναι πολύ προσεκτικό. Κοντά του δεν έχει πρόσβαση οποιοσδήποτε πράκτορας. Για τον BOCA ARSENIE χρειάζεται ένας πράκτορας τουλάχιστον του αναστήματός του για να εξακριβώσει τις πραγματικές του αντιλήψεις.» Η βιογραφία του 2018, γραμμένη με βάση τους φακέλους, λέει: «Δεν υπάρχει καμία υπογεγραμμένη δέσμευση ούτε κανένα έγγραφο που να πιστοποιεί μια τέτοια υπόθεση.» Στις 12 Νοεμβρίου 1965, το Υπουργείο Εσωτερικών τον πέρασε στο «παθητικό μητρώο», δηλαδή τον άφησε στα μητρώα της Σεκιουριτάτε χωρίς ενεργή παρακολούθηση, αφού μια συνοπτική έκθεση του Μαΐου είχε διαπιστώσει ότι «δεν εμφανίζεται με εχθρικές εκδηλώσεις».52

Τον Μάρτιο του 1965, κατά τις αναφορές μιας πληροφοριοδότριας, η Ζαμφίρα επισκέφθηκε τον ιερέα Ιωάννη Ιοβάν (Ioan Iovan), πρώην πνευματικό της μονής Βλαντιμιρέστι, που είχε αποφυλακιστεί το 1964 ύστερα από σχεδόν δέκα χρόνια φυλακή. Ο Ιοβάν διηγήθηκε στην πληροφοριοδότρια ότι η Ζαμφίρα του είχε προτείνει, εκ μέρους του Μπόκα, να μπει σε μια μυστική οργάνωση και ότι εκείνος αρνήθηκε. Ο Μπόκα φέρεται να είπε έπειτα στην πληροφοριοδότρια ότι επρόκειτο για ένα στοίχημα: «Δεν είναι τίποτε αληθινό, παρά ένα παιδιάρισμα, για να πιάσουμε τον σφυγμό του καημένου του Ιοβάν.» Σε έναν αρχιμανδρίτη του Πατριαρχείου φέρεται να είπε ότι ήθελε να μάθει «αν έχει ακόμη τρέλες στο κεφάλι» και ότι έμαθε «ότι γιατρεύτηκε στη φυλακή». Η βιογραφία του 2018 γράφει ότι το επεισόδιο θα μπορούσε να εγείρει «ορισμένα ερωτηματικά». Οι αναφορές όμως δεν δείχνουν ότι ο Μπόκα εργάστηκε για τη Σεκιουριτάτε.53

Οι πληροφοριοδότες είχαν καταγράψει αυτά τα χρόνια και τα λόγια του για τη νέα τάξη πραγμάτων. Κατά μία από τις αναφορές, ο Μπόκα έλεγε: «Ο κομμουνισμός βοηθά τον άνθρωπο να φτάσει στον Θεό και να εργάζεται τη δικαιοσύνη, βοηθά τον άνθρωπο να σωθεί. Αυτό είναι το νόημα των σημερινών μας καιρών, στους οποίους πρέπει να υποταχθούμε με όλη την κατανόηση, επειδή εργάζονται για τη σωτηρία μας, των ανθρώπων, με τη γνώση ή χωρίς τη γνώση των πολλών.» Άλλη φορά είπε ότι, αν δεν ήταν μοναχός, σίγουρα θα ήταν κομμουνιστής, «επειδή έτσι είναι η φύση μου, να είμαι όσο γίνεται πιο σωστός και με πνεύμα δικαιοσύνης». Ο ίδιος όμως έλεγε ότι, όταν ο κομμουνισμός κυριαρχήσει στον κόσμο, οι εκκλησίες θα κλείσουν και θα αρχίσει ο διωγμός κατά των χριστιανών, που θα είναι η «εξέτασή» τους. Ένας από τους πληροφοριοδότες έγραφε στους ανωτέρους του ότι ο Μπόκα, «αν υποστηρίζει τον κομμουνισμό είναι μόνο από φόβο, ότι δεν είναι πεπεισμένος για όσα λέει».54

Τον Αύγουστο του 1965, μια πρώην μοναχή διηγήθηκε σε έναν πληροφοριοδότη ότι είχε πάει στο εργαστήριο να πει στον Μπόκα τα βάσανά της. Είχε περάσει στους παλαιοημερολογίτες, τους πιστούς που κρατούν το παλαιό ημερολόγιο και έχουν χωριστεί από την Ορθόδοξη Εκκλησία της Ρουμανίας, και είχε παντρευτεί έναν ιερέα τους. Ο Μπόκα τη μάλωσε, επειδή οι παλαιοημερολογίτες ήταν «ύποπτοι και παρακολουθούμενοι», και τη ρώτησε γιατί δεν παίρνει παράδειγμα από αυτόν, που «άφησε τη στολή από τότε που βγήκε από τη μονή και σήμερα κανείς δεν έχει τίποτε μαζί του και υπακούει στις διαταγές».55

Τον Ιανουάριο του 1966, ένας άλλος πληροφοριοδότης τον ρώτησε αν σκοπεύει να μείνει «μόνο εδώ με τις εικόνες και τους αγίους». Ο Μπόκα του απάντησε ότι «αισθάνεται πολύ ευτυχισμένος με τους αγίους που ζωγραφίζει» και ότι, αν ο πατριάρχης δεν θέλει να του δώσει ένα άλλο καθήκον, «το οποίο είχε στο παρελθόν και το οποίο μεταξύ μας, δεν εξαρτάται από μένα να το επιθυμώ, σημαίνει, ότι δεν με έχει ανάγκη ή ότι δεν ανταποκρίνομαι στις απόψεις του (του Πατριάρχη) και, επομένως, είναι καλά και πρέπει να αισθάνομαι ευτυχισμένος στην κατάσταση όπου βρίσκομαι». Ο θείος νόμος, έλεγε κατά τον ίδιο πληροφοριοδότη, σημαίνει αγάπη, ειρήνη, υπακοή και εργασία χωρίς ανάπαυλα, όλα «σε πλήρη υποταγή προς την πνευματική και την κρατική ηγεσία, όπως ενώπιον του Θεού».56

Τον Ιανουάριο του 1967, στους εκκλησιαστικούς κύκλους λεγόταν ότι οι μοναχοί που είχαν απομακρυνθεί από τις μονές θα μπορούσαν να γίνουν ξανά δεκτοί. Λεγόταν, μεταξύ άλλων, ότι ο ιερομόναχος Δομέτιος, που είχε διοικήσει το Πρίσλοπ όσο ο Μπόκα βρισκόταν στη Διώρυγα, θα καλούνταν με μια αδελφότητα στη μονή Ρίμετς (Râmeț), στον νομό Άλμπα, που είχε πρόσφατα ανοικοδομηθεί. Ο Δομέτιος έγινε αργότερα ο γνωστός πνευματικός του Ρίμετς.57

Στις 24 Φεβρουαρίου, ο Μπόκα ρώτησε τον πατριάρχη, στο γραφείο του, αν η φήμη είναι αληθινή. Ένας πληροφοριοδότης που ήταν παρών κατέγραψε τη συνομιλία: ο πατριάρχης τον ρώτησε αν θέλει να τον εγκαταλείψει, και ο Μπόκα είπε ότι θα ήθελε να πάει «στην ίδια μονή όπου ήταν, το Πρίσλοπ». «Του απαντήθηκε ότι θα πρέπει να πάει όχι εκεί όπου θέλει αυτός, αλλά εκεί όπου θα κρίνει σκόπιμο η Εκκλησία.» Ο πατριάρχης πρόσθεσε ότι οι μοναχοί θα γίνουν ξανά δεκτοί: «Εννοείται, μόνο όσοι πληρούν ακόμη τις προϋποθέσεις.» Στους συναδέλφους που θα μπορούσαν να μιλήσουν γι’ αυτόν στον πατριάρχη έλεγε ότι στο Πρίσλοπ είχε βάλει κόπο και χρήματα, ότι ξέρει τον τόπο και τους ανθρώπους και ότι εκεί τον χρειάζονται, «σε εκείνο το σημείο όπου συναντώνται οι καθολικές και οι ουγγρικές επιρροές», αφού, «όντας καλός Ρουμάνος και καλός ορθόδοξος, προσφέρει πραγματικές υπηρεσίες στην πατρογονική εκκλησία και στην πατρίδα με τη δραστηριότητα που θα αναπτύξει». Για την απάντηση του πατριάρχη, ο Μπόκα έλεγε «ότι θα υπακούσει και θα πάει σε οποιονδήποτε τόπο θα σταλεί, περιμένοντας τη στιγμή που θα κληθεί και θα σταλεί εκεί όπου επιθυμεί αυτός».58

Μερικές μέρες αργότερα, ένας άλλος πληροφοριοδότης κατέγραψε τι έλεγε ο Μπόκα όταν κάποιοι τον συνέχαιραν για έναν διορισμό ως ηγουμένου: «δεν θέλει πια να οργανώσει και να τακτοποιήσει ορισμένα πράγματα σε μια μονή που υποτίθεται ότι του είχε δοθεί, γιατί δεν είναι πια για περιπέτειες, αλλά για στοχασμούς». Στην ίδια αναφορά, ο Μπόκα λέει ότι του είχε γίνει παρατήρηση «όχι μόνο από τους δικούς μας», δηλαδή από τους ιεράρχες, «και μάλιστα από άλλους μεγαλύτερους»: «Ότι σε μένα ερχόταν πολύς κόσμος. Εγώ όμως δεν τους έκανα τίποτε, παρά μόνο κουβέντιαζα μαζί τους, τους καθοδηγούσα και όταν έφευγαν έλεγαν ότι άλλαξαν, και τότε αυτοί με θεωρούσαν θαυματουργό.»59

Δεν στάλθηκε πουθενά. Κατά τη βιογραφία του 2018, εκείνα τα χρόνια άλλοι μοναχοί που είχαν απομακρυνθεί από τις μονές επέστρεφαν σε αυτές. Στις αναφορές των πληροφοριοδοτών της ίδιας εποχής, ο Μπόκα παραπονιέται ότι οι εργάτες του εργαστηρίου πληρώνονται άσχημα και λέει για κάποιους από το περιβάλλον του πατριάρχη ότι «είναι κάτι απατεώνες» και ότι «δεν φανταζόταν ότι είναι δυνατόν σε αυτό το ίδρυμα [το Πατριαρχείο] να υπάρχει τόση ανεντιμότητα». Άλλη φορά έλεγε ότι «οι ιερείς είναι πιο κλέφτες από οποιουσδήποτε άλλους».60

Από τον Ιούνιο του 1967 δεν δούλευε πια καθημερινά στο εργαστήριο και δούλευε για το Πατριαρχείο στο σπίτι. Τότε επίσης εξασθένησε η όρασή του, «εξαιτίας των εργασιών σε μικρογραφίες». Το Cărarea Împărăției, το βιβλίο που είχε αρχίσει στη Σάμπατα, κυκλοφορούσε σε αντίγραφα ανάμεσα στους οικείους του. Μια αναφορά από τον φάκελο της Σεκιουριτάτε δείχνει ότι τον ίδιο μήνα μια πιστή από το Μπρασόβ το έδινε για αντιγραφή σε έναν ιερέα, σε «δύο τετράδια». Τυπώθηκε στο Αράντ το 1995, μετά τον θάνατό του.61 Στις 12 Οκτωβρίου 1969 βρισκόταν στο Μπραντ (Brad), την πόλη της δυτικής Τρανσυλβανίας όπου είχε μεγαλώσει, στην εκατονταετηρίδα του λυκείου όπου είχε φοιτήσει. Τότε έγραψε μερικές γραμμές ευγνωμοσύνης για την οικογένεια του καθηγητή Πόπα και τις υπέγραψε «Αρσένιος, αγιογράφος και μοναχός».62

Ντραγκανέσκου (1968–1983)

Από το 1968, ο Μπόκα ζωγράφισε την εκκλησία του Ντραγκανέσκου, ενός χωριού του νομού Τζιούρτζιου (Giurgiu), περίπου είκοσι χιλιόμετρα από το Βουκουρέστι. Εφημέριος ήταν ο Σαβιάν Μπουνέσκου (Savian Bunescu), ο σύζυγος της Λιγίας, της αδελφής της Ζαμφίρας. Η εκκλησία, αφιερωμένη στον Άγιο Νικόλαο, είχε χτιστεί το 1870 και είχε ανοικοδομηθεί, πιθανώς, το 1953. Ο Μπόκα τη ζωγράφισε σύμφωνα με δικό του σχέδιο, επί δεκαπέντε χρόνια, ως το 1983. Ο ιερέας Πέτρος Μόγκα (Petru Moga), που πήγαινε εκεί με ανθρώπους από την περιοχή του Φαγκαράς, θυμόταν ότι ο Μπόκα φορούσε μια λευκή ρόμπα και ένα σκουφάκι ζωγράφου και ότι έμενε πάνω στη σκαλωσιά όσο κρατούσε η ακολουθία του ιερέα του τόπου. Μετά την ακολουθία κατέβαινε και μιλούσε με όσους είχαν έρθει να τον δουν.63

Στις 7 Μαΐου 1976, η Σεκιουριτάτε έστειλε στο Ντραγκανέσκου μια πληροφοριοδότρια με το κωδικό όνομα «Vicol Tatiana», την οποία ο Βασίλε Μάνεα (Vasile Manea), αυτός που δημοσίευσε το 2009 ένα μέρος του φακέλου του Μπόκα, θεωρεί πρώην μοναχή. Κατά την έκθεσή της, ο Μπόκα την υποδέχθηκε με τα λόγια: «Βρε, μπλέχτηκες κι εσύ σε κάτι υποθέσεις που είναι πάνω από τις δυνάμεις σου». Εκείνη τον ρώτησε αν θα κάνει πάλι μονή, και εκείνος της απάντησε ότι όχι· την ίδια απάντηση της έδωσε όταν τον ρώτησε για τη μοναχή Βερονίκη (Veronica). Έπειτα της είπε: «Πρέπει να είμαστε απογυμνωμένοι από τα πάντα και μόνο τον Θεό να Τον έχουμε στην ψυχή».64

Αυτά τα χρόνια έμενε με τη Ζαμφίρα στο σπίτι της στη συνοικία Κοτροτσένι. Ο Δανιήλ Στοενέσκου (Daniil Stoenescu), που επρόκειτο να γίνει ιερέας στο Πρίσλοπ και έπειτα επίσκοπος, συγγραφέας τριών βιβλίων για τον Μπόκα, τα οποία παρουσίασε το 2016 στην επιτροπή για την αγιοκατάταξή του, γράφει ότι το φθινόπωρο του 1971 τον επισκέφθηκε στο Ντραγκανέσκου ο Νικηφόρος Κράινικ.65 Κατά τη βιογραφία του 2018, και οι δύο είχαν πάει το 1972 στην κηδεία του Κράινικ και πήγαιναν κάθε χρόνο στο μνημόσυνό του, στην εκκλησία Μποτεάνου. Η κόρη του Κράινικ άφηνε τα κλειδιά της στη Ζαμφίρα. Στις 24 Σεπτεμβρίου 1976, ενώ ο Μπόκα βρισκόταν στο Ντραγκανέσκου και η Ζαμφίρα είχε κληθεί με κάποιο πρόσχημα στο τμήμα της Πολιτοφυλακής (Miliția), της αστυνομίας της εποχής, αξιωματικοί της Σεκιουριτάτε μπήκαν για τρεις ώρες στο σπίτι. Αναζήτησαν χειρόγραφα του Κράινικ, πήραν ένα εκμαγείο των κλειδιών της κόρης του και έβαλαν μικρόφωνα. Τον Φεβρουάριο του 1977, εκείνος που άκουγε τις τηλεφωνικές συνομιλίες του σπιτιού σημείωνε ότι εκεί ακουγόταν το Ράδιο Ελεύθερη Ευρώπη, ο ραδιοφωνικός σταθμός που μετέδιδε από τη Γερμανία τις ειδήσεις που απαγορεύονταν στη Ρουμανία.66

Την 1η Οκτωβρίου 1976, χάρη στις προσπάθειες του Επισκόπου του Αράντ, Βησσαρίωνα Αστιλεάνου, η μοναχική ζωή ξανάρχισε στο Πρίσλοπ, με μια αδελφότητα μοναζουσών, με επικεφαλής τη μοναχή Απολλιναρία (Apolinaria), μία από τις πρώην μαθήτριες του Μπόκα. Πνευματικός της νέας αδελφότητας διορίστηκε ο ιερομόναχος Νικόδημος Ζαχαρία (Nicodim Zaharia), που είχε καρεί μοναχός στο Πρίσλοπ το 1949. Ο Πέτκου γράφει ότι ο Μπόκα δεν αφέθηκε να επιστρέψει εκεί και ότι καθοδηγούσε από μακριά τις νέες μοναχές.67 Κατά τη βιογραφία του 2018, η εκκλησία του Ντραγκανέσκου εγκαινιάστηκε το 1983 από τον Ρωμανό Ιαλομιτσεάνουλ (Roman Ialomițeanul), βοηθό επίσκοπο της Αρχιεπισκοπής Βουκουρεστίου, και ο ζωγράφος δεν αφέθηκε να πάρει μέρος στην ακολουθία.68

Η Σινάια και το τέλος

Τα τελευταία του χρόνια ο Μπόκα τα έζησε στη Σινάια, στο σπίτι της οδού Πριβιγκετόριλορ (Privighetorilor) που ανήκε στις μοναχές της πρώην αδελφότητας του Πρίσλοπ. Οι μοναχές είχαν αγοράσει το σπίτι το 1971 και δούλευαν στην πόλη ή στον αργαλειό του σπιτιού. Στην ίδια αυλή χτίστηκε έπειτα ένα καινούργιο σπίτι· κατά ένα έγγραφο της Σεκιουριτάτε, οι εργασίες κόστισαν 179.377 λέι. Η πύλη από σκαλιστό ξύλο έγινε σύμφωνα με τα σχέδια του Μπόκα.69 Ο Πέτκου γράφει ότι ο Μπόκα μετακόμισε εκεί το 1984, αφού τελείωσε τις τοιχογραφίες του Ντραγκανέσκου και βγήκε στη σύνταξη, και ότι τότε άφησε πάλι γένια. Κατά τη βιογραφία του 2018, έμενε στη Σινάια ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του ’70 και βρισκόταν στο Ντραγκανέσκου μόνο από την άνοιξη ως το φθινόπωρο. Στα μητρώα της Σεκιουριτάτε εμφανίζεται, στις 8 Ιανουαρίου 1985, ως συνταξιούχος, με κατοικία στη Σινάια, στην οδό Πριβιγκετόριλορ αρ. 16. Ένα έγγραφο της Σεκιουριτάτε περιέγραφε τις γυναίκες του σπιτιού: τρεις υφάντριες, μια πωλήτρια και εννέα συνταξιούχες· ανώτερες σπουδές είχε μόνο η Ζαμφίρα.70

Οι μοναχές πήγαιναν στις ακολουθίες στη μονή Σινάια και στην εκκλησία του Προφήτη Ηλία, και ο Μπόκα τις προέτρεπε να ζουν σύμφωνα με τον μοναχικό κανόνα. Το 1984, στο Πρίσλοπ, τοποθετήθηκαν στο τέμπλο, τον τοίχο με τις εικόνες μπροστά από το ιερό, δύο δεσποτικές εικόνες, του Σωτήρος και της Θεοτόκου, που τις φιλοτέχνησε και τις δώρισε ο Μπόκα. Το 1986 προστέθηκαν ο Ευαγγελισμός, στην Ωραία Πύλη, και οι Αρχάγγελοι Μιχαήλ και Γαβριήλ, στις πλάγιες πύλες, έργα επίσης δικά του.71

Η Σεκιουριτάτε τον παρακολούθησε και εδώ, με την ίδια υποψία για «λεγεωναρική δραστηριότητα», αλλά διαπίστωσε ότι «κάνει αποτραβηγμένη ζωή, δεν δέχεται και δεν κάνει επισκέψεις, επειδή είναι άρρωστος». Στον μαραγκό που τον βοηθούσε το 1984 στα σκαλίσματα του σπιτιού, και που έδινε αναφορές στη Σεκιουριτάτε, είπε ότι «τόσο στη μονή Πρίσλοπ όσο και στο Βουκουρέστι, όπου διέμενε, ελεγχόταν διαρκώς από τη Σεκιουριτάτε και αν κάποιος ενδιαφερόταν γι’ αυτόν, θα μπορούσε να πειστεί ότι κοίταξε τη δουλειά του και δεν αναπτύσσει πια κανενός είδους δραστηριότητα». Ο ίδιος πληροφοριοδότης έγραφε ότι ο Μπόκα πήγαινε μία φορά τον μήνα στο Βουκουρέστι, για να εισπράξει τη σύνταξή του από το Πατριαρχείο, και ότι έκανε κάποτε περιπάτους στα περίχωρα με τις μοναχές. Σε μια αναφορά από τον φάκελο της Σινάια καταγραφόταν ότι ο Μπόκα θεωρούσε ότι «έκανε πλήρως το χρέος του απέναντι στον Θεό».72

Το φθινόπωρο του 1988 έμεινε άλλη μία φορά στο Πρίσλοπ, από τα μέσα Οκτωβρίου ως τις 17 Δεκεμβρίου. Έτσι γράφει ο Στοενέσκου, τότε ιερέας στη μονή.73 Ο Πέτκου γράφει ότι εκεί δεν του επιτρεπόταν να ιερουργεί, και ο Μάνεα, ότι τα τελευταία τριάντα χρόνια «τα πέρασε σαν λαϊκός» και ότι «δεν του επιτράπηκε πια να ιερουργεί». Κανείς από τους δύο δεν παραθέτει την πράξη με την οποία θα είχε αποφασιστεί αυτό.74

Μια έκθεση της Σεκιουριτάτε της 3ης Μαρτίου 1989, γραμμένη με βάση όσα είπε ο μαραγκός πληροφοριοδότης, καταγράφει ότι αυτός δούλευε σε σκαλίσματα που του τα σχεδίαζε ο Μπόκα και ότι, πριν από την αρρώστια, ο Μπόκα «δεν εμπλεκόταν σε συζητήσεις πολιτικού χαρακτήρα· περισσότερο περνούσε τον καιρό του στην κατοικία του διαβάζοντας, χωρίς να κάνει ή να δέχεται επισκέψεις». Για την αρρώστια, η έκθεση λέει: «Τον μήνα Δεκέμβριο έπαθε έμφραγμα, καθώς έπασχε από την καρδιά. Μετά από αυτό, τον μήνα Φεβρουάριο 1988 έπαθε μια παράλυση του προσώπου και έπειτα μια παράλυση στο αριστερό πόδι, που τον καθήλωσε στο κρεβάτι.» Το έτος 1988 δεν συμβιβάζεται με τη διαμονή του στο Πρίσλοπ το φθινόπωρο της ίδιας χρονιάς, γι’ αυτό η χρονολογία της αρρώστιας μένει αβέβαιη. Είχε νοσηλευτεί στο Βουκουρέστι, αλλά η θεραπεία δεν βοήθησε, και τώρα κειτόταν στο σπίτι. Στις 10 Απριλίου 1989, ο αξιωματικός της Σεκιουριτάτε που τον παρακολουθούσε τον βρήκε «παράλυτο και καθηλωμένο στο κρεβάτι», υπό τη φροντίδα μιας φροντίστριας: «με δυσκολία μπόρεσα να επικοινωνήσω μαζί του, επειδή έχει πάρεση του προσώπου και μόλις που μπορεί να καταλάβει κανείς τι θέλει να πει». Ο αξιωματικός έγραφε ακόμη ότι η φροντίστρια «χρησιμοποιήθηκε από τα όργανά μας στην εκτέλεση ορισμένων πληροφοριακών καθηκόντων» και ότι, γι’ αυτό, «καθοδηγήθηκε και της δόθηκε στη φροντίδα της ο ονομαζόμενος BOKA ZIAN-VĂLEAN».75

Στις 28 Σεπτεμβρίου 1989, ένας πληροφοριοδότης της Σεκιουριτάτε έγραφε ότι «οι οικείοι του ανησυχούν για την κατάσταση της υγείας και έκαναν τις αναγκαίες προετοιμασίες για την περίπτωση που θα πέθαινε». Στην ίδια αναφορά λέγεται ότι ένας ιερέας από την εκκλησία του Προφήτη Ηλία της Σινάια του τελούσε «ορισμένες θρησκευτικές ακολουθίες». Την επομένη, ένας ταγματάρχης της Σεκιουριτάτε πρότεινε να τον βγάλουν από την «πληροφοριακή επιτήρηση», με την αιτιολογία: «Επί του παρόντος είναι βαριά άρρωστος, καθηλωμένος στο κρεβάτι, και δεν παρουσιάζει πια ενδιαφέρον για την ασφάλεια του κράτους.» Τον έβγαλαν από την επιτήρηση, αλλά τον κράτησαν στα μητρώα της Σεκιουριτάτε.76

Ο Αρσένιος Μπόκα πέθανε στη Σινάια στις 28 Νοεμβρίου 1989. Στις 4 Δεκεμβρίου τάφηκε με άμφια ιερομονάχου, στο κοιμητήριο της μονής Πρίσλοπ. Κατά τη βιογραφία του 2018, οι φίλοι του μετέφεραν το φέρετρό του από τη Σινάια με ένα αυτοκίνητο Dacia 1300 break, και την εξόδιο ακολουθία την τέλεσαν μερικοί ιερείς κοντινοί του, ανάμεσα στους οποίους ο Σαβιάν Μπουνέσκου, ο εφημέριος του Ντραγκανέσκου, και ο Νικόλαος Στρέζα (Nicolae Streza), ιερέας στο Ρασινάρι (Rășinari), κοντά στο Σιμπίου.77

[Επόμενο άρθρο: Αρσένιος Μπόκα (Γ΄). Η διδασκαλία στο βιβλίο «Cărarea Împărăției» (στα ρουμανικά).]

Σημειώσεις

  1. Η ημερομηνία, το ότι ο Μπαλάν «έφερε προσωπικά στο Πρίσλοπ τον ιερομόναχο Αρσένιο Μπόκα» και η κατάσταση της μονής, «εγκαταλελειμμένη από τους τρεις τελευταίους ουνίτες μοναχούς, — με τους τοίχους όλων των κτιρίων γεμάτους υγρασία»: Mircea Păcurariu, Istoria Mănăstirii Prislop, Tipografia Eparhială, Sibiu, 1986 (στο εξής: Păcurariu), σ. 56. Ο Păcurariu, ιστορικός της Εκκλησίας, εργάστηκε με τα αρχεία της επισκοπής, αλλά σε αυτές τις σελίδες δεν δίνει παραπομπές. «Για τη διαφώτιση του λαού» και «αποσπασμένο»: Adrian Nicolae Petcu, «Părintele Arsenie Boca (o biografie documentară) I», Tabor, XVII, αρ. 2, Φεβρουάριος 2023, σσ. 5–35 (στο εξής: Petcu 2023, I), σ. 20· για το «αποσπασμένο», ο Petcu παραπέμπει στο Αρχείο της Μονής Πρίσλοπ (στο εξής: AMrii Prislop), dosar Corespondență (1949–1952), φ. 63. Ο Petcu είναι συγγραφέας ευνοϊκός προς τον Μπόκα· από αυτόν παίρνω τα γεγονότα που στηρίζονται σε έγγραφα, τα οποία δεν τα έχω δει, και όπου δεν δίνει παραπομπή το λέω. Ότι ο Μπαλάν τον πήγε στο Πρίσλοπ το γράφει και η Tatiana Niculescu, „Ei mă consideră făcător de minuni”. Viața lui Arsenie Boca, Humanitas, București, 2018 (στο εξής: Niculescu), σ. 104, η οποία παραθέτει ένα έγγραφο της Σεκιουριτάτε: ACNSAS (το Αρχείο του Εθνικού Συμβουλίου για τη Μελέτη των Αρχείων της Σεκιουριτάτε), P 13928, φ. 46. Η κατάργηση της Ελληνοκαθολικής Εκκλησίας: Petcu 2023, I, σ. 20 («της διαδικασίας επιστροφής των ελληνοκαθολικών στην Ορθοδοξία και κατάργησης της Ελληνοκαθολικής Εκκλησίας»), και Niculescu, σ. 110 («η Εκκλησία τους, που μόλις την είχαν καταργήσει οι κομμουνιστές»). Το διάταγμα: Portalul legislativ του Υπουργείου Δικαιοσύνης, legislatie.just.ro, «DECRET nr. 358 din 2 decembrie 1948 pentru stabilirea situației de drept a fostului cult greco-catolic». Δημοσιεύθηκε στο Monitorul Oficial αρ. 281 της 2ας Δεκεμβρίου 1948, όπως δείχνει η αναπαραγωγή του στη Foaia Diecezană, το επίσημο όργανο της Ρουμανικής Ορθόδοξης Επαρχίας του Καράνσεμπες (Caransebeș), έτος LXIV, αρ. 1–2, 9 Ιανουαρίου 1949, σ. 8. Η πύλη το καταχωρίζει στο Buletinul Oficial, την εφημερίδα που πήρε τη θέση του Monitorul Oficial μόλις από την 1η Μαρτίου 1949 (το Διάταγμα αριθ. 66/1949, Monitorul Oficial, μέρος I A, αρ. 44, 22 Φεβρουαρίου 1949, σ. 1362). Το άρθρο 1 λέει ότι οι κεντρικές και καταστατικές οργανώσεις του θρησκεύματος, ανάμεσα στις οποίες η μητρόπολη, οι επισκοπές και οι μονές, «παύουν να υπάρχουν». ↩
  2. Η επιστολή: Daniil Stoenescu, Părintele Arsenie – „Omul îmbrăcat cu haină de in” și „Îngerul cu cădelnița de aur”, Charisma, Deva, 2η έκδ., 2009 (στο εξής: Stoenescu 2009), σ. 207. Τον τίτλο τον δίνω κατά το εξώφυλλο και κατά τη σελίδα τίτλου· στην κεφαλίδα των σελίδων και στον Petcu είναι „în haină de in”. Ο Stoenescu δίνει την επιστολή ως «το τέλος μιας επιστολής της 14ης Δεκεμβρίου 1948, προς τους πατέρες και τους αδελφούς που έμειναν στη Σάμπατα». Μετά το «Δεν μπορείς να είσαι και με τον Θεό και με τους ανθρώπους», ο εκδότης παραπέμπει σε ένα απόφθεγμα του αββά Αρσενίου του Μεγάλου: «(αββάς Αρσένιος 13 σ.σ.)». Η επιστολή τελειώνει: «Να παρηγορείστε που με πολλή ωφέλεια με χαροποιεί ο Θεός εδώ. Πρίσλοπ 14.XII.1948. Αρσένιος». Διάβασα τις σελίδες στη σάρωση του βιβλίου, που δεν έχει τη σελίδα με τα στοιχεία της έκδοσης· ένα κείμενο από τα παραρτήματα έχει την υπογραφή «Βρσατς, Μεγάλη Πέμπτη–2009» (σ. 525), άρα η σάρωση δεν είναι της έκδοσης του 2008. Ο Petcu 2023, I, σσ. 20–21, παραθέτει την επιστολή κατά την έκδοση του 2008 (Deva, Charisma), στην ίδια σελίδα, 207· και οι άλλες σελίδες που παραθέτει από εκείνη την έκδοση (206, 10, 106–107, 429–446) έχουν, στην έκδοση του 2009, το ίδιο κείμενο. ↩
  3. Η μεταβίβαση του νομού: ο Petcu 2023, I, σ. 21, τη συνδέει με το νέο καταστατικό της Εκκλησίας, του Φεβρουαρίου 1949, αλλά ο Επίσκοπος Ανδρέας σημείωνε στις 26 Μαρτίου ότι η Αρχιεπισκοπή του Σιμπίου «ακόμη δεν μας παρέδωσε τον νομ. Χουνεντοάρα»· ο Păcurariu, σ. 56, δίνει ως ημέρα την 1η Απριλίου 1949. Petcu 2023, I, σσ. 21–22: η αίτηση του Μητροπολίτη Βασιλείου Λαζαρέσκου, της 17ης Μαρτίου 1949, και η επισημείωση του επισκόπου, της 26ης Μαρτίου, στο Αρχείο της Αρχιεπισκοπής του Αράντ (στο εξής: AAA), dosar III-396-1948, φ. 235· η αίτηση του Μπαλάν της 13ης Ιουνίου και η ερώτηση του επισκόπου της 22ας Ιουνίου, στο ίδιο, φ. 270· ο λόγος υποδοχής της 16ης Ιουλίου 1949, που εκφωνήθηκε, γράφει ο Stoenescu, «με την ευκαιρία της πρώτης επίσκεψης που έγινε στο Πρίσλοπ» από τον επίσκοπο: Stoenescu 2009, σ. 206 (ο Petcu τον παραθέτει κατά την έκδοση του 2008, στην ίδια σελίδα)· η χειροθεσία σε πρωτοσύγκελλο, AAA, dosar III-293-1949, φ. χωρίς αρίθμηση (ο Păcurariu, σ. 57, την τοποθετεί στις 14 Σεπτεμβρίου 1949, στην πρώτη αρχιερατική Λειτουργία που τελέστηκε στο Πρίσλοπ)· η επιστολή του Μπόκα προς τον Μπαλάν, της 21ης Ιουλίου 1949, στο Αρχείο της Μητρόπολης Τρανσυλβανίας (στο εξής: AMA), dosar V-66-1949, φ. χωρίς αρίθμηση· η απάντηση του Μπαλάν, της 8ης Αυγούστου 1949, AAA, dosar III-317-1949, φ. 579. Οι κτήτορες: ο Păcurariu, σ. 56, αποκαλεί το Πρίσλοπ «κτίσμα του Οσίου Νικοδήμου της Τισμάνα και της πριγκίπισσας Ζαμφίρας». Η πριγκίπισσα Ζαμφίρα έβαλε τον 16ο αιώνα «ένα νέο πέτρινο θεμέλιο στην εκκλησία» και περιέβαλε τη μονή με τείχος, κατά τη Niculescu, σσ. 106–107, που ακολουθεί το ιστορικό στο Diecesa Lugojului. Șematism istoric (1903), σσ. 467–469. ↩
  4. Η αναφορά της 16ης Μαΐου 1949: Adrian Nicolae Petcu, «Părintele Arsenie Boca în percepția poliției politice din România», στο CNSAS, Arhivele Securității, Nemira, București, 2004 (στο εξής: Petcu 2004), διαβασμένο στην αναδημοσίευση στο marturisitorii.ro της 29ης Σεπτεμβρίου 2014, χωρίς τη σελιδαρίθμηση του βιβλίου και χωρίς διακριτικά σημεία (στα παραθέματα τα έβαλα εγώ)· εκεί η αναφορά παρατίθεται με παραπομπή στα Εθνικά Ιστορικά Κεντρικά Αρχεία (στο εξής: ANIC), fond DGP, dosar 78/1946, φ. 98 (στην αναδημοσίευση, σημ. 123). Anania: † Bartolomeu Anania, «Amintiri despre Patriarhul Justinian», Biserica Ortodoxă Română, έτος CXVI, αρ. 1–6, Ιανουάριος–Ιούνιος 1998, σσ. 110–130, εδώ σσ. 121–122 (κατά τον Petcu 2004, σημ. 122, όπου ο συγγραφέας αναφέρεται ως „† Bartolomeu al Clujului”)· διάβασα το κείμενο στην αναδημοσίευση στο Biserica Ortodoxă Română, αρ. 3/2017, σσ. 363–389, εδώ σ. 377. Ο διορισμός ως διαχειριστή, μετά το φθινόπωρο του 1948: στο ίδιο, σσ. 364–366. Ο Θεόκτιστος ως πατριάρχης: στο ίδιο, σ. 371, όπου ο Anania απευθύνεται σ’ αυτόν. Οι αναφορές της Σεκιουριτάτε και των πληροφοριοδοτών της, όπως και οι δηλώσεις από τις ανακρίσεις, δείχνουν τι καταγράφηκε τότε· τις παραθέτω ως έχουν, χωρίς να τις θεωρώ απόδειξη για κάθε ισχυρισμό που περιέχουν. ↩
  5. Η πατριαρχική διαταγή αρ. 617 της 19ης Μαΐου 1949: AMrii Prislop, dosar Corespondență pe anii 1949–1952, φ. 331, δημοσιευμένη από τους Adrian Nicolae Petcu και π. Florin Dobrei, «Misiunea duhovnicească a Părintelui Arsenie Boca în mijlocul călugărițelor greco-catolice din ținutul Clujului (mai–iunie 1949)», στο Slujire – mărturisire – pătimire în Biserica lui Hristos. Simpozion teologic internațional (Deva, 27–28 iunie 2017), επιμ. π. Florin Dobrei, Reîntregirea, Alba Iulia / Editura Episcopiei Devei și Hunedoarei, Deva, 2017, σσ. 198–214 (στο εξής: Petcu–Dobrei), σ. 205. Οι τόποι: Petcu–Dobrei, σ. 201, και Petcu 2023, I, σ. 23. Οι συνοδοί δεν εμφανίζονται στα έγγραφα· οι εκδότες τους δίνουν κατά τον † Ambrozie Sinaitul [Meleacă], «O perspectivă ortodoxă asupra reunificării bisericești din 1948», Studii Teologice, σειρά III, έτος I, αρ. 2, 2005, σσ. 12–13 (Petcu–Dobrei, σ. 201). ↩
  6. Η έκθεση του Μπόκα, «Βουκουρέστι, 18 VI. 1949»: AMrii Prislop, dosar Corespondență pe anii 1949–1952, φφ. 322–330, δημοσιευμένη από τους Petcu–Dobrei, σσ. 206–214· τα παραθέματα, σσ. 213–214. Οι εκδότες λένε ότι τη δημοσίευσαν «με σύντομες προσθήκες (συμπληρώσεις του κειμένου, όπου χρειάστηκε) και εκσυγχρονισμούς της γλώσσας» (σ. 204). Βλ. και Petcu 2023, I, σσ. 24–25. ↩
  7. Petcu–Dobrei, σ. 204, και Petcu 2023, I, σ. 26, χωρίς παραπομπή σε έγγραφο. ↩
  8. Η δήλωση του Μπόκα, ACNSAS, P 001659, τόμ. IV, φφ. 13–16, κατά τη Niculescu, σσ. 110–111, που δεν δίνει την ημερομηνία της δήλωσης. Κατά τον Adrian Nicolae Petcu, «Părintele Arsenie Boca (o biografie documentară) II», Tabor, XVII, αρ. 3, Μάρτιος 2023, σσ. 5–33 (στο εξής: Petcu 2023, II), σ. 8, ο Μπόκα ρωτήθηκε για τον Μπορντάσιου στην ανάκριση του φθινοπώρου του 1955 (βλ. σημ. 34). Για την Ιουλιέτα και τον Μπορντάσιου στη Σάμπατα, βλ. το άρθρο Α΄. ↩
  9. Η δήλωση του Μπόκα (ACNSAS, P 001659, τόμ. IV, φφ. 13–16) και η δήλωση του Μπορντάσιου (ACNSAS, I 203645, τόμ. I, φ. 93), κατά τη Niculescu, σσ. 111–113. Η άλλη δήλωση του Μπόκα, χωρίς ημερομηνία: ACNSAS, Dosar informativ 2637, τόμ. 2, φ. 335, δημοσιευμένη εν μέρει από τον Vasile Manea, Părintele Arsenie Boca, obiectivul „Bratu”, Patmos, Cluj-Napoca, 2009 (σειρά „Document”, 1· στο εξής: Manea), σσ. 23–24. Ο Manea δημοσίευσε μερικές δεκάδες σελίδες από τον φάκελο παρακολούθησης του Μπόκα, με τις ταξιθετικές τους ενδείξεις· τα έγγραφα που παραθέτω κατά αυτόν τα διάβασα στο βιβλίο του, όχι στο αρχείο. Η σύλληψη του Μπορντάσιου, στις 18 Ιουλίου 1955: Petcu 2023, II, σ. 8. ↩
  10. Petcu 2023, I, σσ. 21–22: η επιστολή προς τον Μπαλάν, AMA, dosar V-66-1949, φ. χωρίς αρίθμηση· οι χειροτονίες της 6ης και της 7ης Αυγούστου 1949, AAA, dosar III-317-1949, φ. 99· η κουρά, ACNSAS, fond Informativ, dosar 2637, τόμ. 3, φ. 2. Antonie Plămădeală, Rugul aprins, Arhiepiscopia Sibiului, Sibiu, 2002 (στο εξής: Plămădeală): η ημερομηνία της κουράς, σσ. 5–6 και 20 (στη σ. 63 γράφει «το καλοκαίρι του 1949»)· η κουρά από τον Μπόκα, παρουσία του επισκόπου, σσ. 20–21 και 65· ο Αγάθων, που κλήθηκε από το Βουκουρέστι, σσ. 63–64· ο Σάντου Τούντορ και η «Φλεγόμενη Βάτος», σ. 20. Η κουρά της 14ης Σεπτεμβρίου 1949, παρουσία του επισκόπου, και τα ονόματα Δομέτιος και Αντώνιος: και ο Păcurariu, σ. 57. Ο Petcu αναφέρει τον Αγάθωνα ως «από τη μονή Κράσνα-Γκορζ»· κατά τον Plămădeală, σ. 21, ο Αγάθων έγινε ηγούμενος στην Κράσνα (Crasna) μόλις μετά την αναχώρηση του Πλαμαδεάλα από το Πρίσλοπ. ↩
  11. Το πρακτικό της ανάκρισης του Λεωνίδα Πλαμαδεάλα, Βουκουρέστι, 1955 (η ημέρα και ο μήνας έχουν μείνει κενά στο έγγραφο), από τον υπολοχαγό Golea David: ACNSAS, Dosar informativ 2637, τόμ. 1, φφ. 98–100v, δημοσιευμένο από τον Manea, σσ. 49–55· τα παραθέματα, σσ. 53–54. Στον τίτλο του πρακτικού, ο Πλαμαδεάλα είναι «ο συλληφθείς» (σ. 49). Για τις σπουδές της Ιουλιέτας: «όντας κι αυτή απόφοιτη της Θεολογίας του Βουκουρεστίου» (σ. 54). Ότι ο Μπόκα και η Ιουλιέτα πήγαν από την Τιμισοάρα στο Πρίσλοπ: Niculescu, σ. 113. ↩
  12. Manea, σ. 54 (η απειλή) και σ. 53 (η φράση για τη φιλία). Η Niculescu, σσ. 114–115, παραθέτει την ίδια ανάκριση κατά το ACNSAS, I 002637, τόμ. II, φφ. 99–100, με ολόκληρο το όνομα, «Boca Arsenie», στη θέση των αρχικών. Ο τόμος του φακέλου δεν είναι ο ίδιος στους δύο συγγραφείς (τόμ. 1 στον Manea, τόμ. II στη Niculescu). Ο φάκελος που η Niculescu σημειώνει ως «I 002637» είναι ο ίδιος με εκείνον που ο Petcu παραθέτει ως «fond Informativ, dosar 2637». ↩
  13. Η αναχώρηση, στις 20 Ιανουαρίου 1950: Petcu 2023, I, σ. 22, που παραπέμπει στους Mihai Plămădeală και Adrian Nicolae Petcu, Mitropolitul Antonie Plămădeală. Detalii biografice, μέρος I (1948–1956), Andreiana, Sibiu, 2011, σσ. 59–67. Η ανάμνηση του Πλαμαδεάλα: Plămădeală, σ. 66. Η ανάκριση του 1955: Manea, σσ. 53–54. ↩
  14. Η ημερομηνία 11 Απριλίου 1950: Petcu 2023, I, σ. 22, κατά το AAA, dosar III-317-1949, φφ. 582–583· η πράξη της μητροπολιτικής συνόδου που συνήλθε στις 9 Νοεμβρίου 1998, με επικεφαλής τον Μητροπολίτη του Μπανάτου, Νικόλαο Κορνεάνου (Nicolae Corneanu), λέει κι αυτή ότι η μονή «μετατράπηκε σε γυναικεία μονή τον μήνα Απρίλιο του 1950» (κατά τη Niculescu, σσ. 202–203). Η απόφαση του επισκόπου και οι πρώτες έξι δόκιμες, που μπήκαν τον Μάιο του 1950: Păcurariu, σ. 57, χωρίς παραπομπή σε έγγραφα. Lidia Stăniloae Ionescu, Lumina faptei din lumina cuvântului. Împreună cu tatăl meu, Dumitru Stăniloae, Humanitas, București, 2023 (η σελιδαρίθμηση είναι ίδια με της 2ης έκδοσης, του 2010· στο εξής: Lidia Stăniloae), σ. 233: «Ο πατέρας, από τον οποίο είχε ζητήσει συμβουλή, είχε αντιταχθεί στο σχέδιο να γίνει εκεί γυναικεία μονή.» ↩
  15. Petcu 2023, I, σ. 22, κατά το AAA, dosar III-317-1949, φφ. 574–575, που δίνει ως ημέρα την 5η Αυγούστου 1950. Η Niculescu, σ. 118, χωρίς παραπομπή, την τοποθετεί στις 6 Αυγούστου, ανήμερα της Μεταμορφώσεως. ↩
  16. Η πρώτη φράση: Niculescu, σ. 116, κατά το ACNSAS, I 002637, τόμ. III, φ. 12· στο ίδιο φύλλο παραπέμπει ο Petcu για την έκθεση του επιτρόπου για τα θρησκεύματα σχετικά με την πανήγυρη της 14ης Σεπτεμβρίου 1950 (βλ. σημ. 18). Τη συνέχεια τη δίνει το Grozăviile neasemănate de la Drăgănescu și viața Părintelui Arsenie Boca în lumina Sfinților Părinți – v 11, ιστολόγιο «Adevărul despre Părintele Arsenie Boca» (888adevarul8despre8arsenieboca8.wordpress.com), 2016 (παραθέτω την τυπωμένη σελίδα), σσ. 834 και 839, κατά το ιστολόγιο anomismia.wordpress.com (22 Οκτωβρίου 2014), που την παραθέτει από τους Florian Bichir, Romeo Petrașciuc, Raluca Toderel, Părintele Arsenie Boca în arhivele Securității. Opis de documente, τόμ. II, Agnos, χωρίς σελίδα. Έχει περάσει από δύο χέρια· το ευρετήριο δεν το έχω δει. ↩
  17. Το έγγραφο αρ. 131-1580 της 27ης Σεπτεμβρίου 1950 του Γραφείου της Σεκιουριτάτε του Χάτσεγκ προς τη Νομαρχιακή Υπηρεσία Σεκιουριτάτε Χουνεντοάρα-Ντέβα, με την υπογραφή των υπολοχαγών Ujfalvi Alexandru και Molnar Alexandru: ACNSAS, Dosar informativ 2637, τόμ. 2, φ. 295, κατά τον Manea, σ. 21. Στο έγγραφο: «ήρθαμε σε επαφή με την Οργ. PRM του διαμερίσματος Χάτσεγκ για να κάνουμε μια δουλειά καταπολέμησης της επιρροής αυτού στους κόλπους του πληθυσμού στην ακτίνα του τομέα μας». Ο Manea γράφει ότι η απόπειρα να τον δυσφημίσουν «φαίνεται ότι […] δεν έδωσε τα αναμενόμενα αποτελέσματα»· έγγραφο για το τι συνέβη στις 30 Σεπτεμβρίου δεν έχω δει. ↩
  18. Η έκθεση της 14ης Νοεμβρίου 1949 (ACNSAS, fond Informativ, dosar 2637, τόμ. 3, φ. 8) και η έκθεση του επιτρόπου για την πανήγυρη του 1950 (στο ίδιο, φφ. 12–13): Petcu 2023, I, σσ. 30–31. Η Niculescu, σ. 117, παραθέτει τις ίδιες γραμμές και τις συνδέει με την πανήγυρη της 8ης Μαΐου 1950. Οι φωτογραφίες: Niculescu, σ. 108, κατά το ACNSAS, P 13928, φ. 36. ↩
  19. Οι επιστολές της 6ης Ιουλίου και της 29ης Οκτωβρίου 1950: ACNSAS, fond Informativ, dosar 2637, τόμ. 3, φφ. 248–249 και 175–177, που τις αναπαράγει ο Petcu 2023, I, σσ. 26–29. Κατά τον Petcu, η πρώτη επιστολή δεν έφτασε στον Μπόκα. ↩
  20. Petcu 2023, I, σσ. 31–32: η επισήμανση του Διοικητικού-Πολιτικού Τμήματος της Κεντρικής Επιτροπής του PMR, ACNSAS, fond Penal, dosar 13928, φ. 43· η απόφαση MAI αρ. 150 της 14ης Οκτωβρίου 1950, στο ίδιο, φ. 123. Ο Manea, σ. 21, ονομάζει την πράξη «απόφαση RSP Sibiu αρ. 150/ 50». Η διοικητική κράτηση αποφασιζόταν «με απόφαση του υπουργού του MAI, όχι με δικαστική απόφαση»: Petcu 2004. ↩
  21. Η ημέρα, η ώρα και οι δέκα: Manea, σσ. 21–22, που παραπέμπει στο Dosar informativ 2637, τόμ. 2, φ. 303. Petcu 2023, I, σσ. 32–33: η αφήγηση του Δομετίου, AAA, dosar III-213-1948, φ. 396· οι σημειώσεις, «όπως φαίνεται» ενός υπαλλήλου, κατά τον Petcu, ANIC, fond Ministerul Cultelor și Artelor, dosar 3/1978, φφ. 173–175. Ο συντάκτης τους τοποθετεί την προσαγωγή του Μπόκα το πρωί της 17ης Ιανουαρίου, και ο Petcu σημειώνει το λάθος. ↩
  22. Η επιστροφή της Ζαμφίρας στο Πατριαρχείο: οι ίδιες σημειώσεις, Petcu 2023, I, σ. 33. Το Υπουργείο Θρησκευμάτων: Petcu 2004 (στην αναδημοσίευση, το κείμενο της σημ. 159), κατά το ACNSAS, fond informativ, dosar 2637, τόμ. 2, φ. 302. ↩
  23. Το υπόμνημα της 11ης Μαρτίου 1951 και η επισημείωση του πατριάρχη, με ημερομηνία «12-III-951»: ACNSAS, Dosar informativ 2637, τόμ. 3, φφ. 16–17v, δημοσιευμένα εν μέρει από τον Manea, σσ. 22–23, και από τον Petcu 2023, I, σσ. 33–34, που παραπέμπουν στα ίδια φύλλα. Την πρώτη φράση του υπομνήματος και τη φράση για την εξουσία τις δίνει ο Petcu· το αίτημα για «πατρικά μέτρα», την απόφαση να ακολουθήσουν τον πνευματικό και ολόκληρη την επισημείωση τα παραθέτω κατά τον Manea. Ο Petcu μεταγράφει «όπου ο Αρσένιος έχει χιλιάδες οπαδούς»· ο Manea, «πολλές χιλιάδες». Στην επισημείωση το όνομα του υπουργού είναι γραμμένο «Teohar». Η αντιπροσωπεία του Φεβρουαρίου και η έλλειψη αποτελέσματος: Petcu 2023, I, σσ. 33–34. Η Niculescu, σσ. 122 και 126–127, αποδίδει το υπόμνημα στη μοναχή Ζαμφίρα. Ότι η Ζαμφίρα έδωσε στον πατριάρχη το υπόμνημα: Petcu 2004 (στην αναδημοσίευση, το κείμενο της σημ. 159), κατά το ACNSAS, fond informativ, dosar 2637, τόμ. 2, φ. 302. Ο Petcu μιλά εκεί για «μια γραπτή αίτηση για παρέμβαση στο Υπουργείο Εσωτερικών», και στη σημ. 159 δείχνει ότι πρόκειται για την επιστολή που στάλθηκε στον υπουργό με την επισημείωση του πατριάρχη. ↩
  24. Petcu 2023, I, σ. 32 (το κέντρο διαλογής και οι αποικίες) και σ. 34 (οι επισκέψεις της Ζαμφίρας· και Manea, σ. 24, κατά το Dosar informativ 2637, τόμ. 2, φ. 225). Η ταχυδρομική κάρτα: Niculescu, σ. 126, κατά το ACNSAS, I 002637, τόμ. III, φ. 100· το υπόμνημα της 11ης Μαρτίου 1951 λέει ότι η αδελφότητα την είχε λάβει «σήμερα» (Petcu 2023, I, σ. 33). Η αναφορά του πληροφοριοδότη «15» της 2ας Μαΐου 1951: ACNSAS, fond informativ, dosar 2637, τόμ. 2, φ. 210, κατά τον Petcu 2004 (στην αναδημοσίευση, το κείμενο της σημ. 173). Τα λόγια της Ζαμφίρας: Niculescu, σ. 127, κατά το ACNSAS, I 002637, τόμ. II, φ. 206. ↩
  25. Petcu 2023, I, σ. 32: ο Μπόκα «υποχρεώθηκε να παρέχει καταναγκαστική εργασία». Τα λογιστικά βιβλία: Niculescu, σ. 127, κατά τον Marius Vasileanu, Altfel despre Părintele Arsenie Boca, Școala Ardeleană, Cluj-Napoca, 2016, σ. 230. Η φήμη: το έγγραφο της Περιφερειακής Διεύθυνσης της Σεκιουριτάτε Χουνεντοάρα προς το Γραφείο του Χάτσεγκ, της 23ης Ιουνίου 1951, ACNSAS, fond informativ, dosar 2637, τόμ. 2, φ. 307, κατά τον Petcu 2004 (στην αναδημοσίευση, το κείμενο της σημ. 152). Η Niculescu, σ. 130, παραπέμπει στο ίδιο φύλλο για θεραπείες που αποδίδονταν στον Μπόκα εκείνους τους μήνες. ↩
  26. Petcu 2023, I, σ. 32, και Petcu 2004 (στην αναδημοσίευση, το κείμενο των σημ. 155–156), που δίνει τη δήλωση με ημερομηνία 9 Ιουνίου 1951 και παραπέμπει, για την ανάκριση, στα έγγραφα της Γενικής Διεύθυνσης Ασφάλειας του Λαού προς τη Σεκιουριτάτε της Κωνστάντζας (Constanța), της 27ης Απριλίου 1951 (Αρχείο του Υπουργείου Δικαιοσύνης, fond penal, dosar 21342, φφ. 127–128). Η Niculescu, σ. 127, χωρίς παραπομπή, τοποθετεί τη δήλωση στην Κωνστάντζα. Στη σ. 130, η Niculescu παραθέτει μια δήλωση που έδωσε ο Μπόκα στην Κωνστάντζα στις 9 Μαΐου 1951, στην οποία περιέγραφε τον εαυτό του «τιμωρημένο διοικητικά δύο μήνες, κρατούμενο στην αποικία εργασίας Τσερναβόντα» (ACNSAS, P 013928, φ. 132)· μπορεί να είναι η ίδια δήλωση. Το κείμενό της δεν το έχω δει. Η αποστολή του επισκόπου στην Κέια: Petcu 2023, I, σ. 32. ↩
  27. Petcu 2023, I, σ. 34: η διοίκηση του Δομετίου, AAA, dosar III-213-1948, φ. 400· ο διορισμός της Ζαμφίρας, AAA, dosar III-317-1949, φφ. 75–76· η ασθένεια και ο θάνατος της μητέρας, χωρίς άλλη παραπομπή. Η αναφορά της 4ης Ιουνίου 1984 του πληροφοριοδότη «Tâmplaru Ion»: ACNSAS, fond Informativ, dosar 2710, φ. 12, κατά τον Petcu 2023, I, σ. 34, σημ. 123· ότι ο πληροφοριοδότης ήταν ο μαραγκός που τον βοηθούσε στο σπίτι της Σινάια: Petcu 2023, II, σ. 18. ↩
  28. Οι ημέρες κράτησης: Petcu 2023, II, σ. 9. Η απόφαση του υπουργείου, για δώδεκα μήνες: βλ. σημ. 20· ο Petcu 2023, I, σ. 34, γράφει ότι ο Μπόκα «έμεινε στη Διώρυγα για την περίοδο που προέβλεπε η διοικητική απόφαση». Η επιστολή της 3ης Απριλίου 1952: Petcu 2023, II, σ. 5, κατά το AAA, dosar III-213-1948, φ. 173. Η επάνοδος στη θέση και η αναγνώριση του 1953: Petcu 2023, I, σ. 35, κατά το AAA, dosar III-213-1948, φφ. 180–183 και 173. Για την αποφυλάκιση, τα μητρώα της Σεκιουριτάτε δίνουν 17 Μαρτίου 1952, ενώ ο ίδιος ο Petcu (2023, I, σ. 35) δίνει 20 Μαρτίου· για την επιστροφή στο Πρίσλοπ, ο Petcu δίνει 21 Μαρτίου, ενώ η επιστολή του Μπόκα αναφέρει τον Ευαγγελισμό, δηλαδή 25 Μαρτίου. Η Niculescu, σ. 133, γράφει, με παραπομπή στον ιερέα Petru Vamvulescu (Părintele Arsenie Boca. Mărturia mea, Arad, 2012, σ. 66), ότι μετά το 1952 ο Μπόκα συμμετείχε στις ακολουθίες στο Πρίσλοπ «ως ψάλτης, και όχι ως ιερέας», με απαγόρευση της επισκοπής να ιερουργεί· τα έγγραφα που παραθέτει ο Petcu δεν αναφέρουν τέτοια απαγόρευση. ↩
  29. Petcu 2023, I, σ. 35, κατά το ACNSAS, fond Informativ, dosar 2637, τόμ. 2, φφ. 174–175, 190, 282–282v. Η αναφορά του πράκτορα: Niculescu, σσ. 133–134, κατά το ACNSAS, I 002637, τόμ. II, φφ. 270 και 282–283. ↩
  30. Petcu 2004 (στην αναδημοσίευση, το κείμενο των σημ. 206–207): το έγγραφο της Σεκιουριτάτε της περιφέρειας Κλουζ προς εκείνη της περιφέρειας Χουνεντοάρα, της 6ης Ιουνίου 1953, ACNSAS, fond informativ, dosar 2637, τόμ. 3, φ. 319· το έγγραφο της Σεκιουριτάτε της περιφέρειας Χουνεντοάρα, από την Ντέβα, προς εκείνη της περιφέρειας Πλοϊέστι, της 21ης Νοεμβρίου 1953, στο ίδιο, φ. 289. Petcu 2004, σημ. 207: «Από το να έχει “σχέσεις” ως το να είναι “συμμετέχων σε συνεδριάσεις” δεν ήταν παρά ένα βήμα για τη Σεκιουριτάτε, καταδοσία που δεν μπορεί να αποδειχθεί.» Το έγγραφο του Νοεμβρίου κατονομάζει τον οικοδεσπότη της συνάντησης και δύο ανθρωπόσοφους, από την Κάμπια Τούρζιι (Câmpia Turzii) και από την Τιμισοάρα, με τους οποίους ο Μπόκα φέρεται να είχε σχέσεις· τα ονόματά τους δεν τα δίνουμε. Για το βιβλίο του Στάινερ που βρέθηκε το 1945, βλ. το άρθρο Α΄. ↩
  31. «Ανέλαβε τη σιωπή»: Dosar informativ 2637, τόμ. 2, φ. 183, κατά τον Manea, σ. 24· ο Manea προσθέτει, χωρίς να παραθέτει περισσότερα από το έγγραφο, ότι δεν κήρυττε πια και ότι απαντούσε γραπτώς στις ερωτήσεις των μοναχών. Petcu 2023, II, σσ. 6–7: η τάξη της Ζαμφίρας, ACNSAS, fond Informativ, dosar 2637, τόμ. 2, φ. 184· η αναφορά του πληροφοριοδότη «Mironescu», στο ίδιο, φφ. 130–131v. ↩
  32. Petcu 2023, II, σ. 9: η μετάθεση του Δομετίου, AAA, dosar III-317-1949, φφ. 63 και 69–70· η αδελφότητα και τα εργαστήρια, στο ίδιο, φφ. 278–280, 367, 390–394. Ο Petcu δίνει, σε μια ημερομηνία που δεν την προσδιορίζει, δεκαεπτά μοναχές και δεκαεπτά δόκιμες και τοποθετεί την αρχή της εργασίας στα εργαστήρια τον Ιανουάριο του 1953. Ο Păcurariu, σ. 58, δίνει τις τριάντα πέντε μονάζουσες του 1959, τη μοναχική σχολή (όπου δίδασκαν «ο πνευματικός, η ηγουμένη» και μερικές μοναχές από τη Χουρέζι (Hurezi)), την ψαλτική και τη χορωδία, «εκπαιδευμένη από τον πνευματικό της μονής»· στη σ. 59 γράφει ότι ο «Μοναστηριακός Συνεταιρισμός Πρίσλοπ» οργανώθηκε το 1952. ↩
  33. Η αναστήλωση: Păcurariu, σσ. 58–59, που την τοποθετεί από το 1954 και έπειτα· τα έτη 1954–1956 και η στήριξη του πατριάρχη: ο Petcu 2023, II, σ. 9, κατά το AAA, dosar III-317-1949, φφ. 1, 258–259, 314, γράφει ότι έγινε πολλές φορές με τη στήριξη του Πατριάρχη Ιουστινιανού. Τα γλυπτά «σύμφωνα με τα σχέδια του πνευματικού της μονής»: Păcurariu, σ. 58. Η εκκλησία «έμεινε ανιστόρητη ως σήμερα»: Păcurariu, σ. 69. Η αίτηση της 14ης Δεκεμβρίου 1954, για τις 12 Ιανουαρίου 1955: Petcu 2023, II, σ. 24, κατά το AAA, dosar III-317-1949, φ. 660· η έγκριση του πατριάρχη, κατά το ACNSAS, fond Informativ, dosar 2637, τόμ. 3, φ. 35. Τον Ιούλιο του 1955, μια χωρική έλεγε στον πληροφοριοδότη «Mironescu» ότι ο Μπόκα «είναι στο Γαλάτσι, σε μια σχολή ζωγραφικής» (Petcu 2023, II, σ. 7). Η Niculescu, σ. 139, κατονομάζει τον ναό Πρετσίστα (Precista) του Γαλάτσι. Ο προϋπολογισμός της 26ης Μαρτίου 1958 και η πρόσληψη του ζωγράφου Στέφαν Κωνσταντινέσκου, τον Ιανουάριο του 1959: Petcu 2023, II, σ. 24, κατά το AAA, dosar III-317-1949, φφ. 485–485v και 468. ↩
  34. Petcu 2023, II, σσ. 8–9: η σύλληψη, AAA, dosar III-317-1949, φ. 199· οι ερωτήσεις της ανάκρισης, ACNSAS, fond Informativ, dosar 2637, τόμ. 2, φφ. 85–100v, 335–352 και 348–351. Η ανάκριση του Μπόκα για την πριγκίπισσα Ιλεάνα, Τιμισοάρα, 5 Οκτωβρίου 1955: Manea, σσ. 79–87, κατά το Dosar informativ 2637, τόμ. 1, φφ. 40–43. Η ανάκριση του Κράινικ, Βουκουρέστι, 11 Οκτωβρίου 1955, στην οποία ονομάζεται «Κατηγορούμενος (μάρτυρας)» και υπογράφει «Κατάδικος»: Manea, σσ. 39–46, κατά το Dosar informativ 2637, τόμ. 1, φφ. 85–88v· τα παραθέματα, σσ. 39 και 46. Ο Κράινικ, ο καθηγητής του στο Βουκουρέστι: Petcu 2023, II, σ. 26. ↩
  35. Τα επτά πρακτικά, της 27ης, της 29ης και της 30ής Σεπτεμβρίου και της 1ης και της 3ης–5ης Οκτωβρίου 1955 (ACNSAS, fond informativ, dosar 2637, τόμ. 2, φφ. 33–48 και 335–352), και η δήλωση για το Λεγεωνάριο Κίνημα (στο ίδιο, φ. 35): Petcu 2004 (στην αναδημοσίευση, η σημ. 209 και το κείμενό της). Η ανάκριση της 5ης Οκτωβρίου 1955, από τον υπολοχαγό Antilă Nicolaie (βλ. σημ. 34): οι άνθρωποι στο Μπραν, Manea, σσ. 81–82· η επιστολή, τα βιβλία και το σκαρίφημα, σσ. 86–87· η διατύπωση του τέλους, με την οποία ο Μπόκα δηλώνει ότι ξαναδιάβασε το πρακτικό και το υπογράφει, σ. 87. Για το πώς παραθέτω τα έγγραφα των ανακρίσεων, βλ. σημ. 4. ↩
  36. Το ένταλμα προσωρινής κράτησης αρ. 184 της Περιφερειακής Στρατιωτικής Εισαγγελίας της Τιμισοάρας, για «παράλειψη καταγγελίας», και η αποφυλάκιση «στις 7. 04. 1956, σύμφωνα με το έγγραφο αρ. 1517/56 του Στρατοδικείου της Οράντεα»: Manea, σ. 24, κατά μια αναφορά από το Dosar informativ 2637, τόμ. 1, φ. 35. «Ηθική-πνευματική και μάλιστα υλική στήριξη»: Petcu 2023, II, σ. 8, που παραπέμπει, για την ανάκριση, στο ACNSAS, fond Informativ, dosar 2637, τόμ. 2, φφ. 335–352. Η Ζίλαβα και η Οράντεα, από τις 17 Δεκεμβρίου 1955: Petcu 2023, II, σ. 8. Η καταδίκη σε έξι μήνες από το Στρατοδικείο της Τιμισοάρας και η δέσμευση που υπέγραψε κατά την αποφυλάκιση: Petcu 2004 (στην αναδημοσίευση, το κείμενο της σημ. 208), κατά το ACNSAS, fond informativ, dosar 2637, τόμ. 1, φ. 33, και τόμ. 3, φ. 84· τη δικαστική απόφαση δεν την έχω δει. Στη μελέτη του 2023, ο Petcu δεν αναφέρει την καταδίκη: γράφει ότι ο Μπόκα αφέθηκε ελεύθερος «με απόφαση του Στρατοδικείου της Οράντεα» (II, σ. 8) και ονομάζει τον χρόνο που πέρασε εκεί «περίοδο της δίκης της Οράντεα» (II, σ. 9). Η Niculescu, σ. 141, χωρίς χωριστή παραπομπή, γράφει ότι στη δήλωση αποφυλάκισης ο Μπόκα ανέφερε ότι είχε καταδικαστεί «για την παράλειψη μη καταγγελίας [sic!] του Bordașiu Nicolae» και ότι δεσμεύτηκε να μην πει σε κανέναν τι είδε, άκουσε και μίλησε στην κράτηση. Ο Manea γράφει ότι ο Μπόκα «κρατήθηκε ξανά στις 11 Νοεμβρίου 1955» με το παραπάνω ένταλμα, ενώ ο Petcu 2004 δίνει την ίδια ημέρα για τη σύλληψη· ο Petcu 2023 δίνει την προσαγωγή του από το Πρίσλοπ στις 19 Σεπτεμβρίου, κατά τα έγγραφα της επισκοπής. Οι δύο ημερομηνίες μπορεί να είναι η προσαγωγή και η έκδοση του εντάλματος. Η αποφυλάκιση και στον Petcu 2023, II, σ. 8, κατά την ποινική καρτέλα μητρώου που δημοσιεύθηκε στο biblioteca-represiunii.ro (ο Petcu τη συμβουλεύτηκε στις 5 Ιουλίου 2018· στις 16 Οκτωβρίου 2026 ο ιστότοπος δεν απαντούσε πια). Η επιστροφή στο Πρίσλοπ: Petcu 2023, II, σ. 8, κατά το AAA, dosar III-317-1949, φ. 310. Ο Petcu 2023, II, σ. 9, δίνει κατά τα μητρώα της Σεκιουριτάτε σύνολο 585 ημερών φυλάκισης (411 και 174), αλλά οι ημερομηνίες που δίνει για τις δύο κρατήσεις (19 Ιανουαρίου 1951–17 Μαρτίου 1952 και 19 Σεπτεμβρίου 1955–7 Απριλίου 1956) κάνουν 423 και 201 ημέρες, δηλαδή 624· το σύνολο μένει να διευκρινιστεί. ↩
  37. Niculescu, σσ. 141–142. ↩
  38. Petcu 2023, II, σσ. 9–10, κατά το ACNSAS, fond Informativ, dosar 2637, τόμ. 3, φ. 19. ↩
  39. Η προετοιμασία του μέτρου: Petcu 2023, II, σ. 10. Το Διάταγμα αριθ. 410/1959 πρόσθεσε στο Διάταγμα αριθ. 177/1948 ένα άρθρο για τον μοναχισμό, με τους όρους εισόδου (για τους αποφοίτους, η στρατιωτική θητεία· για τους άλλους, η ηλικία, η παραίτηση από τον κρατικό μισθό ή την κρατική σύνταξη και να μην είναι παντρεμένοι): κατά τον π. Ionuț-Gabriel Corduneanu, «Decretul nr. 410/1959 – o perspectivă juridică», Ziarul Lumina, 19 Νοεμβρίου 2009, αναδημοσιευμένο στο arhiva.basilica.ro· βλ. και Niculescu, σσ. 146–147, και Petcu 2004 (στην αναδημοσίευση, το κείμενο της σημ. 216). Το άρθρο ήταν το 7¹, και το διάταγμα δημοσιεύθηκε στο Buletinul Oficial, μέρος I, αρ. 28 της 19ης Νοεμβρίου 1959: ο Νόμος αριθ. 178/2002, μοναδικό άρθρο, με τον οποίο καταργήθηκε το άρθρο (Portalul legislativ, legislatie.just.ro· το ίδιο κείμενο στον φάκελο της Γερουσίας, L67/2002). «Οι κακοί πολίτες»: Petcu 2023, II, σ. 10, κατά το ANIC, fond Ministerul Cultelor și Artelor, dosar 57/1960, φ. 265. ↩
  40. Η ημέρα 22 Απριλίου 1959: το έγγραφο της Επισκοπής του Αράντ προς την Πολιτοφυλακή της Ντέβα της 14ης Μαΐου 1959, AAA, dosar III-317-1949, φ. 460, κατά τον Petcu 2023, II, σ. 11. Η προφορική διαταγή και τα πολιτικά ρούχα: Petcu 2023, II, σ. 10, χωρίς παραπομπή. Το παράπονο, το υπόμνημα και η πρόταση του αξιωματικού: Niculescu, σσ. 148–149, κατά το ACNSAS, I 203645, τόμ. I, φφ. 16–21 (η πρόταση, φ. 20). Η μετάβαση στον πατριάρχη: Petcu 2023, II, σ. 10. ↩
  41. Petcu 2023, II, σσ. 10–11: η απόφαση αρ. 2407/1959, AAA, dosar III-317-1949, φ. 463· η απόφαση για τη μοναχή Ζαμφίρα, αρ. 2408/1959, στο ίδιο, φ. 462· η αναχώρηση, στο ίδιο, φ. 449. Η συζήτηση του επισκόπου με τον επιθεωρητή Γκεόργκε Νέντσιου (Gheorghe Nenciu): Pavel Berariu, Din viața Episcopului Dr. Andrei Magieru al Aradului (1936–1960), [1997], σ. 48, κατά τον Petcu. ↩
  42. Petcu 2023, II, σ. 11: η επιστολή του πατριάρχη της 27ης Ιουλίου 1959, ANIC, fond Ministerul Cultelor și Artelor, dosar 2/1959, φ. 162· η μετάθεση των μοναχών, AAA, dosar III-317-1949, φφ. 455, 603 και 659. Το γηροκομείο ως το 1976: Petcu 2004 (στην αναδημοσίευση, το κείμενο της σημ. 217). ↩
  43. Petcu 2023, II, σσ. 12–13: η κατοικία στο σπίτι της μητέρας της Ζαμφίρας και η αίτηση της 3ης Δεκεμβρίου 1959, ANIC, fond Ministerul Cultelor și Artelor, dosar 86/1961, φφ. 189 και 187· η Μπογκάτα Ολτεάνα, στο ίδιο, dosar 13/1961, φφ. 2–4· η νέα εκκλησία του Αγίου Ελευθερίου, κατά τον π. Nicu Moldoveanu, Cartierul Cotroceni „Sf. Elefterie”-Cotroceni, Basilica, București, 2012, σ. 247. Η διεύθυνση στην οδό Βοεβόδα Λιτόβοϊ: και Niculescu, σ. 151. Η εκκλησία που έχτισε ο ιερέας καθηγητής Σπυρίδων Κάντεα: Petcu 2023, II, σ. 13· ότι είχε διατελέσει καθηγητής στη Θεολογική Σχολή του Σιμπίου: Niculescu, σ. 152. ↩
  44. Petcu 2023, II, σσ. 13–14 (η πρόσληψη, ANIC, fond Ministerul Cultelor și Artelor, dosar 13/1961, φφ. 549–550· «προσωρινός κάτοικος», ACNSAS, fond Informativ, dosar 2637, τόμ. 1, φφ. 29, 152, 195, 215), σ. 24 (το εργαστήριο και το σμάλτο) και σσ. 16–17 (η αναφορά του «Rafael», 15 Απριλίου 1966, στο ίδιο, τόμ. 4, φφ. 38–39). Τα λόγια του Μπόκα για τα μυστικά της τέχνης, από την ίδια αναφορά: Petcu 2004 (στην αναδημοσίευση, το κείμενο της σημ. 220), που τη δίνει εκτενέστερα· τα διακριτικά σημεία τα έβαλα εγώ. ↩
  45. Η αναφορά του Φεβρουαρίου 1961: ACNSAS, fond Informativ, dosar 2637, τόμ. 1, φ. 113, κατά τον Petcu 2023, II, σ. 14. Η αναφορά του πράκτορα «Ionescu Ion» της 10ης Ιανουαρίου 1962: στο ίδιο, φφ. 225–226, κατά τον Petcu 2004 (στην αναδημοσίευση, το κείμενο της σημ. 222). Οι άνθρωποι που τον αναζητούσαν στο εργαστήριο και τα λόγια από τις αναφορές των πληροφοριοδοτών: Petcu 2023, II, σ. 16, κατά το ίδιο, φφ. 174, 191, 223. Το «αν και δεν είναι πια ιερέας» είναι λόγια του πληροφοριοδότη· δεν επέχει θέση εκκλησιαστικής απόφασης για το καθεστώς του Μπόκα. ↩
  46. Η άδεια της 30ής Ιουλίου–13ης Αυγούστου 1962: η αναφορά του πληροφοριοδότη «Timotei» της 1ης Αυγούστου 1962 (ACNSAS, fond informativ, dosar 2637, τόμ. 1, φ. 213) και το έγγραφο της Διεύθυνσης III προς τη Σεκιουριτάτε της περιφέρειας Μπρασόβ, της 2ας Αυγούστου 1962 (στο ίδιο, φ. 29), κατά τον Petcu 2004 (στην αναδημοσίευση, η σημ. 223 και το κείμενό της). Η αναχώρηση που είχε προγραμματιστεί για τις 28 Μαΐου 1963, για περίπου τρεις μήνες, και τα μέτρα παρακολούθησης: η αναφορά ενός πληροφοριοδότη της 9ης Μαΐου 1963 και το έγγραφο της 15ης Μαΐου 1963 (στο ίδιο, φφ. 13 και 179), κατά τον Petcu 2004 (στην αναδημοσίευση, το κείμενο της σημ. 224)· ο Petcu 2023, II, σ. 15, κατά το φ. 13, τον δείχνει να παρακολουθείται στην Μπογκάτα τον Απρίλιο του 1963. ↩
  47. Η περιγραφή του 1962: Niculescu, σ. 159, κατά το ACNSAS, I 002637, τόμ. I, φ. 302. Lidia Stăniloae, σ. 233 («με πολιτικά, χωρίς γένια») και σ. 234 («Είχε γίνει ένα ανώνυμο πρόσωπο…»). Η αναφορά του πληροφοριοδότη «Florică», 5 Φεβρουαρίου 1965: ACNSAS, fond Informativ, dosar 2637, τόμ. 1, φφ. 143–144, κατά τον Petcu 2023, II, σ. 16, και τον Petcu 2004 (στην αναδημοσίευση, σημ. 219). ↩
  48. Lidia Stăniloae, σ. 292. Η Lidia δεν ήταν παρούσα: το περιστατικό το ξέρει από τη μητέρα της. Στο ίδιο σημείο γράφει ότι, «ύστερα από σχεδόν τέσσερα χρόνια», ένας νέος που είχε αποφυλακιστεί λίγες μέρες πριν, και που είχε μείνει με τον Στανιλοάε στον ίδιο θάλαμο της φυλακής, τους έφερε νέα από εκείνον. Το όνομα της μητέρας και η σύλληψη του Στανιλοάε, τον Σεπτέμβριο του 1958, με την καταδίκη σε πέντε χρόνια καταναγκαστικά έργα: Niculescu, σσ. 144–145, που για την καταδίκη παραπέμπει στη Lidia Stăniloae, σ. 252. Η Niculescu τοποθετεί τη συνάντηση «λίγο μετά την καταδίκη» του Στανιλοάε· η Lidia δεν δίνει την ημερομηνία. ↩
  49. Οι κατοικίες: Petcu 2023, II, σσ. 14–15, κατά το ACNSAS, fond Informativ, dosar 2637, τόμ. 1, φφ. 49, 181, 220, 322, και τόμ. 2, φ. 81· Niculescu, σ. 164, κατά το ACNSAS, I 002637, τόμ. I, φ. 320, και I 002710, φ. 7. Οι πηγές δεν συμφωνούν: κατά τον Petcu, τον Φεβρουάριο του 1963 αγοράστηκε, με τις προσπάθειες της μητέρας της Ζαμφίρας και του ιερέα Βιργιλίου Ρουντσεάνου (Virgil Runceanu), το ισόγειο ενός σπιτιού στην οδό Τσιγκλίνα (Țiglina) αρ. 24, και αργότερα ο Μπόκα εμφανίζεται να μένει στην οδό Γκεόργκε Πάλος (Gheorghe Paloș) αρ. 24· κατά τη Niculescu, ο Μπόκα αγόρασε «μαζί με την Ιουλιέτα» ένα διαμέρισμα στην οδό Γκεόργκε Πάλος αρ. 24, και έπειτα έμειναν στην οδό Τσιγκλίνα. Το σπίτι στην οδό Δρ. Πετρίνι, «ιδιοκτησία της Ιουλιέτας»: Niculescu, σ. 164· μια έκθεση της Σεκιουριτάτε της 31ης Ιανουαρίου 1976 τον δείχνει να μένει «στην Οδ. Δρ. Πετρίνι αρ. 2» (Manea, σ. 28, κατά το Dosar informativ 110555). Η φράση για τον γάμο, από την αναφορά του «Florică»: Petcu 2004, σημ. 219 (ο Petcu 2023, II, σ. 16, την αφήνει έξω από το παράθεμα). Τα λόγια του αξιωματικού, του ανώτερου υπολοχαγού Στέφαν Μπαζενάρου (Ștefan Băjenaru): Petcu 2023, II, σ. 14, κατά το ACNSAS, fond Informativ, dosar 2637, τόμ. 1, φ. 317. ↩
  50. Petcu 2023, II, σσ. 14–15: ο φάκελος «Pictorul», που άνοιξε, κατ’ αυτόν, τον Μάρτιο του 1962, ACNSAS, fond Informativ, dosar 2637, τόμ. 1, φ. 5· η παρακολούθηση του 1962, στο ίδιο, φφ. 272–307. Η απόφαση του Αυγούστου 1962 και η «Beti»: Niculescu, σ. 159, κατά το ACNSAS, I 002637, τόμ. I, φ. 214. Η απόφαση της 16ης Ιανουαρίου 1962 να του ανοιχτεί ατομικός φάκελος και η παρακολούθηση με το όνομα «Bratu»: Manea, σσ. 25–26. Οι αναφορές της παρακολούθησης της 3ης–9ης Σεπτεμβρίου 1962, με τις ταξιθετικές ενδείξεις Dosar informativ 2637, τόμ. 1, φφ. 272–307: Manea, σσ. 93–141· «BETI» είναι η μοναχή Ζαμφίρα (Manea, σ. 96, σημ. 2). ↩
  51. Οι τόποι από όπου περνούσε, ανάμεσα στους οποίους η εκκλησία Μποτεάνου και το Καραϊμάν (Caraiman): Petcu 2023, II, σ. 15, κατά το ACNSAS, fond Informativ, dosar 2637, τόμ. 1, φφ. 272–307. Η καθημερινή διαδρομή και η βραδινή ζωγραφική στην εκκλησία Μποτεάνου: Niculescu, σσ. 161–162, κατά το ACNSAS, I 002637, τόμ. I, φ. 285. Η Σινάια και το καταφύγιο Μπάμπελε, 23–24 Αυγούστου 1962, με τις φωτογραφίες του φακέλου: Manea, σ. 26, κατά το Dosar informativ 2637, τόμ. 1, φφ. 298–299. Η ενδυμασία στο βουνό: Niculescu, σ. 161· οι φωτογραφίες από την εκδρομή βρίσκονται στα ένθετα φύλλα χωρίς αρίθμηση ανάμεσα στις σσ. 160 και 161, μία με τη λεζάντα «Στο βουνό, με αθλητική ενδυμασία, με την Ιουλιέτα Κωνσταντινέσκου, 1962». Η χειροτονία της 9ης Σεπτεμβρίου 1962: Manea, σ. 12· η αναφορά της παρακολούθησης εκείνης της ημέρας είναι δημοσιευμένη στο δεύτερο μέρος του βιβλίου, στη σ. 135. Ο Βησσαρίων Αστιλεάνου, επίσκοπος του Αράντ το 1976: βλ. σημ. 67. ↩
  52. Petcu 2023, II, σσ. 14–16: οι απόπειρες στρατολόγησης, ACNSAS, fond Informativ, dosar 2637, τόμ. 1, φφ. 37, 181, 214 και 344· η συνοπτική έκθεση του Μαΐου 1965 και το κλείσιμο του φακέλου, στο ίδιο, φ. 101 και τόμ. 3, φφ. 328–332. Η έκθεση της 9ης Ιουλίου 1962 (στο ίδιο, τόμ. 1, φ. 315) και το έγγραφο της Διεύθυνσης III προς τη Σεκιουριτάτε της περιφέρειας Κρισάνα (Crișana), της 26ης Απριλίου 1963 (στο ίδιο, τόμ. 1, φ. 19): Petcu 2004 (στην αναδημοσίευση, σημ. 226). Η αναφορά του ανώτερου υπολοχαγού Ene Dumitru της 28ης Αυγούστου 1963: Manea, σ. 27. Η μεταφορά στο «παθητικό μητρώο» με την απόφαση της 12ης Νοεμβρίου 1965 της Διεύθυνσης 3 του Υπουργείου Εσωτερικών: Manea, σ. 27, που προσθέτει ότι η παρακολούθηση «δεν σταμάτησε ποτέ εντελώς». Η φράση για τη δέσμευση: Niculescu, σ. 165. Η δεύτερη απόπειρα: ο Petcu 2023, II, σ. 15, την τοποθετεί τον Δεκέμβριο του 1964, κατά το φ. 344· η Niculescu, σ. 162, παραθέτει το ίδιο φύλλο με ημερομηνία τον Αύγουστο του 1964: «γνωμοδοτούμε υπέρ της επαφής μαζί του με σκοπό την προσέλκυσή του σε συνεργασία με τα όργανά μας». ↩
  53. Niculescu, σσ. 165–167: η επίσκεψη στον Ιοβάν, όπως την είχε διηγηθεί εκείνος στην πληροφοριοδότρια, ACNSAS, I 002637, τόμ. I, φφ. 134–137· η εξήγηση που έδωσε ο Μπόκα στην πληροφοριοδότρια, στο ίδιο, φ. 127· τα λόγια προς τον αρχιμανδρίτη του Πατριαρχείου, στο ίδιο, φ. 130. Δεν ξέρουμε αν οι τρεις αναφορές είναι ανεξάρτητες μεταξύ τους. Τα ονόματα της πληροφοριοδότριας και του αρχιμανδρίτη δεν τα δίνουμε. Η καταδίκη και η αποφυλάκιση του Ιοβάν: Niculescu, σσ. 165–166. ↩
  54. ACNSAS, I 002637, τόμ. I, φ. 158 (ο κομμουνισμός και η σωτηρία), φ. 7 («έτσι είναι η φύση μου»), φ. 175 (ο διωγμός ως «εξέταση») και φ. 172 (ο πληροφοριοδότης), κατά τη Niculescu, σσ. 155–158, που δεν δίνει την ημερομηνία κάθε αναφοράς και τις τοποθετεί στα χρόνια του εργαστηρίου του Πατριαρχείου. Η Niculescu γράφει ότι αυτές οι απόψεις «κρύβουν μερικές φορές το χιούμορ και την αμφισημία εκείνου που ξέρει ότι τον επιτηρούν και τον παρακολουθούν, αλλά άλλες φορές εκφράζουν ειλικρινείς σκέψεις» (σ. 155). Για το πώς παραθέτω τις αναφορές των πληροφοριοδοτών, βλ. σημ. 4. Η φράση από το υπόμνημα της αδελφότητας του 1951, κατά την οποία, «απέναντι στον χριστιανισμό, η τωρινή εξουσία είναι καλύτερη από οποιαδήποτε άλλη», βρίσκεται στη σημ. 23. Η αναφορά του φ. 172 είναι του πληροφοριοδότη «Timotei», της 27ης Νοεμβρίου 1963. Πάνω της, ένας ανώτερος αξιωματικός έγραψε: «Νομίζω ότι ο Μπόκα μυρίστηκε τον πράκτορα και τώρα τον “σερβίρει” ανάλογα με τις ερωτήσεις που του γίνονται» (ACNSAS, fond informativ, dosar 2637, τόμ. 1, φφ. 172–172v, κατά τον Petcu 2004, στην αναδημοσίευση, το κείμενο της σημ. 235). ↩
  55. Η αναφορά της 3ης Αυγούστου 1965: ACNSAS, fond informativ, dosar 2637, τόμ. 1, φ. 120, κατά τον Petcu 2004 (στην αναδημοσίευση, σημ. 243). Η γυναίκα είχε διηγηθεί στον πληροφοριοδότη τη συνάντηση· το όνομά της εμφανίζεται στο έγγραφο, αλλά δεν το δίνουμε. ↩
  56. Η αναφορά του πληροφοριοδότη «Mușat» του Ιανουαρίου 1966: ACNSAS, fond Informativ, dosar 2637, τόμ. 4, φ. 41, κατά τον Petcu 2023, II, σ. 17, που τη δίνει εκτενέστερα, και τον Manea, σ. 27. ↩
  57. Petcu 2023, II, σ. 17, κατά το ACNSAS, fond Informativ, dosar 2637, τόμ. 4, φ. 19. Ο Δομέτιος, πνευματικός στο Ρίμετς: Manea, σ. 22. ↩
  58. Η αναφορά του πληροφοριοδότη «Giar» της 27ης Φεβρουαρίου 1967: ACNSAS, fond Informativ, dosar 2637, τόμ. 4, φ. 26, κατά τον Petcu 2023, II, σ. 17, και φφ. 25 και 28, κατά τον Petcu 2004 (στην αναδημοσίευση, σημ. 221), που δίνει ολόκληρο το κείμενο και τα λόγια του Μπόκα για την υποταγή. Η φράση του πατριάρχη για τους όρους: Niculescu, σ. 169, κατά το ίδιο φύλλο. Όσα έλεγε στους συναδέλφους για το Πρίσλοπ: Niculescu, σ. 172, κατά το ACNSAS, I 002637, τόμ. IV, φ. 25. ↩
  59. Η αναφορά του πληροφοριοδότη «Vasile»: ACNSAS, fond Informativ, dosar 2637, τόμ. 4, φ. 27, κατά τον Petcu 2023, II, σ. 18 (τα συγχαρητήρια και η ηγουμενία), και τον Petcu 2004 (στην αναδημοσίευση, η σημ. 218 και το κείμενο εκεί). Ο τόπος όπου μίλησε ο Μπόκα δεν είναι ο ίδιος στις πηγές: ο Petcu 2004 γράφει ότι το είπε αυτό «μπροστά στον πατριάρχη, την 1η Μαρτίου 1967»· ο Petcu 2023, II, σ. 18, και η Niculescu, σ. 171, συνδέουν τα λόγια του με τα συγχαρητήρια για μια θέση ηγουμένου. Η Niculescu παραθέτει το ίδιο φύλλο και δίνει τα λόγια του Μπόκα στον ενεστώτα: «Εγώ όμως δεν τους κάνω τίποτε…». ↩
  60. Niculescu, σ. 172: η επιστροφή άλλων μοναχών, χωρίς παραπομπή· τα παράπονα, κατά το ACNSAS, I 002637, τόμ. IV, φφ. 14–15 και 6. Ο τέταρτος τόμος του φακέλου περιέχει αναφορές των ετών 1965–1968 (Petcu 2004, στην αναδημοσίευση, σημ. 259). ↩
  61. Petcu 2023, II, σ. 23: η κυκλοφορία σε αντίγραφα και τα «δύο τετράδια» του Ιουνίου 1967, κατά το ACNSAS, fond Informativ, dosar 2637, τόμ. 4, φ. 4· η αρχή του βιβλίου στη Σάμπατα, στο ίδιο, σ. 22. Η έκδοση: Ieromonah Arsenie Boca, Cărarea Împărăției, έκδ. σε επιμέλεια του π. Simion Todoran και της μοναχής Zamfira Constantinescu, Editura Episcopiei Ortodoxe Române a Aradului, Arad, 1995, κατά τον Petcu 2023, II, σ. 23, σημ. 99. ↩
  62. Η αποχώρηση του Ιουνίου 1967 και η όραση: Petcu 2023, II, σ. 25, χωρίς χωριστή παραπομπή· η Niculescu, σ. 173, δίνει ως ημέρα την 1η Ιουνίου 1967, χωρίς παραπομπή. Η αναφορά του «Giar» της 31ης Μαΐου 1967 λέει ότι ο Μπόκα «αποσύρθηκε από τη θέση αυτή από την 1η Ιουνίου τ.έ.» και ότι «πάσχει από εξασθένηση της όρασης εξαιτίας των έργων μικρογραφίας» (ACNSAS, fond informativ, dosar 2637, τόμ. 4, φφ. 5, 9, 10, κατά τον Petcu 2004, στην αναδημοσίευση, το κείμενο της σημ. 260). Μπραντ, 1969: Stoenescu 2009, σ. 10. Οι γραμμές βρίσκονται σε ένα φυλλαράκι που βρήκε ο Στοενέσκου μέσα στη Βίβλο του Μπόκα. Στη μία όψη γράφει «Μπραντ, 12 Οκτ. 1969. Οι ημέρες της εκατονταετηρίδας του Λυκείου», και στο πίσω μέρος: «Στην οικογένεια του Καθ. Πόπα. Απλή καταγραφή της Ευγνωμοσύνης. Στην οποία περιλαμβάνονται: Οι πρόγονοι – οι γονείς μας – οι παρόντες και οι απόγονοι. Γιατί από την αυλή αυτού του σπιτιού, σε αργές ώρες στοχασμού, πήρα το πέταγμά μου, ανάβοντας το πεπρωμένο μου, από το Πνεύμα που έγραψε για τους ανθρώπους αυτό το βιβλίο. Αρσένιος, αγιογράφος και μοναχός, Μπραντ 12.X.1969 στις ημέρες της Εκατονταετηρίδας». Ο Petcu 2023, II, σ. 15, παραθέτει την ίδια σελίδα κατά την έκδοση του 2008. ↩
  63. Ο εφημέριος και το σχέδιο: Niculescu, σ. 173, χωρίς παραπομπή· κατ’ αυτήν, η εκκλησία «χτίστηκε πρόσφατα πάνω στα ερείπια ενός παλαιού ναού». Η ανέγερση του 1870, κατά την κτητορική επιγραφή, και η πιθανή ανοικοδόμηση του 1953: Bogdan Tănăsescu, η έκθεση της αρχαιολογικής έρευνας στην εκκλησία του Αγίου Νικολάου του Ντραγκανέσκου (κοιν. Μιχαϊλέστι (Mihăilești), νομ. Τζιούρτζιου), ανασκαφική περίοδος 2007, στο Cronica cercetărilor arheologice din România, ηλεκτρονική έκδοση (cronica.cimec.ro, έκθεση αρ. 3881). Τα έτη 1968–1983: Petcu 2023, II, σ. 25, κατά το ACNSAS, fond Informativ, dosar 2637, τόμ. 4, φφ. 5, 9, 10 και 38. Μια αναφορά της 3ης Σεπτεμβρίου 1975 καταγράφει ότι ο Μπόκα «ζωγράφιζε την εκκλησία της κοινότητας Αλεξάντρου Ντραγκανέσκου» (Manea, σ. 28, κατά το Dosar informativ 110555). Η μαρτυρία του ιερέα Πέτρου Μόγκα, από την Κάμπινα (Câmpina), από μια συνέντευξη που πήρε ο Marius Vasileanu: Petcu 2023, II, σσ. 25–26, χωρίς άλλα στοιχεία. ↩
  64. Dosar informativ 110555, φ. 9, κατά τον Manea, σσ. 28–29. Την πληροφοριοδότρια την είχε στείλει η Διεύθυνση I της Σεκιουριτάτε. Ο Manea τη θεωρεί «μια πρώην μοναχή, πιθανόν ηγουμένη», και τη μοναχή Βερονίκη την ταυτίζει με τη Βερονίκη Γκουράου (Veronica Gurău), από τη Βλαντιμιρέστι (σ. 29, σημ. 27). Τα λόγια του Μπόκα τα γνωρίζουμε μόνο από την έκθεση της πληροφοριοδότριας· όπως είπα στη σημ. 4, τα παραθέτω ως όσα καταγράφηκαν τότε. ↩
  65. Stoenescu 2009, σσ. 78–79. Η ημερομηνία, «το φθινόπωρο του 1971», είναι του Stoenescu. Στο ίδιο σημείο δίνει μια επιστολή του Κράινικ για τη ζωγραφική του Μπόκα, χωρίς ημερομηνία, την οποία αφήνουμε για το άρθρο σχετικά με τις τοιχογραφίες στο Ντραγκανέσκου. ↩
  66. Η κηδεία του Κράινικ και τα μνημόσυνα στην εκκλησία Μποτεάνου: Niculescu, σ. 191, χωρίς παραπομπή. Η είσοδος της Σεκιουριτάτε της 24ης Σεπτεμβρίου 1976: Niculescu, σ. 191, κατά το ACNSAS, I 203645, τόμ. II, φ. 173. Το Ράδιο Ελεύθερη Ευρώπη, τον Φεβρουάριο του 1977: Niculescu, σ. 192, κατά το ACNSAS, I 203645, τόμ. III, φ. 41. ↩
  67. Η επαναλειτουργία, με την ημέρα και τον επίσκοπο: Păcurariu, σ. 61. Ότι δεν του επιτράπηκε να επιστρέψει: Petcu 2023, II, σ. 18, χωρίς παραπομπή. Η καθοδήγηση από μακριά και η μοναχή Απολλιναρία, «προερχόμενη από τις μαθήτριες που είχαν φοιτήσει στο μοναχικό Σεμινάριο της Χουρέζι»: Petcu, στο ίδιο, κατά την Patricia Codău, Ale Tale dintru ale Tale, Învierea, Arhiepiscopia Timișoarei, Timișoara, 2006, σ. 173· για τις μοναχές του Πρίσλοπ που στάλθηκαν σε εκείνο το σεμινάριο, Petcu 2023, II, σ. 9. Το Πρίσλοπ γηροκομείο έως το 1976: βλ. σημ. 42. Ο πνευματικός: Păcurariu, σ. 61, που γράφει ότι ο Νικόδημος Ζαχαρία ήταν «ο πρώτος που εκάρη μοναχός εδώ, το 1949»· είχε έρθει από τη Σάμπατα, κατά τη σ. 56. ↩
  68. Niculescu, σσ. 195–196, χωρίς παραπομπή. ↩
  69. Niculescu, σ. 194, κατά το ACNSAS, I 203645, τόμ. II, φ. 202. Ο Petcu 2023, II, σ. 18, γράφει ότι ο Μπόκα έχτισε εκεί ένα σπίτι για τον εαυτό του. ↩
  70. Η μετακόμιση και η ζωή εκεί: Petcu 2023, II, σ. 18. Το σπίτι και η χρονιά της αγοράς: Niculescu, σ. 193, χωρίς παραπομπή. Η μετακόμιση μετά τον σεισμό του 1977 και τα καλοκαίρια στο Ντραγκανέσκου ως το 1983: Niculescu, σσ. 191–195, χωρίς παραπομπή. Ο Stoenescu 2009, σ. 7, γράφει ότι ο Μπόκα έζησε στο κελλί της Σινάια «τα τελευταία δώδεκα χρόνια της επίγειας ζωής», πράγμα που συμφωνεί με τη βιογραφία του 2018. Η χρονιά της συνταξιοδότησης δεν είναι βέβαιη: ο Petcu, σ. 18, τη συνδέει με το 1984· η Niculescu, σ. 173, γράφει ότι την 1η Ιουνίου 1967 ο Μπόκα ανακοίνωσε στο Πατριαρχείο ότι παραιτείται από τη θέση· στο basilica.ro («114 ani de la nașterea Sfântului Arsenie de la Prislop», 29 Σεπτεμβρίου 2024) λέγεται ότι «το 1968 συνταξιοδοτήθηκε». Συνταξιούχος στη Σινάια, το 1985: Manea, σ. 29. Οι γυναίκες του σπιτιού: Niculescu, σ. 196, κατά το ACNSAS, «I 20365» [πιθανόν I 203645], τόμ. II, φ. 211. ↩
  71. Οι ακολουθίες και η προτροπή προς τις μοναχές: Petcu 2023, II, σ. 18, που παραπέμπει στον στοχασμό «Toți sunteți fiii lui Dumnezeu prin credința în Iisus Hristos», που τον τύπωσε ο Stoenescu 2009, σσ. 429–446 (Petcu: οι ίδιες σελίδες, κατά την έκδοση του 2008). Τους παραλήπτες και τη χρονιά τα βάζει ο εκδότης κάτω από τον τίτλο, μέσα σε αγκύλες: «[Προς μοναχ(ούς/ές), 1986]» (σ. 429)· το κείμενο δεν έχει ούτε ημερομηνία ούτε υπογραφή. Οι εικόνες: Păcurariu, σ. 61, που τον αποκαλεί «ζωγράφο-ιερομόναχο Αρσένιο Μπόκα»· ο Petcu 2023, II, σ. 18, γράφει ότι ο Μπόκα τις μετέφερε ο ίδιος, τον Σεπτέμβριο του 1984, και παραπέμπει στη 2η έκδοση του βιβλίου του Păcurariu (Editura Episcopiei Ortodoxe Române a Aradului, Arad, 2006, σ. 138). ↩
  72. Petcu 2023, II, σ. 18, κατά το ACNSAS, fond Informativ, dosar 2710, φφ. 4 και 12–13. Η σύνταξη και οι περίπατοι: οι αναφορές του πληροφοριοδότη «Tâmplaru Ion» του 1984, στο ίδιο, φφ. 11–15v, κατά τον Petcu 2004 (στην αναδημοσίευση, το κείμενο της σημ. 264). «Έκανε πλήρως το χρέος του απέναντι στον Θεό»: Niculescu, σ. 196, κατά το ACNSAS, I 002710, φ. 14. ↩
  73. Stoenescu 2009, σσ. 106–107. Ο Stoenescu γράφει ότι ο Μπόκα ερχόταν «από τη Σινάια, μαζί με την οσιωτάτη μοναχή Ζαμφίρα, μερικές φορές τον χρόνο και έμενε όσο καιρό χρειαζόταν για την επίβλεψη, την καθοδήγηση και τον συντονισμό των πολλαπλών έργων που εκτελούνταν και γίνονταν τότε στο Πρίσλοπ», «με την πρέπουσα διακριτικότητα και με την αυτοεπιβεβλημένη και από κοινού καθορισμένη “disciplina arcana”», δηλαδή κρατώντας το μυστικό. Ο τελευταίος του ερχομός κράτησε «περίπου από τα μέσα του μήνα Οκτωβρίου έως μετά τα μέσα του μήνα Δεκεμβρίου του έτους 1988»· ο Μπόκα αποχαιρέτησε την αδελφότητα το απόγευμα της 16ης Δεκεμβρίου και έφυγε «την επομένη, 17 Δεκεμβρίου 1988». Ο Petcu 2023, II, σσ. 18–19, παραθέτει τις ίδιες σελίδες κατά την έκδοση του 2008. Τα τρία βιβλία του Stoenescu για τον Μπόκα και η εισήγησή του γι’ αυτά, που παρουσιάστηκε στη συνεδρίαση της επιτροπής αγιοκατάταξης στο Πρίσλοπ στις 31 Οκτωβρίου 2016: basilica.ro, «Mănăstirea Prislop: Întrunirea comisiei de canonizare a părintelui Arsenie Boca», 2 Νοεμβρίου 2016 (βλ. και το πρώτο άρθρο, σημ. 35). ↩
  74. Petcu 2023, II, σ. 18 («Αν και δεν του επιτρεπόταν να ιερουργεί»), χωρίς παραπομπή. Manea, σ. 32, χωρίς παραπομπή. Για τα έτη 1952–1959, βλ. σημ. 28. ↩
  75. Η έκθεση της 3ης Μαρτίου 1989: ACNSAS, Dosar informativ 110555, φ. 16, κατά τον Manea, σσ. 29–30. Η έκθεση τοποθετεί την παράλυση «τον μήνα Φεβρουάριο 1988», ενώ για το έμφραγμα δίνει μόνο τον μήνα Δεκέμβριο· τη χρονιά δεν τη διορθώνουμε. Ο Stoenescu τον δείχνει στο Πρίσλοπ ως τις 17 Δεκεμβρίου 1988 (βλ. σημ. 73). Ο Petcu 2023, II, σσ. 18–19, που παραπέμπει για την ασθένεια και το νοσοκομείο στο «dosar 2710, φ. 16», πιθανόν τον ίδιο φάκελο με μια παλαιότερη ταξιθετική ένδειξη, τοποθετεί τις παραλύσεις, με ένα «όπως φαίνεται», την ημέρα της 17ης Δεκεμβρίου 1988, κατά την επιστροφή από το Πρίσλοπ. Η Niculescu, σ. 197, χωρίς παραπομπή, τοποθετεί το έμφραγμα στο τέλος του 1987 και την παράλυση τον Φεβρουάριο του 1988, δηλαδή παίρνει τη χρονιά της έκθεσης ως έχει. Η έκθεση της 10ης Απριλίου 1989: Manea, σσ. 30–31 (Petcu: φφ. 18–18v). Η έκθεση κατονομάζει τη φροντίστρια· το όνομά της δεν το δίνουμε. Τα σκαλίσματα και το διάβασμα: Manea, σ. 30. Η χρησιμοποίηση της φροντίστριας από τη Σεκιουριτάτε: η ίδια έκθεση, Manea, σ. 31. ↩
  76. Η αναφορά της 28ης Σεπτεμβρίου 1989: Petcu 2023, II, σσ. 18–19, κατά το ACNSAS, fond Informativ, dosar 2710, φ. 19. Ο Petcu 2023 την αποδίδει στον πληροφοριοδότη «Tâmplaru Ion», ενώ ο Petcu 2004 (στην αναδημοσίευση, το κείμενο της σημ. 267), στον πληροφοριοδότη «Florea Gh.». «Ορισμένες θρησκευτικές ακολουθίες»: Niculescu, σ. 198, κατά το ίδιο φύλλο· η βιογραφία κατονομάζει τον ιερέα, αλλά το όνομά του δεν το δίνουμε. Η έκθεση της 29ης Σεπτεμβρίου 1989, με την υπογραφή ενός ταγματάρχη, με την πρόταση για «διαγραφή από την π[ληροφοριακή] ε[πιτήρηση]»: Manea, σσ. 31–32, που την ονομάζει το τελευταίο έγγραφο του φακέλου παρακολούθησης. Η διαγραφή από την επιτήρηση και η διατήρηση στα μητρώα: Petcu 2023, II, σσ. 18–19, κατά το dosar 2710, φ. 20. ↩
  77. Ο θάνατος, η κηδεία και τα άμφια: Petcu 2023, II, σ. 19, χωρίς παραπομπή σε έγγραφα. Το αυτοκίνητο και οι ιερείς: Niculescu, σ. 201, χωρίς παραπομπή. ↩

Συνέχεια της σειράς: Αρσένιος Μπόκα (Γ΄). Η διδασκαλία του βιβλίου Cărarea Împărăției.

Ενημερωτικό δελτίο OrtodoxWay

Λάβετε τα νέα άρθρα του OrtodoxWay

Ένα σύντομο μήνυμα όταν δημοσιεύεται νέο άρθρο για την Ορθοδοξία, την προσευχή και την πνευματική ζωή. Χωρίς spam.

Αφήστε ένα σχόλιο

Τα σχόλια ελέγχονται πριν από τη δημοσίευση. Οι σύνδεσμοι στα σχόλια αντιμετωπίζονται ως περιεχόμενο χρηστών.