Την Κυριακή Β΄ Λουκά η Εκκλησία διαβάζει στη Θεία Λειτουργία την εντολή με την οποία ο Χριστός ζητά από τους μαθητές Του να αγαπούν τους εχθρούς τους. Την εντολή αυτή τη διασώζουν ο άγιος Ευαγγελιστής Ματθαίος στην Επί του Όρους Ομιλία και ο άγιος Ευαγγελιστής Λουκάς στον λόγο που είπε ο Κύριος μπροστά στους μαθητές και στο πλήθος, σε πεδινό τόπο. Και οι δύο ομιλίες αρχίζουν με τους Μακαρισμούς, τους λόγους του Κυρίου που αρχίζουν με τη λέξη «Μακάριοι». Για τους εννέα Μακαρισμούς του κατά Ματθαίον Ευαγγελίου έγραψα στο άρθρο Πώς μπορούμε να είμαστε ευτυχισμένοι;. Οι Μακαρισμοί λένε ποιος είναι μακάριος ενώπιον του Θεού: ο πτωχός τω πνεύματι, ο πράος, ο ελεήμων, ο ειρηνοποιός. Το Ευαγγέλιο αυτής της Κυριακής μάς διδάσκει πώς φέρεται ένας τέτοιος άνθρωπος σε εκείνον που του κάνει κακό.
Το Ευαγγέλιο της Κυριακής
«Καθὼς θέλετε ἵνα ποιῶσιν ὑμῖν οἱ ἄνθρωποι, καὶ ὑμεῖς ποιεῖτε αὐτοῖς ὁμοίως.
καὶ εἰ ἀγαπᾶτε τοὺς ἀγαπῶντας ὑμᾶς, ποία ὑμῖν χάρις ἐστί; καὶ γὰρ οἱ ἁμαρτωλοὶ τοὺς ἀγαπῶντας αὐτοὺς ἀγαπῶσι.
καὶ ἐὰν ἀγαθοποιῆτε τοὺς ἀγαθοποιοῦντας ὑμᾶς, ποία ὑμῖν χάρις ἐστί; καὶ γὰρ οἱ ἁμαρτωλοὶ τὸ αὐτὸ ποιοῦσι.
καὶ ἐὰν δανείζητε παρ᾿ ὧν ἐλπίζετε ἀπολαβεῖν, ποία ὑμῖν χάρις ἐστί; καὶ γὰρ ἁμαρτωλοὶ ἁμαρτωλοῖς δανείζουσιν ἵνα ἀπολάβωσι τὰ ἴσα.
πλὴν ἀγαπᾶτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν καὶ ἀγαθοποιεῖτε καὶ δανείζετε μηδὲν ἀπελπίζοντες, καὶ ἔσται ὁ μισθὸς ὑμῶν πολύς, καὶ ἔσεσθε υἱοὶ ὑψίστου, ὅτι αὐτὸς χρηστός ἐστιν ἐπὶ τοὺς ἀχαρίστους καὶ πονηρούς.
Γίνεσθε οὖν οἰκτίρμονες, καθὼς καὶ ὁ πατὴρ ὑμῶν οἰκτίρμων ἐστί».
(Λουκ. 6, 31-36)
Η αγάπη που δεν περιμένει τίποτε ως αντάλλαγμα
Ο Κύριος αρχίζει με έναν κανόνα που μπορεί να τον καταλάβει ο καθένας: να φερόμαστε στους ανθρώπους όπως θα θέλαμε να φέρονται εκείνοι σε εμάς. Έπειτα δείχνει ότι η αγάπη που σταματά σε όσους μας αγαπούν μένει στο μέτρο των αμαρτωλών. Και οι αμαρτωλοί αγαπούν όσους τους αγαπούν, ευεργετούν όσους τους ευεργετούν και δανείζουν για να πάρουν πίσω τα ίσα. Ο Κύριος δεν καταδικάζει την αγάπη ανάμεσα στα μέλη μιας οικογένειας ή ανάμεσα σε φίλους. Η αγάπη αυτή όμως μένει ελλιπής, όταν μόνο όσοι μας αγαπούν μάς φαίνονται άξιοι της καλοσύνης μας.
Ο Κύριος θέτει τρεις φορές το ίδιο ερώτημα: «ποία ὑμῖν χάρις ἐστί;». Η λέξη «χάρις» σημαίνει εδώ την ανταπόδοση που περιμένει κανείς για το καλό που έκανε. Σε άλλα σημεία της Καινής Διαθήκης η ίδια λέξη ονομάζει τη χάρη του Θεού, τη δωρεά που ο άνθρωπος δεν αξίζει και με την οποία ο Θεός τον φωτίζει και του δίνει δύναμη να ζει εν Χριστώ. Εδώ ο Κύριος μάς καλεί να ξεπεράσουμε την ανταλλαγή ανάμεσα στους ανθρώπους και να ομοιάσουμε με την αγαθότητα του Πατέρα.
Ακολουθεί η εντολή: «πλὴν ἀγαπᾶτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν καὶ ἀγαθοποιεῖτε καὶ δανείζετε μηδὲν ἀπελπίζοντες» (Λουκ. 6, 35). Ο Κύριος ζητά από τους μαθητές κάτι περισσότερο από το να ανέχονται όσους τους μισούν. Τους ζητά να τους αγαπούν και να τους ευεργετούν.
Στον ίδιο στίχο ο Κύριος προσθέτει: «καὶ ἔσται ὁ μισθὸς ὑμῶν πολύς». Η υπόσχεση αυτή δεν αντιφάσκει με την προτροπή να δίνουμε χωρίς να περιμένουμε τίποτε. Όποιος αγαπά έτσι παύει να ζυγίζει τους ανθρώπους με το όφελος που μπορούν να του φέρουν και στηρίζει την ελπίδα του στον Θεό.
Ο Κύριος υπόσχεται ακόμη: «ἔσεσθε υἱοὶ ὑψίστου, ὅτι αὐτὸς χρηστός ἐστιν ἐπὶ τοὺς ἀχαρίστους καὶ πονηρούς». Μια παρόμοια υπόσχεση βρίσκεται στους Μακαρισμούς: «μακάριοι οἱ εἰρηνοποιοί, ὅτι αὐτοὶ υἱοὶ Θεοῦ κληθήσονται» (Ματθ. 5, 9). Τα λόγια με τα οποία τελειώνει το Ευαγγέλιο αυτής της Κυριακής, «Γίνεσθε οὖν οἰκτίρμονες, καθὼς καὶ ὁ πατὴρ ὑμῶν οἰκτίρμων ἐστί» (Λουκ. 6, 36), συνδέονται με έναν άλλο Μακαρισμό: «μακάριοι οἱ ἐλεήμονες, ὅτι αὐτοὶ ἐλεηθήσονται» (Ματθ. 5, 7).
Στο κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο ο Κύριος μιλά και για τον ήλιο που ο Πατέρας ανατέλλει «ἐπὶ πονηροὺς καὶ ἀγαθοὺς» (Ματθ. 5, 45). Εκεί όπου ο άγιος Λουκάς γράφει «οἰκτίρμονες», ο άγιος Ματθαίος γράφει: «Ἔσεσθε οὖν ὑμεῖς τέλειοι, ὡς ὁ πατὴρ ὑμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς τέλειός ἐστιν» (Ματθ. 5, 48). Η τελειότητα του Πατέρα φαίνεται στην αγαθότητά Του προς τους αχάριστους και τους πονηρούς.
Οι βαθμίδες του αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου
Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος ερμηνεύει τη διδασκαλία αυτή στις ομιλίες του στο κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο. Δείχνει ότι η αγάπη προς τους εχθρούς είναι η κορυφή μιας κλίμακας που ο Χριστός ανεβαίνει βήμα βήμα στην Επί του Όρους Ομιλία, και απαριθμεί τις βαθμίδες της. Η πρώτη είναι να μην αρχίσεις εσύ την αδικία. Η δεύτερη, αν την άρχισε άλλος, να μην ανταποδώσεις παρά μόνο το ίσο. Η τρίτη, να μην κάνεις σε εκείνον που σε πειράζει αυτό που έπαθες, αλλά να μείνεις ήσυχος. Η τέταρτη, να δώσεις τον εαυτό σου να πάθει άδικα. Η πέμπτη, να δώσεις περισσότερα από όσα θέλει εκείνος που σε αδίκησε. Η έκτη, να μη μισήσεις εκείνον που τα έκανε αυτά. Η έβδομη, να τον αγαπήσεις κιόλας. Η όγδοη, να τον ευεργετήσεις. Η ένατη, να παρακαλέσεις τον ίδιο τον Θεό γι᾽ αυτόν (Ομιλίες εις το κατά Ματθαίον 18, 4).
Το μέτρο της δεύτερης βαθμίδας είναι το μέτρο του παλαιού Νόμου: «Ὀφθαλμὸν ἀντὶ ὀφθαλμοῦ καὶ ὀδόντα ἀντὶ ὀδόντος» (Ματθ. 5, 38). Ο άγιος Ιωάννης εξηγεί στην ίδια ομιλία ότι ο Νόμος πρόσταξε την ίση ανταπόδοση για να συγκρατήσει το χέρι εκείνου που θέλει να εκδικηθεί. Ο Χριστός ανεβάζει τους μαθητές ως την τελευταία βαθμίδα, όπου ο άνθρωπος προσεύχεται για εκείνον που του έκανε κακό.
Ο άγιος Ιωάννης τονίζει επίσης το ύψος του μισθού που υπόσχεται ο Κύριος για την εντολή αυτή. Στους πράους υποσχέθηκε τη γη, στους πενθούντες την παρηγοριά και στους ελεήμονες το έλεος. Σε όσους αγαπούν τους εχθρούς τους υπόσχεται το θαυμαστότερο απ᾽ όλα: να γίνουν όμοιοι με τον Θεό, όσο είναι δυνατόν στον άνθρωπο (Ομιλίες εις το κατά Ματθαίον 18, 4). Η σύγκριση δείχνει πόσο ψηλά καλεί η εντολή αυτή. Δεν αντιπαραθέτει μια μικρότερη σωτηρία σε μια μεγαλύτερη, αφού και στους Μακαρισμούς υπόσχεται ο Κύριος στους ειρηνοποιούς ότι θα ονομαστούν υιοί Θεού.
Όποιος ακούει την εντολή αυτή αναρωτιέται πώς θα την εκπληρώσει. Ο άγιος Ιωάννης τον στρέφει προς τον Σταυρό. Αφού είδες τον Θεό να γίνεται άνθρωπος, να κατεβαίνει τόσο χαμηλά και να πάσχει τόσα για σένα, ρωτά, εξακολουθείς να απορείς πώς είναι δυνατόν να συγχωρήσεις στους συνδούλους σου τις αδικίες τους; (Ομιλίες εις το κατά Ματθαίον 18, 5). Ο ίδιος ο Κύριος προσευχήθηκε για όσους Τον σταύρωναν: «Πάτερ, ἄφες αὐτοῖς· οὐ γὰρ οἴδασι τί ποιοῦσι» (Λουκ. 23, 34).
Στην ίδια ομιλία ο άγιος Ιωάννης παρομοιάζει εκείνον που μας κάνει κακό με άρρωστο. Οι γιατροί, λέει, όταν οι παράφρονες τους κλωτσούν και τους προσβάλλουν, τότε τους λυπούνται περισσότερο και φροντίζουν για την πλήρη θεραπεία τους, γιατί ξέρουν ότι η προσβολή προέρχεται από τη βαρύτητα της αρρώστιας (Ομιλίες εις το κατά Ματθαίον 18, 6). Ο γιατρός δεν ονομάζει την αρρώστια υγεία. Βλέπει τον άνθρωπο πέρα από την αρρώστια και τον φροντίζει.
Ο όσιος Σιλουανός ο Αθωνίτης
Η αγάπη προς τους εχθρούς βρίσκεται στο κέντρο της διδασκαλίας του οσίου Σιλουανού του Αθωνίτη. Ο Άγιος γεννήθηκε το 1866 σε ένα χωριό της περιοχής του Ταμπόφ, στη Ρωσία, και πήρε στο Βάπτισμα το όνομα Συμεών. Το φθινόπωρο του 1892 ήρθε στο Άγιον Όρος, στη Ρωσική Μονή του Αγίου Παντελεήμονος. Εκεί έζησε ως μοναχός ως τις 24 Σεπτεμβρίου 1938, οπότε εκοιμήθη εν Κυρίω. Τη ζωή και τα γραπτά του τα έκανε γνωστά ο μαθητής του, ο άγιος Σωφρόνιος (Σαχάρωφ).
Στη νεότητά του ο Συμεών ήταν πολύ δυνατό παλικάρι. Σε μια γιορτή του χωριού, ένας μεθυσμένος νέος θέλησε να του αρπάξει το ακορντεόν, για να επιδειχθεί στους άλλους. Ο Συμεών ντράπηκε στη σκέψη ότι τα κορίτσια θα τον περιγελούσαν και τον χτύπησε δυνατά στο στήθος. Ο άνθρωπος έπεσε με αίμα και αφρούς στο στόμα και μόνο ύστερα από περισσότερο από μισή ώρα μπόρεσε να σηκωθεί. Ο άγιος Σωφρόνιος διέσωσε το περιστατικό όπως του το διηγήθηκε ο ίδιος ο Άγιος.
Ο άνθρωπος που στη νεότητά του είχε χτυπήσει τόσο βαριά έφτασε να κλαίει για όλο τον κόσμο. Όταν ήταν ακόμη δόκιμος, του εμφανίστηκε ο Κύριος στο ναΐσκο του Προφήτη Ηλία, κοντά στον μύλο της μονής. Ο όσιος Σιλουανός μαρτυρούσε ότι ο ίδιος ο Κύριος τον δίδαξε να αγαπά τους εχθρούς του.
Ο Άγιος έλεγε ότι χωρίς τη χάρη του Θεού δεν μπορούμε να αγαπήσουμε τους εχθρούς μας. Μόνο το Άγιο Πνεύμα διδάσκει αυτή την αγάπη. Η ψυχή που δεν γνώρισε το Άγιο Πνεύμα ούτε καταλαβαίνει πώς μπορεί κανείς να αγαπά τους εχθρούς του, και δεν δέχεται αυτή τη διδασκαλία. Τα λόγια του δείχνουν πώς μπορεί ο άνθρωπος να εκπληρώσει την εντολή που ακούει στο Ευαγγέλιο.
Ο Άγιος ζητούσε όμως και τον κόπο του ανθρώπου. Συμβούλευε όποιον θέλει να αγαπήσει τους εχθρούς του να βιάζει από την αρχή την καρδιά του. Ο Κύριος, έλεγε, βλέποντας την καλή του διάθεση, θα τον βοηθήσει σε όλα, και η ίδια η πείρα θα του δείξει τον δρόμο.
Όταν κάποιος σε προσβάλλει, σου παίρνει ό,τι είναι δικό σου ή διώκει την Εκκλησία, ο όσιος Σιλουανός προέτρεπε να προσεύχεσαι στον Κύριο λέγοντάς Του ότι όλοι είμαστε πλάσματά Του και ζητώντας Του να ελεήσει τους δούλους Του και να στρέψει τις καρδιές τους σε μετάνοια. Όποιος προσεύχεται έτσι, έλεγε, θα αισθανθεί τη χάρη στην ψυχή του.
Αν προσεύχεσαι για τους εχθρούς, δίδασκε ο Άγιος, θα έρθει σε σένα η ειρήνη. Κι αν φτάσεις να τους αγαπάς, να ξέρεις ότι κατοικεί μέσα σου μεγάλο μέτρο της χάριτος του Θεού. Όποιος σκέφτεται με κακία τους εχθρούς του δεν έχει μέσα του την αγάπη του Θεού και δεν γνωρίζει τον Θεό.
Ο άγιος Σωφρόνιος σημειώνει ότι ο όσιος Σιλουανός ζύγιζε με το ίδιο μέτρο και τις υψηλότερες καταστάσεις της προσευχής. Αν ύστερα η ψυχή δεν είχε αγάπη για τους εχθρούς και για όλη την κτίση, ο όσιος Σιλουανός έβλεπε σε αυτό το σημάδι ότι η κατάσταση εκείνη δεν ήταν αληθινή κοινωνία με τον Θεό.
Ο άγιος Σωφρόνιος διέσωσε και μια συνομιλία στην οποία ήταν παρών. Ένας ερημίτης έλεγε, φανερά ικανοποιημένος, ότι ο Θεός θα τιμωρήσει όλους τους άθεους και ότι αυτοί θα καίγονται στο αιώνιο πυρ. Ο όσιος Σιλουανός, ταραγμένος, τον ρώτησε αν θα ήταν ευτυχισμένος να φτάσει στον παράδεισο και να βλέπει από εκεί κάποιον να καίγεται στο πυρ της κολάσεως. Ο ερημίτης απάντησε ότι δεν γίνεται αλλιώς, αφού θα φταίνε οι ίδιοι. Τότε ο Άγιος του είπε με πρόσωπο πονεμένο: «Η αγάπη δεν μπορεί να το βαστάξει αυτό. Πρέπει να προσευχόμαστε για όλους».
Ο ερημίτης φανταζόταν μια ευτυχία που μπορεί να κοιτάζει ήσυχη το μαρτύριο των άλλων. Ο όσιος Σιλουανός γνώριζε την ευτυχία του ανθρώπου που κρατά όλους μέσα στην προσευχή του. Ο λόγος του μας καλεί να ζητούμε αδιάκοπα τη σωτηρία των ανθρώπων και να αφήνουμε την κρίση τους στον Θεό.
Την ίδια αγάπη περιέγραφε, τον 7ο αιώνα, ο όσιος Ισαάκ ο Σύρος. Η ελεήμων καρδιά, λέει, είναι καύση της καρδιάς για όλη την κτίση. Ο άνθρωπος που έχει τέτοια καρδιά προσεύχεται αδιάκοπα με δάκρυα και για τους εχθρούς της αλήθειας και για όσους τον βλάπτουν, για να φυλαχτούν και να ελεηθούν (Ασκητικοί Λόγοι, ΠΑ΄). Σε αυτή την ευσπλαχνία μάς καλεί το Ευαγγέλιο αυτής της Κυριακής.
Γιατί έδωσε ο Κύριος αυτή την εντολή
Ο άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής ρωτά γιατί πρόσταξε ο Κύριος την αγάπη προς τους εχθρούς. Ο Κύριος την έδωσε, απαντά, για να ελευθερώσει τον άνθρωπο από το μίσος, τη λύπη, την οργή και τη μνησικακία, δηλαδή από τη συγκράτηση του κακού στη μνήμη με έχθρα και με επιθυμία εκδικήσεως, και για να τον αξιώσει της τέλειας αγάπης. Ο άνθρωπος φτάνει σε αυτή την αγάπη όταν, μιμούμενος τον Θεό, αγαπά όλους τους ανθρώπους εξίσου. Ο Θεός αγαπά όλους εξίσου και θέλει να σωθούν όλοι (Κεφάλαια περί αγάπης Α΄, 61).
Η τέλεια αγάπη, γράφει ο ίδιος, κοιτάζει την ανθρώπινη φύση, που είναι μία σε όλους τους ανθρώπους, και αγκαλιάζει όλους το ίδιο, όποιος κι αν είναι ο χαρακτήρας του καθενός. Αγαπά τους καλούς ως φίλους και τους κακούς ως εχθρούς, τους ευεργετεί, τους ανέχεται και πάσχει ακόμη γι᾽ αυτούς, για να τους κάνει φίλους, αν είναι δυνατόν. Όταν δεν το κατορθώνει, δεν αλλάζει και εξακολουθεί να δίνει σε όλους τους καρπούς της αγάπης. Έτσι έπαθε ο Χριστός για όλους τους ανθρώπους και χάρισε σε όλους την ίδια ελπίδα της αναστάσεως, αν και ο καθένας κάνει τον εαυτό του άξιο δόξας ή κολάσεως (Κεφάλαια περί αγάπης Α΄, 71).
Τα πρώτα βήματα
Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος τοποθετεί την προσευχή για τον εχθρό στην υψηλότερη βαθμίδα, ενώ ο όσιος Σιλουανός τη δείχνει και ως αρχή. Ο άνθρωπος αρχίζει να προσεύχεται με κόπο, από υπακοή στην εντολή, και με τον καιρό η προσευχή του μπορεί να φτάσει να πηγάζει από αγάπη. Η χάρη του Θεού τον συνοδεύει και στα πρώτα βήματα και στην αύξηση. Γι᾽ αυτό το πρώτο είναι να μνημονεύουμε στην προσευχή εκείνον που μας έκανε κακό, ακόμη κι όταν η καρδιά αντιστέκεται.
Η πληγή μπορεί να πονά για πολύ καιρό αφότου ο άνθρωπος άρχισε να προσεύχεται για εκείνον που τον πλήγωσε. Ο πόνος αυτός δεν είναι το ίδιο με το μίσος που διαλέγει ο άνθρωπος. Ο Απόστολος μας βεβαιώνει ότι «τὸ Πνεῦμα συναντιλαμβάνεται ταῖς ἀσθενείαις ἡμῶν» (Ρωμ. 8, 26).
Ο όσιος Σιλουανός συνδέει την αγάπη προς τους εχθρούς με την ταπείνωση. Όπου υπάρχει υπερηφάνεια, έλεγε, δεν μπορεί να υπάρξει χάρη. Η ψυχή πρέπει να ταπεινωθεί και να αγαπήσει τους εχθρούς της, γιατί άλλος δρόμος για να αρέσει κανείς στον Θεό δεν υπάρχει. Ο άνθρωπος όμως που ακόμη παλεύει με την υπερηφάνεια δεν μένει μόνος. Ο Θεός τον καλεί και τον βοηθά να ταπεινωθεί, και η χάρη ενεργεί και σε εκείνον που μετανοεί και ζητά βοήθεια, όχι μόνο σε εκείνον που έφτασε στην τελειότητα.
Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος τελειώνει την ομιλία του με μια πολύ απλή συμβουλή: να μην περιμένουμε να μας μιλήσει πρώτος ο άλλος. Πολλοί περιμένουν να τους χαιρετήσουν πρώτοι, και η συνήθεια αυτή, λέει, έχει γκρεμίσει αμέτρητες φιλίες και έχει γεννήσει πολλές έχθρες (Ομιλίες εις το κατά Ματθαίον 18, 10).
Η αγάπη προς τους εχθρούς δεν απαιτεί να ονομάζουμε το κακό καλό. Όταν ένας από τους υπηρέτες που στέκονταν εκεί Τον ράπισε, ο Κύριος του απάντησε: «Εἰ κακῶς ἐλάλησα, μαρτύρησον περὶ τοῦ κακοῦ· εἰ δὲ καλῶς, τί με δέρεις;» (Ιω. 18, 23). Ο ίδιος Κύριος προσευχήθηκε ύστερα πάνω στον Σταυρό για όσους Τον σταύρωναν. Μπορούμε λοιπόν να σταματήσουμε το κακό, να προστατεύσουμε τους αδύναμους και να ζητήσουμε βοήθεια, χωρίς να επιθυμούμε την απώλεια εκείνου που το διαπράττει. Όποιος συγχωρεί δεν είναι υποχρεωμένος να λέει ότι η πράξη δεν έγινε, ούτε να προσποιείται ότι εμπιστεύεται εκεί όπου η εμπιστοσύνη έχει καταστραφεί.
Υιοί του Υψίστου
Οι Μακαρισμοί τελειώνουν με όσους ονειδίζονται και διώκονται για τον Χριστό, στους οποίους ο Κύριος λέει: «χαίρετε καὶ ἀγαλλιᾶσθε, ὅτι ὁ μισθὸς ὑμῶν πολὺς ἐν τοῖς οὐρανοῖς» (Ματθ. 5, 12). Οι μαθητές του Χριστού φέρονται σε όσους τους διώκουν όπως ζητά το Ευαγγέλιο αυτής της Κυριακής: τους αγαπούν, τους ευεργετούν και προσεύχονται γι᾽ αυτούς. Έτσι ζουν ως υιοί του Υψίστου, ο Οποίος είναι χρηστός προς τους αχάριστους και τους πονηρούς. Η υιοθεσία, δηλαδή η πρόσληψή μας ως παιδιών του Θεού, είναι δωρεά Του εν Χριστώ. Αγαπώντας τους εχθρούς μας, μαθαίνουμε να ζούμε σύμφωνα με αυτή τη δωρεά και ομοιάζουμε όλο και περισσότερο με τον Πατέρα, ο Οποίος μας αγάπησε πρώτος.
Ο όσιος Σιλουανός παρακαλούσε τον Κύριο, μέρα και νύχτα, να του δώσει την αγάπη προς τους εχθρούς, και ο Κύριος του έδωσε δάκρυα για όλο τον κόσμο. Ο δρόμος αυτός είναι ανοιχτός σε όλους. Αρχίζει με μια ταπεινή προσευχή για εκείνον που μας πλήγωσε και με το αίτημα που ο Άγιος ανέπεμπε αδιάκοπα: να μας διδάξει ο Κύριος, με το Άγιο Πνεύμα Του, να αγαπούμε τους εχθρούς μας και να προσευχόμαστε γι᾽ αυτούς με δάκρυα.
«Γίνεσθε οὖν οἰκτίρμονες, καθὼς καὶ ὁ πατὴρ ὑμῶν οἰκτίρμων ἐστί» (Λουκ. 6, 36).
Σημείωση. Τα χωρία της Αγίας Γραφής παρατίθενται κατά το κείμενο της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας. Τα λόγια του αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου αποδίδονται ελεύθερα από την αγγλική μετάφραση της σειράς Nicene and Post-Nicene Fathers, σειρά Α΄, τόμ. 10 (1888). Η διδασκαλία του οσίου Σιλουανού αποδίδεται κατά το βιβλίο του αγίου Σωφρονίου (Σαχάρωφ) Saint Silouan the Athonite, σε μετάφραση της Rosemary Edmonds· τα λόγια από τη συνομιλία με τον ερημίτη βρίσκονται στη σ. 48 της έκδοσης του 1991 (Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου, Έσσεξ) και αποδίδονται εδώ από τα αγγλικά.