Στην Αγία Ορθόδοξη Εκκλησία το νερό δεν είναι απλώς ένα δημιούργημα της φύσης, αλλά ένα από τα πρώτα μέσα με τα οποία ενεργεί η χάρη του Θεού. Ήδη από τη Γένεση το Άγιο Πνεύμα επεφέρετο επάνω του ύδατος (Γέν. 1, 2), και όταν ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός κατέβηκε στον Ιορδάνη, η φύση των υδάτων αγιάστηκε για πάντα. Από εδώ προέρχεται η ακολουθία που ο λαός ονομάζει αγιασμό — λέξη που προέρχεται από το ελληνικό αγίασμα, που σημαίνει «καθαγιασμός».
Η Ορθόδοξη Εκκλησία γνωρίζει δύο είδη αγιασμού: τον Μεγάλο Αγιασμό, που τελείται μία φορά τον χρόνο, στην εορτή της Βαπτίσεως του Κυρίου, και τον Μικρό Αγιασμό, που τελείται όποτε υπάρχει ανάγκη. Και οι δύο έχουν την ίδια καρδιά — την επίκληση του Παναγίου Πνεύματος επάνω στο νερό — αλλά διαφέρουν ως προς την ακολουθία και την αφορμή τους. Στη συνέχεια θα δούμε πώς έγινε δεκτή και πώς διαμορφώθηκε η ακολουθία αυτή στις αδελφές Εκκλησίες της Ανατολής, και στο τέλος — σε τι διαφέρει η ρουμανική παράδοση.
Οι βυζαντινές ρίζες
Την πρώτη μαρτυρία για τον αγιασμό των υδάτων στα Θεοφάνεια την έχουμε από τον Άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο, ο οποίος, ήδη από τον τέταρτο αιώνα, αναφέρει στους λόγους του το έθιμο των χριστιανών να παίρνουν νερό τη νύχτα των Θεοφανείων, «διότι η φύση των υδάτων αγιάζεται αυτήν την ημέρα». Τότε η ακολουθία ήταν ακόμη σύντομη.
Την τέλεια μορφή του Μεγάλου Αγιασμού, όπως τον γνωρίζουμε σήμερα, τη διαμόρφωσε ο Άγιος Σωφρόνιος, Πατριάρχης Ιεροσολύμων (7ος αι.). Αυτός καθιέρωσε τις δύο μεγάλες ευχές, γεμάτες βαθιά νοήματα, που διαβάζονται και σήμερα — ξεκινώντας με τα λόγια «Μέγας ει, Κύριε, και θαυμαστά τα έργα σου» — με μνεία του Ιορδάνη, της Βαπτίσεως του Κυρίου και της συντριβής των κεφαλών των δρακόντων που βρίσκονταν στα ύδατα.
Στη συνέχεια των αιώνων, ο Άγιος Συμεών Θεσσαλονίκης (15ος αι.), στα συγγράμματά του για τις ακολουθίες της Εκκλησίας, ερμήνευσε ότι ο αγιασμός δεν είναι ανθρώπινο έθιμο, αλλά ενέργεια της Αγίας Εκκλησίας, με την οποία το νερό γίνεται φορέας χάριτος — για τον καθαρισμό και τον αγιασμό εκείνων που μετέχουν από αυτό με ευλάβεια.
Μεγάλος Αγιασμός — η εορτή των Θεοφανείων
Ο Μεγάλος Αγιασμός τελείται δύο φορές: την παραμονή της Βαπτίσεως του Κυρίου (5 Ιανουαρίου), μετά τη Θεία Λειτουργία, και την ημέρα της εορτής (6 Ιανουαρίου), πάλι μετά τη Λειτουργία. Σε πολλά μέρη η ακολουθία γίνεται έξω — στον ποταμό, στη λίμνη, στο πηγάδι — όπου πηγαίνουν σε λιτανεία με τον Τίμιο Σταυρό. Διαβάζονται οι παροιμίες από τον Ησαΐα, ο Απόστολος, το Άγιο Ευαγγέλιο, και ύστερα ο λειτουργός βυθίζει τον Τίμιο Σταυρό στο νερό και ψάλλει «Εν Ιορδάνη βαπτιζομένου Σου, Κύριε…»
Ο Μεγάλος Αγιασμός φυλάσσεται σε τιμητικό μέρος στο σπίτι, και οι πιστοί τον γεύονται το πρωί νηστικοί, σε καιρό ασθενείας, θλίψεως ή τις ημέρες των εορτών. Η Αγία Παράδοση μαρτυρεί ότι ο Μεγάλος Αγιασμός δεν αλλοιώνεται ολόκληρο έτος — σημείο της ενέργειας του Αγίου Πνεύματος επάνω στη φύση των υδάτων.
Μικρός Αγιασμός — η καθημερινή ευλογία
Ο Μικρός Αγιασμός — που στα λειτουργικά βιβλία ονομάζεται Σφεστάνια ή Μικρός Καθαγιασμός των Υδάτων — τελείται όποτε το ζητά η ανάγκη: στην αρχή του μήνα (η μηνιαία Σφεστάνια), στην είσοδο σε νέο σπίτι, στην ευλογία των αγρών, σε καιρό ασθενείας ή στενοχώριας. Η ακολουθία του είναι συντομότερη, αλλά περιλαμβάνει επίσης την επίκληση του Πνεύματος επάνω στο νερό, ανάγνωση από τον Απόστολο και το Ευαγγέλιο, καθώς και τις ευχές με τις οποίες ο ιερέας ζητά συγχώρηση αμαρτιών και απαλλαγή από τις ασθένειες για εκείνους που στέκονται μπροστά του.
Με τον Μικρό Αγιασμό ραντίζονται τα σπίτια, τα εργαλεία, τα ζώα, οι αγροί. Είναι, με τον δικό του τρόπο, η καθημερινή ευλογία της ζωής του ορθόδοξου χριστιανού.
Ρωσία — «Βοντοκρεστσένιε» και ο Ιορδάνης που ανοίγεται στον πάγο
Στην Αγία Ρωσία, στην Ουκρανία και στη Λευκορωσία, η εορτή της Βαπτίσεως ονομάζεται Βοντοκρεστσένιε (Vodokreshchenie) ή Κρεστσένιε — «Αγιασμός των υδάτων». Η βυζαντινή ακολουθία έγινε δεκτή μέσω της Μητροπόλεως Κιέβου και ύστερα ολοκληρώθηκε μέσα στη ζωή των ασκητών της Λαύρας των Σπηλαίων και εκείνων της αδελφότητας του Οσίου Σεργίου του Ραντόνεζ.
Το σημαντικότερο έθιμο των Ρώσων είναι το πρόρουμπ — στη σλαβική γλώσσα «τομή» — ή, όπως το ονομάζουν οι ίδιοι, ο Ιορδάνης στον πάγο. Μέσα στον παγετό του χειμώνα ανοίγεται στον πάγο των ποταμών ένας μεγάλος σταυρός, και μετά τον αγιασμό των υδάτων οι χριστιανοί βυθίζονται τρεις φορές στο παγωμένο νερό, για τον καθαρισμό του σώματος και της ψυχής. Αυτή η άσκηση της βυθίσεως διατηρήθηκε από τους ασκητές της ρωσικής ερήμου και θεωρείται σωματική ομολογία πίστεως στην ενέργεια της χάριτος.
Στη Μόσχα, στην Αγία Πετρούπολη, στη Λαύρα της Αγίας Τριάδος — η ακολουθία του Μεγάλου Αγιασμού τελείται με μακρά λιτανεία, με τα τροπάρια ψαλλόμενα στους οκτώ ήχους και με την εικόνα της Βαπτίσεως του Κυρίου να προπορεύεται. Στα ρωσικά χωριά ο ιερέας γυρίζει με τον Μεγάλο Αγιασμό στα σπίτια των πιστών μόλις ο οικοδεσπότης έχει περάσει τη νηστεία της παραμονής.
Σερβία και η κληρονομιά του Αγίου Σάββα
Στη Σερβική Εκκλησία η εορτή φέρει το όνομα Μπογκογιαβλένιε (Bogojavljenje) — «Εμφάνιση του Θεού» — και συνδέεται στενά με την κληρονομιά του Αγίου Σάββα, του πρώτου αρχιεπισκόπου των Σέρβων, που διαμόρφωσε τις σερβικές ακολουθίες σύμφωνα με το τυπικό του Αγίου Όρους. Η ακολουθία του Μεγάλου Αγιασμού γίνεται στον ποταμό — στη Μοράβα, στη Δρίνα, στον Δούναβη — και ο λειτουργός ρίχνει τον Τίμιο Σταυρό στο νερό, και μετά νεαροί άνδρες βουτούν για να τον ανασύρουν. Θεωρείται ότι όποιος φέρνει τον Σταυρό πίσω στην όχθη έχει ευλογημένο έτος.
Οι Σέρβοι ονομάζουν αυτό το έθιμο πλιβάνιε ζα Κρστ — «κολύμπι για τον Σταυρό». Ο αγιασμός φυλάσσεται στα μεγάλα σερβικά μοναστικά ιδρύματα — Χιλανδάρι, Στουντένιτσα, Πετς, Γκρατσάνιτσα — ως μαρτυρία της αδιάλειπτης σχέσεως με το Άγιον Όρος (Άθω).
Βουλγαρία — Γιορντάνοβντεν
Στους Βουλγάρους η εορτή ονομάζεται Γιορντάνοβντεν (Yordanovden) — «Ημέρα του Ιορδάνη» — και τελείται στις 6 Ιανουαρίου με ζήλο όμοιο με τον ελληνικό. Στη Φιλιππούπολη, στη Σόφια, αλλά κυρίως στον Δούναβη, ο αρχιερέας ρίχνει τον Σταυρό στο νερό, και οι νεαροί άνδρες βουτούν ύστερα από αυτόν στο παγωμένο νερό του ποταμού. Εκείνος που τον ανασύρει θεωρείται φορέας χαράς για ολόκληρο το χωριό τον χρόνο που έρχεται.
Η βυζαντινή ακολουθία πέρασε στους Βουλγάρους απευθείας, με τον κόπο των Αγίων Κυρίλλου και Μεθοδίου — των δύο διδασκάλων των Σλάβων — μέσω των οποίων η σλαβική γλώσσα εισήλθε στη λατρεία της Εκκλησίας. Τα βουλγαρικά λειτουργικά βιβλία περιλαμβάνουν την ακολουθία του αγιασμού στην ίδια μορφή όπως στους Έλληνες, αλλά στη σλαβική γλώσσα.
Ελλάδα και Άγιον Όρος — Θεοφάνεια
Στην Ελλάδα η εορτή ονομάζεται Θεοφάνεια ή Φώτα. Στον Πειραιά, στη Θεσσαλονίκη, στα νησιά του Αιγαίου, η ακολουθία του Μεγάλου Αγιασμού γίνεται στη θάλασσα, και ο αρχιερέας ρίχνει τον Τίμιο Σταυρό στα κύματα, και μετά οι νέοι βουτούν για να τον ανακτήσουν.
Αυτή είναι η μητρική ακολουθία, από την οποία κληρονόμησαν οι άλλες ορθόδοξες Εκκλησίες. Το τροπάριο «Εν Ιορδάνη βαπτιζομένου Σου, Κύριε» ψάλλεται στον πρώτο βυζαντινό ήχο, με τα ισοκρατήματα που ορίζονται κατά την παράδοση του Αγίου Ιωάννη του Δαμασκηνού. Στο Άγιον Όρος (Άθω) ο Μεγάλος Αγιασμός τελείται με κάθε επισημότητα στις μεγάλες μονές — Μεγίστη Λαύρα, Βατοπέδι, Ιβήρων — και μοιράζεται σε όλους τους προσκυνητές που έρχονται για την εορτή.
Γεωργία, τα αρχαία Πατριαρχεία και οι άλλες Εκκλησίες
Στην Εκκλησία της Γεωργίας, η ακολουθία που παρελήφθη από την Αντιόχεια ονομάζεται Νατλισγκέμπα και διατηρεί δικές της προσευχές, μεταφρασμένες ήδη από τους πρώτους αιώνες του εκχριστιανισμού των Καρτβέλων. Στα αρχαία Πατριαρχεία — Αντιόχεια, Αλεξάνδρεια, Ιεροσόλυμα — η ακολουθία του αγιασμού παρέμεινε σχεδόν αμετάβλητη από την εποχή του Αγίου Σωφρονίου. Κάθε τοπική Εκκλησία έχει τη δική της προσαρμογή — κάποιον στίχο που προστέθηκε, κάποια ευχή που επαυξήθηκε — αλλά η καρδιά της ακολουθίας είναι παντού η ίδια: η επίκληση του Αγίου Πνεύματος επάνω στο νερό, μέσω της φωνής του λειτουργού και της πίστεως του λαού.
Η ρουμανική Ορθοδοξία — ανάμεσα στο Βυζάντιο και τη Σλαβία
Στις ρουμανικές χώρες, η ακολουθία του αγιασμού έχει δύο πηγές: την άμεση βυζαντινή — μέσω των Μητροπόλεων της Βλαχίας και της Μολδαβίας, που διατήρησαν αδιάκοπα τον δεσμό με την Κωνσταντινούπολη και με το Άγιον Όρος (Άθω) — και τη σλαβική, μέσω των λειτουργικών βιβλίων που αντιγράφονταν και τυπώνονταν στο Νεάμτς, στο Ράμνικ, στο Βουκουρέστι, στην εκκλησιαστική σλαβονική γλώσσα.
Ο Όσιος Παΐσιος Βελιτσκόφσκι, ασκούμενος στη Ντραγκομίρνα, στο Σέκου και στο Νεάμτς τον 18ο αιώνα, διαμόρφωσε στη σλαβονική γλώσσα της Μολδαβίας την ακολουθία του αγιασμού σύμφωνα με το αθωνικό τυπικό, και από εκεί διαχύθηκε σε ολόκληρη την εκκλησιαστική ζωή. Από το Νεάμτς έβγαιναν τα ευχολόγια που έφταναν ως τη Βεσσαραβία, την Τρανσυλβανία και πέρα από τα Καρπάθια.
Τα ιδιαίτερα έθιμα της ρουμανικής Ορθοδοξίας είναι:
- «Κυραλέσα!» — η κραυγή των παιδιών «Κυραλέσα! Κυραλέσα!» (παραφθορά του ελληνικού Κύριε ελέησον), που εκφωνείται καθώς ο λειτουργός βγαίνει με τον Σταυρό από τον ιερό ναό. Το έθιμο αυτό διατηρήθηκε κυρίως στη Μολδαβία και είναι μοναδικό μεταξύ όλων των ορθόδοξων χωρών — πουθενά αλλού η ελληνική επίκληση δεν έμεινε στο στόμα των παιδιών του χωριού.
- «Το γύρισμα με τον σταυρό» ή «το γύρισμα με τα Θεοφάνεια» — ο ιερέας, μαζί με τον ψάλτη, γυρίζει από σπίτι σε σπίτι, με τον Τίμιο Σταυρό, τον βασιλικό και τον Μεγάλο Αγιασμό, και ευλογεί όλους τους ανθρώπους του σπιτιού.
- Ο παγετός των Θεοφανείων — θεωρείται αγιασμένος παγετός, σωματική μαρτυρία της ουράνιας εορτής.
- Η μνημόνευση των κεκοιμημένων με Μεγάλο Αγιασμό, στον τάφο, στη Φωτεινή Εβδομάδα των Θεοφανείων.
- Η ευλογία των πηγών των μονών — Ζωοδόχος Πηγή, Σκήτη Σκαρισοάρα, οι πηγές του Νεάμτς, της Αγαπίας, του Βαράτεκ — με φρεσκοαγιασμένο αγιασμό, κάθε χρόνο.
Τι διακρίνει τη ρουμανική ακολουθία
Η πρώτη διαφορά της ρουμανικής Ορθοδοξίας είναι η συμπλοκή των δύο κληρονομιών — της βυζαντινής και της σλαβικής — σε μια ακολουθία σταθερή, μετρημένη, χωρίς τα άκρα των τοπικών εθίμων. Ενώ στους Έλληνες η ακολουθία γίνεται κυρίως στη θάλασσα, στους Ρώσους στον πάγο των παγωμένων ποταμών, στους Βουλγάρους στον Δούναβη — στη Ρουμανία γίνεται όπου υπάρχει τρεχούμενο νερό: σε ρυάκια, λίμνες, πηγάδια, πηγές μονών.
Η δεύτερη διαφορά είναι η αδιάλειπτη παρουσία του «γυρίσματος με τον σταυρό». Σε όλα τα ρουμανικά χωριά ο λειτουργός με τον ψάλτη μπαίνει σε κάθε σπίτι, με τον Τίμιο Σταυρό, τον βασιλικό και τον Μεγάλο Αγιασμό, και ευλογεί όλους τους ανθρώπους του σπιτιού, μνημονεύοντας ένα προς ένα τα ονόματα των ζωντανών και των κεκοιμημένων. Το έθιμο αυτό υπάρχει και αλλού, αλλά πουθενά δεν είναι τόσο διαδεδομένο όσο σε εμάς.
Η τρίτη διαφορά — και η πιο συγκινητική — είναι η «Κυραλέσα». Ζωντανή μαρτυρία ότι η ελληνική προσευχή έμεινε στο στόμα του Ρουμάνου χωρικού, ως ζωντανή γέφυρα ανάμεσα στο Βυζάντιο του παρελθόντος και στην καρδιά του λαού σήμερα.
Ο Μεγάλος Αγιασμός — σημείο αναφοράς της ορθόδοξης ταυτότητας
Ο αγιασμός — μικρός ή μεγάλος — είναι, σε ολόκληρη την Ορθοδοξία, η μαρτυρία ότι ολόκληρη η φύση, μέσω της Βαπτίσεως του Κυρίου στον Ιορδάνη, αγιάστηκε και κλήθηκε σε ανακαίνιση. Κάθε αδελφή Εκκλησία παρέλαβε την ίδια βυζαντινή καρδιά και την τοποθέτησε στη γλώσσα και στα έθιμά της: οι Ρώσοι με το πρόρουμπ που ανοίγεται στον πάγο, οι Σέρβοι με το κολύμπι για τον Σταυρό, οι Βούλγαροι με το Γιορντάνοβντεν, οι Έλληνες με τα Θεοφάνεια στη θάλασσα. Οι Ρουμάνοι παρέλαβαν, με τον κόπο των οσίων του Αγίου Όρους και του Νεάμτς, τη σταθερή ακολουθία της εορτής — με τον πλούτο των δύο πηγών, της βυζαντινής και της σλαβικής, συνυφασμένων βαθιά στην καρδιά του λαού.
Η φύση των υδάτων αγιάζεται. Η ψυχή μας, μέσω της ευλογίας του αγιασμού που λαμβάνεται με ευλάβεια, το ίδιο.