25 Ιουλίου
Στις 25 Ιουλίου η Εκκλησία γιορτάζει την κοίμηση της Αγίας Άννας, της μητέρας της Παρθένου Μαρίας. Εκείνη και ο σύζυγός της Ιωακείμ ζήτησαν από τον Θεό ένα παιδί σχεδόν πενήντα χρόνια και δεν τους δόθηκε. Η Άννα γέννησε μόλις στα γεράματα, αφού είχε περάσει από καιρό η ηλικία της τεκνογονίας, και η κόρη που γέννησε τότε επρόκειτο να κυοφορήσει τον Υιό του Θεού. Γι’ αυτό η Εκκλησία ονομάζει και τους δύο «Θεοπάτορες», ενώ την Άννα την τιμά ως εκείνη που προσευχήθηκε επί πολλά χρόνια χωρίς να λάβει απάντηση και δεν εγκατέλειψε την προσευχή.
Το γένος από το οποίο καταγόταν
Η Αγία Άννα γεννήθηκε από τη φυλή του Λευί, τη φυλή των ιερέων, ενώ ο Ιωακείμ καταγόταν από τη φυλή του Ιούδα, από το γένος του Δαβίδ. Στο σπίτι τους συναντιούνταν έτσι οι δύο τάξεις με τις οποίες ο Θεός είχε οδηγήσει ως τότε τον Ισραήλ: η ιερωσύνη και η βασιλεία.
Η Παράδοση διασώζει ότι ο πατέρας της Άννας, ο ιερέας Ματθάν, απέκτησε τρεις κόρες: τη Μαρία, τη Σοβή και την Άννα. Από την πρώτη γεννήθηκε η Σαλώμη, από τη δεύτερη γεννήθηκε η Ελισάβετ, η μητέρα του Προδρόμου, και από την Άννα γεννήθηκε η Παρθένος Μαρία. Έτσι εξηγείται ο λόγος του αγγέλου προς την Παρθένο, ο οποίος της μίλησε για την Ελισάβετ αποκαλώντας την «συγγενής σου» (Λουκ. 1, 36).
Το όνομά της προέρχεται από το εβραϊκό Hannah και σημαίνει χάρη. Από την Άννα επρόκειτο να γεννηθεί εκείνη που ο άγγελος αποκάλεσε «κεχαριτωμένη» (Λουκ. 1, 28).
Ο Ιωακείμ έβοσκε μόνος του τα κοπάδια του και μοίραζε τον καρπό τους σε τρία μέρη: το ένα το έδινε στους φτωχούς, στις χήρες και στους ξένους, το άλλο το πήγαινε στον Ναό και με το τρίτο συντηρούσε το σπίτι του. Έτσι έκανε από τη νεότητά του, και ο Θεός πολλαπλασίαζε τα κοπάδια του. Αυτός ο τρόπος της ζωής τους πρέπει να μένει στη μνήμη, γιατί όσα ακολούθησαν έπεσαν πάνω σε δύο ανθρώπους που πορεύονταν στις εντολές του Κυρίου.
Πενήντα χρόνια χωρίς παιδί
Ο Ιωακείμ και η Άννα γέρασαν μαζί χωρίς να τους δοθεί παιδί. Στον Ισραήλ η ατεκνία βάραινε περισσότερο από έναν πόνο του σπιτιού: θεωρούνταν σημάδι ότι η ευλογία του Θεού είχε απομακρυνθεί από εκείνον τον άνθρωπο, και όποιος δεν είχε απογόνους έμενε έξω από την υπόσχεση που δόθηκε στον Αβραάμ. Σε αυτό προστίθετο μια απώλεια που σήμερα την προσπερνούμε. Κάθε σπίτι του Ισραήλ ήλπιζε ότι από αυτό θα αναδυθεί ο Μεσσίας, ή τουλάχιστον κάποιος που θα προλάβαινε να Τον δει· μένοντας χωρίς παιδιά, οι δύο τους έχαναν και αυτό το μερίδιο. Ακόμη και οι άνθρωποι που τους αγαπούσαν τους κοίταζαν με οίκτο.
Πλησίαζε η γιορτή των Εγκαινίων του Ναού, που διαρκεί οκτώ ημέρες προς το τέλος του Νοεμβρίου ή στις αρχές του Δεκεμβρίου, και οι γιοι του Ισραήλ έφεραν τα δώρα τους στην Ιερουσαλήμ. Όταν ήρθε και ο Ιωακείμ με τα δικά του, ο αρχιερέας Ρουβήν δεν τα δέχθηκε, λέγοντάς του ότι δεν ταιριάζει να προσφέρει θυσία στον Θεό εκείνος τον οποίο ο Θεός δεν ευλόγησε με απογόνους στον Ισραήλ. Ο Ιωακείμ βγήκε κλαίγοντας από την αυλή των ανδρών. Ζήτησε τότε να δει τους πίνακες των δώδεκα φυλών, για να μάθει αν είχε μείνει αυτός μόνος χωρίς απόγονο σε όλον τον Ισραήλ· τους εξέτασε και βρήκε ότι όλοι όσοι αναφέρονταν εκεί είχαν αποκτήσει απογόνους. Τότε θυμήθηκε τον Αβραάμ, στον οποίο ο Θεός έδωσε υιό στο τέλος της ζωής του.
Στο σπίτι δεν ξαναγύρισε, για να μην τον εμπαίξουν και οι γείτονες που είχαν παρευρεθεί και είχαν ακούσει τη μομφή του αρχιερέα. Έφυγε μακριά, στα βουνά, στα κοπάδια του, έστησε εκεί τη σκηνή του και είπε ότι δεν θα κατέβει για τροφή ή νερό μέχρις ότου ο Θεός επιβλέψει επάνω του, και η προσευχή θα είναι τροφή και ποτό γι’ αυτόν. Έμεινε εκεί σαράντα ημέρες, με νηστεία και προσευχή.
Η Άννα έμεινε μόνη και έκλαιγε δύο πράγματα μαζί: την ατεκνία της και την απουσία του άνδρα που είχε φύγει. Όταν πλησίασε η γιορτή, έβγαλε το πένθιμο ένδυμά της και κατέβηκε στον κήπο. Κάθισε κάτω από μια δάφνη και ζήτησε από τον Θεό των πατέρων της να ανοίξει τη μήτρα της, όπως την είχε ανοίξει στη Σάρρα. Σηκώνοντας τα μάτια, είδε στη δάφνη μια φωλιά σπουργιτιού και, θρηνώντας τη στείρωσή της, παρομοίασε τον εαυτό της διαδοχικά με τα πουλιά του ουρανού, με τα θηρία της γης, με τα νερά και τα ψάρια τους, με την ίδια τη γη: όλα φέρνουν καρπό μπροστά στον Κύριο, μόνο εκείνη δεν έφερνε.
Την ίδια ώρα ο άγγελος παρουσιάστηκε μπροστά στον καθένα τους, σε διαφορετικά μέρη. Στον Ιωακείμ είπε ότι ο Θεός είδε το όνειδος που έπεσε άδικα πάνω του, «διότι ο Θεός τιμωρεί τις αμαρτίες και όχι τα της φύσεως»· και ότι κλείνει τη μήτρα ακριβώς για να γίνει γνωστό, όταν την ανοίξει με θαυμαστό τρόπο, ότι το παιδί που γεννιέται έτσι έρχεται ως δώρο από Εκείνον. Του θύμισε έπειτα τη σειρά των στείρων γυναικών από τις οποίες ο Θεός έβγαλε καρπό: τη Σάρρα, που γέννησε τον Ισαάκ στα γεράματα, τη Ραχήλ, που γέννησε τον Ιωσήφ, και τις μητέρες του Σαμψών και του Σαμουήλ. Η Άννα έμπαινε έτσι σε μια παλαιά τάξη, που η Γραφή την επαναλαμβάνει από γενιά σε γενιά και που δεν σταμάτησε σε εκείνη: έπειτα από χρόνια, πάλι από μια κλειστή μήτρα και πάλι στα γεράματα γεννήθηκε ο Πρόδρομος, από την Ελισάβετ, την ανιψιά της από αδελφή. Από τη Σάρρα ήρθε ο Ισαάκ, από την Άννα η Παρθένος, από την Ελισάβετ εκείνος που έδειξε στον κόσμο τον Κύριο.
Στην Άννα ο άγγελος αναγγέλλει ότι θα συλλάβει και θα γεννήσει, και ότι για τον καρπό της κοιλιάς της θα μιλήσει όλος ο κόσμος. Εκείνη υποσχέθηκε τότε ότι, αν της δοθεί παιδί, αγόρι ή κορίτσι, θα το φέρει δώρο στον Κύριο και το παιδί θα Τον υπηρετεί όλες τις ημέρες της ζωής του. Με τα ίδια λόγια είχε υποσχεθεί, πολλούς αιώνες πριν, η άλλη Άννα, η μητέρα του προφήτη Σαμουήλ, στείρα κι εκείνη, προσευχόμενη στον οίκο του Κυρίου (Α΄ Βασ. 1, 11). Είναι το ίδιο όνομα και είναι η ίδια υπόσχεση.
Ο άγγελος έδωσε στον Ιωακείμ και ένα σημείο: θα συναντήσει τη σύζυγό του στην πύλη της Ιερουσαλήμ που ονομάζεται Χρυσή, επειδή ήταν επιχρυσωμένη. Η Άννα ανέβηκε με τις υπηρέτριές της και στάθηκε πολλή ώρα μπροστά στην πύλη, περιμένοντας. Όταν είχε αρχίσει να φοβάται από τόση αναμονή, σήκωσε τα μάτια και είδε από μακριά τον Ιωακείμ να έρχεται με τα κοπάδια· έτρεξε μπροστά του και τον αγκάλιασε από τον λαιμό. Η εικόνα ιστορεί τη συνάντηση αυτή με την ονομασία Ασπασμός στη Χρυσή Πύλη.
Η διήγηση αυτή δεν προέρχεται από τα Ευαγγέλια. Διατηρήθηκε από αρχαία κείμενα που η Εκκλησία δεν δέχθηκε ανάμεσα στα βιβλία της Γραφής, με σημαντικότερο το Πρωτευαγγέλιο του Ιακώβου. Παρ’ όλα αυτά, ο πυρήνας τους πέρασε στους ύμνους των εορτών και χρησιμοποιήθηκε από Πατέρες — ανάμεσά τους ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, ο Άγιος Γερμανός Κωνσταντινουπόλεως, ο Λέων ο Σοφός και ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς —, και μέσω αυτής της λειτουργικής παραδοχής έφτασε ως εμάς. Όποιος διαβάζει τον βίο της Αγίας Άννας καλό είναι να γνωρίζει από πού προέρχεται αυτό που διαβάζει: από την Παράδοση που η Εκκλησία κοσκίνισε και διατήρησε, όχι από το ευαγγελικό κείμενο.
Ο καρπός της υπόσχεσης
Την επομένη της συνάντησης στην πύλη, ο Ιωακείμ πήγε τα δώρα του στον Ναό, και όταν γύρισε στο σπίτι, η Άννα συνέλαβε απ’ αυτόν. Στις 9 Δεκεμβρίου η Εκκλησία γιορτάζει τη σύλληψη αυτή, την ημέρα κατά την οποία η στείρα μήτρα της άνοιξε. Το θαύμα συνίστατο στο άνοιγμα εκείνης της γερασμένης μήτρας, ενώ η σύλληψη έγινε σύμφωνα με την τάξη της φύσεως, από άνδρα και από γυναίκα. Η Εκκλησία φύλαξε με επιμέλεια αυτή τη διάκριση: σύλληψη άσπορη υπήρξε μία μόνο, εκείνη του Κυρίου, στη μήτρα της Παρθένου.
Γεννήθηκε η Παρθένος Μαρία, και ο Ιωακείμ και η Άννα εκπλήρωσαν ό,τι είχαν υποσχεθεί: σε ηλικία τριών ετών την οδήγησαν στον Ναό και την αφιέρωσαν στον Θεό. Η Άννα επέστρεψε το δώρο για το οποίο προσευχόταν μέχρι τα γεράματα. Το μέτρο της αγιότητάς της φαίνεται εδώ: ζήτησε επί πολλά χρόνια χωρίς να χαλαρώσει, και όταν έλαβε, δεν κράτησε για τον εαυτό της ό,τι είχε λάβει.
Η κοίμηση
Οι πηγές δεν συμφωνούν ως προς τα έτη. Κάποιες λένε ότι ο Ιωακείμ κοιμήθηκε πρώτος, σε ηλικία γύρω στα ογδόντα, λίγο καιρό αφότου η Παρθένος είχε οδηγηθεί στον Ναό, και η Άννα τον ακολούθησε έπειτα από λίγα χρόνια, στην Ιερουσαλήμ. Αυτό που η Παράδοση διατηρεί χωρίς δισταγμό είναι ότι και οι δύο κοιμήθηκαν πριν από τον Ευαγγελισμό.
Η Αγία Άννα δεν πρόλαβε, λοιπόν, να δει με τα μάτια της την εκπλήρωση όσων είπε ο άγγελος. Άκουσε ότι από την κόρη της θα ευλογηθεί όλο το ανθρώπινο γένος, την άφησε στον Ναό και έφυγε από τη ζωή αυτή κρατώντας ακόμη μια υπόσχεση που δεν είχε εκπληρωθεί.
Ο τάφος των δύο δείχνεται και σήμερα στην Ιερουσαλήμ, στην κρύπτη κάτω από τον ναό της Αγίας Άννας, δίπλα στην κολυμβήθρα της Βηθεσδά· ο τόπος εκείνος τιμάται ως το σπίτι του Ιωακείμ και της Άννας και ο τόπος της γεννήσεως της Παρθένου.
Η λέξη που η Εκκλησία βάζει στην κορυφή της ημέρας είναι «κοίμηση». Τη χρησιμοποιεί για λίγες μνήμες: για τη Θεοτόκο στις 15 Αυγούστου, για τον Άγιο Ιωάννη τον Ευαγγελιστή στις 26 Σεπτεμβρίου και για την Αγία Άννα σήμερα. Η λέξη είναι παλαιά — η Γραφή τη χρησιμοποιούσε και πριν για το τέλος των δικαίων, που «εκοιμήθησαν μετά των πατέρων αυτών» —, όμως την Ανάσταση του Κυρίου της έδωσε το θεμέλιό της: ο ύπνος απαιτεί έγερση, και Εκείνος που αναστήθηκε από τους νεκρούς την έκανε δυνατή. Γι’ αυτό η ημέρα αυτή δεν φέρει στο ημερολόγιο το όνομα του θανάτου.
Η μνημόνευση στο τέλος κάθε ακολουθίας
Η τιμή προς την Αγία Άννα δεν περιορίζεται στις τρεις ημέρες που σημειώνονται στο ημερολόγιο. Στο τέλος κάθε ακολουθίας ο ιερέας εκφωνεί την απόλυση και ζητά το έλεος του Θεού με τις πρεσβείες των αγίων, και σε αυτή την αναφορά το όνομα των Αγίων και Δικαίων Θεοπατόρων Ιωακείμ και Άννης ακούγεται κάθε φορά. Ο άγιος του ναού αλλάζει από εκκλησία σε εκκλησία, ο άγιος της ημέρας αλλάζει από μέρα σε μέρα, ενώ τα ονόματα των δύο μένουν. Αυτοί μνημονεύονται και στην Προσκομιδή, όταν ο ιερέας βγάζει τα μεριδία για τους αγίους.
Αυτή η τάξη ομολογεί την Ενανθρώπηση. Το όνομα που η Εκκλησία δίνει στους δύο είναι «Θεοπάτορες», δηλαδή οι κατά σάρκα πρόγονοι του ενανθρωπήσαντος Θεού. Εκφωνώντας τα ονόματά τους στην έξοδο από την εκκλησία, ο ιερέας αφήνει στην ακοή του πιστού την αλήθεια ότι ο Υιός του Θεού γεννήθηκε από μια γυναίκα που είχε κι εκείνη πατέρα και μητέρα, σε ένα γένος με γενεαλογία και με σπίτι στη Ναζαρέτ. Ο Κύριος δεν φανερώθηκε στον κόσμο φαινομενικά, αλλά μπήκε στο ανθρώπινο γένος από την πόρτα από την οποία μπαίνει κάθε άνθρωπος.
Η σειρά των ονομάτων στην απόλυση ακολουθεί την εγγύτητα προς τον Χριστό. Μετά τη Μητέρα Του, οι πιο κοντινοί σε Αυτόν κατά σάρκα είναι οι γονείς της, και η Εκκλησία ζητά έλεος διαμέσου εκείνων που απέκτησαν τη μεγαλύτερη παρρησία ενώπιόν Του.
Η τοποθέτηση αυτών των ονομάτων στην αναφορά αλλάζει λίγο από Εκκλησία σε Εκκλησία. Το ρουμανικό Λειτουργικό τους μνημονεύει στο τέλος, μετά τον άγιο του ναού και τον άγιο της ημέρας, αμέσως πριν από τα λόγια «και των πάντων αγίων»· στην ελληνική και στην αντιοχειανή πρακτική εκφωνούνται νωρίτερα, πριν από αυτούς. Η διαφορά προέρχεται από τις τοπικές διασκευές των λειτουργικών βιβλίων και αφορά μόνο τη σειρά· η ίδια η μνημόνευση γίνεται παντού με τον ίδιο τρόπο.
Τα λείψανα και η τιμή της
Σύμφωνα με την παράδοση, τα λείψανα της Αγίας Άννας μεταφέρθηκαν από την Ιερουσαλήμ στην Κωνσταντινούπολη τον 8ο αιώνα και τοποθετήθηκαν σε ναό που χτίστηκε προς τιμήν της· μέρη τους μοιράστηκαν έπειτα σε όλον τον ορθόδοξο κόσμο.
Στο Άγιον Όρος, στις πλαγιές κάτω από την κορυφή του Άθω, πάνω από τη θάλασσα, βρίσκεται η σκήτη που φέρει το όνομά της — η μεγαλύτερη από τις σκήτες του Όρους, υπό την εποπτεία της Μεγίστης Λαύρας. Εκεί φυλάσσεται το αριστερό πόδι της Αγίας Άννας, και στην κάρα της ανεβαίνουν από αιώνες σύζυγοι στους οποίους δεν δόθηκε παιδί.
Δίπλα, στο μονοπάτι που οδηγεί προς τα Κατουνάκια, βρίσκεται η Μικρά Αγία Άννα, και κάτω από αυτήν, προς τη θάλασσα, μερικά σπήλαια. Εκεί εγκαταστάθηκε τον Ιανουάριο του 1938 ο Άγιος Ιωσήφ ο Ησυχαστής μαζί με τον πατέρα Αρσένιο: έχτισαν ένα παρεκκλήσι του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου και τρία κελιά από ξύλο, βέργες και πηλό, και γύρω τους συγκεντρώθηκαν με τα χρόνια επτά ασκητές. Δεκατρία χρόνια έμεινε ο Γέροντας Ιωσήφ εκεί, υπό την σκέπη της Αγίας Άννας, κρατώντας την αυστηρή τάξη της αγρυπνίας και της νοεράς προσευχής, ώσπου, το 1951, οι ασθένειες της αδελφότητας τον έκαναν να κατέβει στη Νέα Σκήτη. Από τους μαθητές του αναδείχθηκαν έπειτα οι αδελφότητες που ανανέωσαν έξι από τις μονές του Αγίου Όρους, ενώ ο ίδιος κοιμήθηκε το έτος 1959, ακριβώς την ημέρα που το Όρος γιόρταζε, με το παλαιό ημερολόγιο, την Κοίμηση της Θεοτόκου: εκείνος που είχε ασκηθεί υπό τη σκέπη της μητέρας πάρθηκε στη γιορτή της κόρης.
Στον ρουμανικό χώρο το όνομά της φέρουν, μεταξύ άλλων, η μονή της Ρόχια και η μονή πάνω από τον Δούναβη, στην Ορσόβα.
Τι ζητά από εμάς η ημέρα αυτή
Στην Αγία Άννα προσέρχονται από αιώνες όσοι δεν έλαβαν παιδί, και η Εκκλησία τους στέλνει εκεί. Η Άννα προσευχήθηκε πενήντα χρόνια χωρίς να λάβει απάντηση και δεν εγκατέλειψε την προσευχή. Όταν της δόθηκε, πήγε το δώρο πίσω στον Ναό. Η προσευχή της εισακούστηκε επειδή ήταν η προσευχή ενός ανθρώπου που είχε μείνει του Θεού και στα χρόνια που ο Θεός σιωπούσε.
Δεν παίρνει κάθε αίτημα την απάντηση που περιμένουμε, και οι βίοι των αγίων δεν γράφτηκαν για να μας πείσουν για το αντίθετο. Η Αγία Άννα μας διδάσκει πώς μένει κανείς στην προσευχή όταν η απάντηση καθυστερεί και οι γύρω θεωρούν τη σιωπή του Θεού κρίση πάνω μας.
Από αυτό που έκανε η Άννα αφού έλαβε διδασκόμαστε και τι γίνεται με το δώρο. Το παιδί που ζητήθηκε επί μισό αιώνα δεν έμεινε στο σπίτι της: σε ηλικία τριών ετών το πήγε στον Ναό και το άφησε εκεί, όπως είχε υποσχεθεί. Για τους γονείς, η διδασκαλία αυτή είναι βαριά: τα παιδιά λαμβάνονται από τον Θεό και παραμένουν δικά Του, και ο γονιός τα μεγαλώνει γι’ Αυτόν. Και όχι μόνο τα παιδιά — ό,τι αποκτούμε με την προσευχή παραμένει του Εκείνου που το έδωσε, και το σημάδι ότι το δεχθήκαμε αληθινά είναι ότι μπορούμε να το επιστρέψουμε.
Η Αγία Άννα όμως δεν είναι μόνο των άτεκνων. Η ζωή της κύλησε ολόκληρη μέσα στο σπίτι: δίπλα στον σύζυγο, με το νοικοκυριό και τα κοπάδια, με την ελεημοσύνη μοιρασμένη με τάξη, ανάμεσα σε γείτονες που τη θεωρούσαν εγκαταλελειμμένη από τον Θεό. Ο δρόμος της δεν πέρασε από την έρημο και δεν έληξε με μαρτύριο· ήταν ο δρόμος μιας παντρεμένης γυναίκας που κράτησε το σπίτι της και φύλαξε την προσευχή της. Σε αυτόν τον δρόμο έφτασε ανάμεσα στους μεγαλύτερους αγίους της Εκκλησίας, και η Εκκλησία δεν την άφησε να παραμείνει μια αγία που την αναζητούν μόνο στην ανάγκη: έβαλε το όνομά της, μαζί με του Ιωακείμ, στο τέλος κάθε ακολουθίας, στην ακοή όλων. Όποιος περνά τη ζωή του στον γάμο και στις φροντίδες της καθημερινότητας έχει σε αυτήν τη μαρτυρία ότι από αυτή τη ζωή, όπως είναι, εργάζεται η αγιότητα.
Στο τέλος της ζωής της, ό,τι είχε η Αγία Άννα ήταν μια κόρη αφημένη στον Ναό και μια υπόσχεση ακόμη ανεκπλήρωτη. Με αυτό κοιμήθηκε. Έπειτα από λίγα χρόνια, από εκείνη την κόρη γεννήθηκε ο Σωτήρας του κόσμου.
Πηγές
Αφηγηματικές πηγές — αρχαία κείμενα που δεν έχουν γίνει δεκτά στον κανόνα της Γραφής, έχουν όμως γίνει δεκτά στη λειτουργική Παράδοση: Πρωτευαγγέλιο του Ιακώβου, Ευαγγέλιο του Ψευδο-Ματθαίου, Ευαγγέλιο της Γεννήσεως της Μαρίας.
Πατέρες που αναφέρονται σε αυτές τις διηγήσεις:
- Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, Ομιλία Β΄, Εις τη γέννηση της Θεοτόκου, 2 — P.G. 96, 708
- Άγιος Γερμανός Κωνσταντινουπόλεως, Λόγος εις την Είσοδο της Θεοτόκου στον Ναό — P.G. 98, 313
- Λέων ο Σοφός, Ομιλία εις εκείνην που ανέτειλε από στείρα μήτρα — P.G. 107, 1
- Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, Ομιλίες, Ομιλία 37, «Εις την πανσεβάσμιο Κοίμηση της Υπεραγίας Δεσποίνης ημών Θεοτόκου και Αειπαρθένου Μαρίας» — P.G. 151, 461 (η ομιλία έχει ως θέμα την Κοίμηση της Θεοτόκου· παρατίθεται εδώ για τις αναφορές στον Ιωακείμ και την Άννα)
Υμνογραφία:
- Μηναίο του Ιουλίου, 25 Ιουλίου — ακολουθία της Κοιμήσεως της Αγίας Άννας
- Μηναίο του Δεκεμβρίου, 9 Δεκεμβρίου — στιχηρά στον Εσπερινό και στον Κανόνα του Όρθρου
- Μηναίο του Σεπτεμβρίου, 8 Σεπτεμβρίου — Οίκος στον Κανόνα του Όρθρου
- Άγιος Ρωμανός ο Μελωδός, Εις τη Γέννηση της Παρθένου Μαρίας, Ήχος δ΄, στροφές 2–3
- Όσιος Εφραίμ ο Σύρος, Ύμνοι στη Γέννηση, Ύμνος 14
Έκδοση που χρησιμοποιήθηκε για τη διήγηση: Ο βίος της Υπεραγίας Θεοτόκου και Αειπαρθένου Μαρίας, έκδοση σε επιμέλεια του Αρχιμ. Κωνσταντίνου Κιρίλα, μετάφραση από τα αγγλικά της Μοναχής Θεοδώρας Βιντέσκου και του Κωνσταντίνου Φαντούρ, Εκδόσεις Δοξολογία, Ιάσιο, 2013, κεφάλαιο Ι, σσ. 21–29. Το παράθεμα από τον λόγο του αγγέλου προς τον Ιωακείμ: σ. 25.