Στις 11 Νοεμβρίου η Ορθόδοξη Εκκλησία εορτάζει τον Άγιο Μεγαλομάρτυρα Μηνά, έναν Αιγύπτιο στρατιώτη του ρωμαϊκού στρατού, ο οποίος θανατώθηκε για τον Χριστό στην πόλη Κοτύαιο της Φρυγίας, στη Μικρά Ασία, στα χρόνια των αυτοκρατόρων Διοκλητιανού και Μαξιμιανού. Το σώμα του μεταφέρθηκε στην Αίγυπτο και ενταφιάστηκε στην έρημο κοντά στην Αλεξάνδρεια. Στον τάφο αυτόν προσέρχονταν επί αιώνες άρρωστοι και θλιμμένοι από όλο τον χριστιανικό κόσμο, και οι θεραπείες και οι λυτρώσεις που γίνονταν εκεί έκαναν τον Άγιο Μηνά έναν από τους πιο αγαπητούς μάρτυρες της Εκκλησίας.
Οι περισσότεροι χριστιανοί γνωρίζουν γι' αυτόν δύο πράγματα: ότι υπέφερε φρικτά βασανιστήρια και ότι βοηθά όσους αδικήθηκαν ή έχασαν κάτι. Και τα δύο είναι αληθινά. Όμως οι αρχαίες πηγές, ελληνικές και αιγυπτιακές, μαζί με όσα ήρθαν στο φως τον τελευταίο αιώνα στον τάφο του, λένε πολύ περισσότερα. Συγκεντρώσαμε εδώ όσα μπορούν να γίνουν γνωστά, δείχνοντας κάθε φορά από πού προέρχεται το καθένα.
Σε αυτό το άρθρο
Ο στρατιώτης που κατέβηκε από το βουνό
Η αρχαιότερη σωζόμενη μορφή του μαρτυρίου του Αγίου Μηνά είναι γραμμένη στα ελληνικά. Το έτος της συγγραφής της δεν μπορεί να προσδιοριστεί, αλλά είναι πολύ παλαιότερη από τη διασκευή του Αγίου Συμεών του Μεταφραστή, του 10ου αιώνα, και οι ερευνητές θεωρούν ότι ένα τέτοιο κείμενο υπήρχε ήδη τον 5ο αιώνα, όταν ο ναός στον τάφο βρισκόταν σε πλήρη ακμή. Από αυτήν προέρχονται η διασκευή του Μεταφραστή και, αργότερα, οι Βίοι των Αγίων που διαβάζουμε σήμερα.
Το Μαρτύριο λέει ότι ο Μηνάς ήταν Αιγύπτιος στην καταγωγή και υπηρετούσε στον στρατό υπό έναν τριβούνο ονόματι Φιρμιλιανό. Η μονάδα του είχε μετατεθεί από την Αίγυπτο στο Κοτύαιο, πόλη της Φρυγίας. Γι' αυτό τα συναξάρια τον ονομάζουν «τὸν ἐν τῷ Κοτυαείῳ»· σήμερα είναι η πόλη Κιουτάχεια της Τουρκίας. Όταν έφτασε η αυτοκρατορική διαταγή που υποχρέωνε όλους τους στρατιώτες να θυσιάσουν στα είδωλα, ο Μηνάς έβγαλε τη στρατιωτική του ζώνη και έφυγε στα βουνά. Εκεί έζησε για ένα διάστημα με νηστεία και προσευχή, μακριά από τους ανθρώπους.
Κανείς δεν τον αναζήτησε στην έρημο. Γύρισε μόνος του. Μια ημέρα μεγάλης ειδωλολατρικής εορτής, όταν όλη η πόλη ήταν συγκεντρωμένη στα θεάματα και στις ιπποδρομίες, ο Μηνάς κατέβηκε από το βουνό, μπήκε στη μέση του πλήθους και ανέβηκε σε ψηλό σημείο, για να τον βλέπουν όλοι. Φώναξε τον λόγο του Προφήτη Ησαΐα για τον Θεό, ο Οποίος αφήνει να Τον βρουν εκείνοι που δεν Τον ζητούσαν (Ησ. 65, 1). Το πλήθος σώπασε και στράφηκε προς αυτόν. Όταν τον οδήγησαν μπροστά στον ηγεμόνα Πύρρο, ομολόγησε ότι είναι δούλος του Ιησού Χριστού, και ένας από τους στρατιώτες τον αναγνώρισε και είπε ότι είναι ο Μηνάς, εκείνος που υπηρετούσε υπό τον τριβούνο Φιρμιλιανό.
Ο ηγεμόνας τον κράτησε στη φυλακή ώσπου να τελειώσουν οι εορτές. Έπειτα προσπάθησε να τον κερδίσει με υποσχέσεις για τιμές και δώρα. Βλέποντας ότι δεν μπορεί να τον μετακινήσει, τον παρέδωσε στα βασανιστήρια. Τον μάρτυρα τον έδειραν με βούνευρα, τον κρέμασαν σε ξύλο και του ξέσκισαν το σώμα με σιδερένια νύχια. Του έτριψαν τις πληγές με τρίχινο ύφασμα, τον έκαψαν με λαμπάδες και τον έσυραν πάνω σε σιδερένια καρφιά. Όλο αυτό το διάστημα ομολογούσε τον Χριστό και απαντούσε στους βασανιστές με τα λόγια του Σωτήρος για εκείνους που μπορούν να σκοτώσουν το σώμα, αλλά την ψυχή δεν μπορούν να την αγγίξουν (Ματθ. 10, 28). Στο τέλος τον αποκεφάλισαν έξω από την πόλη και έριξαν το σώμα του στη φωτιά. Οι χριστιανοί έβγαλαν από τη φωτιά ό,τι είχε απομείνει και φύλαξαν τα άγια λείψανα με τιμή.
Για το έτος οι πηγές δεν συμφωνούν. Το ελληνικό Μαρτύριο τοποθετεί τον θάνατό του στην αρχή της βασιλείας του Διοκλητιανού. Η παράδοση της Αιγύπτου δίνει το έτος 296. Σε νεότερα κείμενα συναντάται και το έτος 309. Ημέρα της μνήμης του είναι η 11η Νοεμβρίου. Οι Αιγύπτιοι την ονομάζουν, κατά το δικό τους ημερολόγιο, 15η του μηνός Αθύρ, ημέρα που σήμερα πέφτει στις 24 Νοεμβρίου του πολιτικού ημερολογίου. Την ίδια ημέρα, 24 Νοεμβρίου, τον εορτάζουν και οι Ορθόδοξες Εκκλησίες που ακολουθούν το παλαιό ημερολόγιο, επειδή τότε είναι γι' αυτές 11 Νοεμβρίου.
Τι διασώζει η παράδοση της Αιγύπτου
Το ελληνικό Μαρτύριο δεν λέει τίποτε για την παιδική ηλικία του μάρτυρα. Αυτά τα μαθαίνουμε από τα κείμενα που σώθηκαν στην Αίγυπτο: ένα Μαρτύριο στην κοπτική γλώσσα, ένα εγκώμιο που φέρει το όνομα ενός Κόπτη αρχιεπισκόπου Αλεξανδρείας Ιωάννη, του 7ου ή του 8ου αιώνα, ο οποίος είχε διατελέσει προηγουμένως οικονόμος του ναού στον τάφο, και τα συναξάρια της Αιγύπτου και της Αιθιοπίας, που ακολουθούν το εγκώμιο αυτό.
Σύμφωνα με αυτά, ο Μηνάς γεννήθηκε στην πόλη Νικίου, στο Δέλτα του Νείλου. Ο πατέρας του, ο Ευδόξιος, ήταν αξιωματούχος, και η μητέρα του ονομαζόταν Ευφημία. Ήταν και οι δύο χριστιανοί και για πολύ καιρό δεν είχαν παιδιά. Σε μια εορτή της Θεοτόκου η Ευφημία προσευχήθηκε με δάκρυα μπροστά στην εικόνα της να της χαριστεί γιος, και άκουσε μια φωνή που είπε: «Αμήν». Από τη λέξη αυτή, λέει η παράδοση, δόθηκε στο βρέφος το όνομα Μηνάς.
Τον Ευδόξιο τον συκοφάντησε ο ίδιος ο αδελφός του, και τον έστειλαν αξιωματούχο μακριά από το σπίτι του, στη Φρυγία. Εκεί μεγάλωσε το παιδί, μαθαίνοντας τις Γραφές από τον πατέρα του. Στα έντεκα έμεινε ορφανός από πατέρα, και λίγο αργότερα και από μητέρα. Την περιουσία που του άφησαν τη μοίρασε στους φτωχούς. Στα δεκαπέντε τον πήραν στον στρατό, και για την αξία του έγινε σύντομα δεύτερος μετά τον διοικητή.
Η παράδοση της Αιγύπτου διηγείται επίσης το όραμα στην έρημο. Ενώ ασκήτευε στη μοναξιά, ο Μηνάς είδε τον ουρανό ανοιγμένο και τους μάρτυρες να λαμβάνουν στεφάνια, και μια φωνή του υποσχέθηκε τρία στεφάνια: ένα για την παρθενία, ένα για την υπομονή στα βασανιστήρια και ένα για το μαρτύριο. Μετά το όραμα αυτό επέστρεψε στην πόλη.
Πώς γράφτηκε το Μαρτύριο
Ο προσεκτικός αναγνώστης του ελληνικού Μαρτυρίου θα παρατηρήσει κάτι που οι μελετητές έχουν επισημάνει εδώ και περισσότερα από εκατό χρόνια. Η σκηνή στο θέατρο, με τις ιπποδρομίες που το πλήθος τις εγκαταλείπει και με την κραυγή από τον Προφήτη Ησαΐα, βρίσκεται σχεδόν αυτούσια στο εγκώμιο που εκφώνησε ο Μέγας Βασίλειος για τον Μάρτυρα Γόρδιο από την Καισάρεια της Καππαδοκίας. Και ο Γόρδιος είχε υπάρξει στρατιώτης, και εκείνος είχε αποσυρθεί στην έρημο, και εκείνος είχε κατεβεί στη μέση της πόλης σε ημέρα εορτής.
Εκείνος που κατέγραψε το μαρτύριο του Αγίου Μηνά έζησε πολλές δεκαετίες μετά τον θάνατο του μάρτυρα και δεν είχε μπροστά του σημειώσεις αυτόπτη. Είχε τη μνήμη που διαφύλαξε η Εκκλησία: έναν Αιγύπτιο στρατιώτη, που θανατώθηκε για τον Χριστό στη Φρυγία, την 11η Νοεμβρίου. Τη μνήμη αυτή την έντυσε με τα λόγια ενός μεγάλου διδασκάλου της Εκκλησίας, όπως συνηθιζόταν την εποχή εκείνη. Γι' αυτό οι λεπτομέρειες της σκηνής δεν πρέπει να διαβάζονται σαν αναφορά γραμμένη επί τόπου.
Η ίδια η Εκκλησία της Αλεξάνδρειας γνώριζε ότι για τον Άγιο Μηνά είχαν γραφεί πολλά και διάφορα. Ο αρχιεπίσκοπος Ιωάννης αρχίζει το εγκώμιό του λέγοντας ότι πολλοί έγραψαν για τον μάρτυρα χωρίς γνώση. Απορρίπτει, για παράδειγμα, τη γνώμη ορισμένων ότι ο Μηνάς ήταν καμηλιέρης, γνώμη που άλλα αιγυπτιακά κείμενα ωστόσο τη διατηρούν. Μερικά από τα κείμενα αυτά δεν αναφέρουν καν τη Φρυγία και τοποθετούν τη ζωή και τον θάνατο του μάρτυρα στην ίδια την περιοχή της Μαρεώτιδας, όπου βρίσκεται ο τάφος του.
Πρέπει λοιπόν να ειπωθεί καθαρά τι ανήκει στη διήγηση και τι στέκεται σε στέρεο θεμέλιο. Τα ονόματα των γονέων, την ηλικία στην οποία κατατάχθηκε, τα λόγια που αντάλλαξε με τον ηγεμόνα και τον δρόμο των λειψάνων τα έχουμε μόνο από τα κείμενα αυτά, τα οποία δεν συμφωνούν πλήρως μεταξύ τους. Οι διαφορές αφορούν τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι διηγήθηκαν τη ζωή του μάρτυρα. Δεν αγγίζουν αυτό που η Εκκλησία ομολογεί από την αρχή: ότι ο Μηνάς έδωσε τη ζωή του για τον Χριστό και ότι είναι ζωντανός και ταχύς στη βοήθεια. Και για την αρχαιότητα και την έκταση της τιμής του έχουμε μαρτυρίες που δεν τις έγραψε ένας μόνο άνθρωπος: τους ναούς που υψώθηκαν πάνω από τον τάφο, τις επιγραφές και τα φιαλίδια που οι προσκυνητές μετέφεραν, επί τριακόσια χρόνια, σε όλο τον χριστιανικό κόσμο.
Ο δρόμος προς την Αίγυπτο και ο τάφος στη Μαρεώτιδα
Το πώς έφτασε το σώμα του μάρτυρα από τη Φρυγία στην Αίγυπτο, η παράδοση το διηγείται ως εξής. Το στράτευμα στο οποίο είχε υπηρετήσει ο Μηνάς στάλθηκε πίσω, για να υπερασπιστεί την περιοχή της Μαρεώτιδας, κοντά στην Αλεξάνδρεια, από τις επιδρομές των φυλών της ερήμου. Οι χριστιανοί στρατιώτες πήραν μαζί τους τα λείψανα ως προστασία. Στη θάλασσα σηκώθηκαν από τον βυθό θηρία με μακρύ λαιμό, σαν καμήλες, και απλώνονταν προς το πλοίο. Από τα άγια λείψανα βγήκε φωτιά και τα έδιωξε.
Όταν πέρασε ο κίνδυνος της επιδρομής, ο διοικητής θέλησε να πάρει τα λείψανα μακρύτερα. Η καμήλα πάνω στην οποία τα είχαν τοποθετήσει δεν ήθελε πια να σηκωθεί. Έφεραν άλλη, και έπειτα άλλη, και καμία δεν κουνήθηκε. Οι άνθρωποι κατάλαβαν ότι ο άγιος είχε διαλέξει τον τόπο του και τον έθαψαν εκεί, στην έρημο, νοτιοδυτικά της Αλεξάνδρειας.
Από εδώ προέρχεται ο τρόπος με τον οποίο εικονίζεται ο Άγιος Μηνάς στις αρχαιότερες εικόνες: στέκεται όρθιος, με στρατιωτική ενδυμασία, με τα χέρια υψωμένα σε προσευχή, και στα πόδια του, δεξιά και αριστερά, βρίσκονται δύο γονατισμένες καμήλες. Ο αρχιεπίσκοπος Ιωάννης γράφει ότι την πρώτη εικόνα την έφτιαξε πάνω σε ξύλινη σανίδα ο ίδιος ο διοικητής του στρατεύματος και ότι τα ζώα στα πόδια του αγίου είναι τα θηρία της θάλασσας. Οι περισσότεροι είδαν σ' αυτά τις καμήλες που δεν θέλησαν να φύγουν από κοντά του.
Ο τόπος ξεχάστηκε για ένα διάστημα. Το Συναξάρι διηγείται ότι ένας βοσκός είδε ένα ψωριασμένο πρόβατό του να κυλιέται στο χώμα εκείνου του τόπου και να σηκώνεται θεραπευμένο. Το εγκώμιο λέει ότι η πρώτη θεραπεία ήταν ενός παιδιού χωλού εκ γενετής, που αποκοιμήθηκε δίπλα στον τάφο, κάτω από το αναμμένο καντήλι. Η είδηση διαδόθηκε και οι άρρωστοι άρχισαν να έρχονται. Πάνω από τον τάφο υψώθηκε πρώτα ένα μικρό παρεκκλήσι, με ένα καντήλι που έκαιγε ακοίμητο. Από το λάδι του έπαιρναν οι προσκυνητές για τους αρρώστους τους στο σπίτι.
Η μαρμάρινη πόλη στην έρημο
Αυτό που ακολούθησε ήταν ένα από τα μεγαλύτερα προσκυνήματα που γνώρισε ο αρχαίος χριστιανικός κόσμος. Σήμερα ονομάζεται Αμπού Μηνά και βρίσκεται περίπου σαράντα πέντε χιλιόμετρα νοτιοδυτικά της Αλεξάνδρειας.
Η αιγυπτιακή παράδοση συνδέει τον πρώτο ναό με τον Μέγα Αθανάσιο και τον αυτοκράτορα Ιοβιανό. Οι αρχαιολόγοι βρήκαν τα παλαιότερα ίχνη τιμής του τάφου στο τέλος του 4ου αιώνα, και τον πρώτο ναό που χτίστηκε πάνω του στο πρώτο μισό του 5ου. Οι ανασκαφές έδειξαν επίσης ότι ο τάφος βρισκόταν μέσα σε ένα λαξευτό υπόγειο ταφικό συγκρότημα με πολλούς θαλάμους, παλαιότερο από τον εκχριστιανισμό της περιοχής. Ο μάρτυρας, επομένως, τοποθετήθηκε σε έναν τόπο ταφής που υπήρχε από πριν. Το εγκώμιο λέει ότι επί αρχιεπισκόπου Θεοφίλου και αυτοκράτορος Αρκαδίου ο ναός μεγάλωσε, επειδή δεν χωρούσε πια το πλήθος. Ο αυτοκράτορας Ζήνων, προς το τέλος του 5ου αιώνα, έχτισε γύρω του μια πόλη, εγκατέστησε εκεί φρουρά χιλίων διακοσίων στρατιωτών εναντίον των ληστών της ερήμου και χάρισε στον ναό εισοδήματα. Επί αυτοκράτορος Αναστασίου, ένας έπαρχος έχτισε στην όχθη της λίμνης Μαρεώτιδας ένα λιμάνι με ξενώνες, αγορές και ποτίστρες, για όσους έρχονταν με πλοίο από την Αλεξάνδρεια. Επί Ιουστινιανού υψώθηκε πάνω από τον τάφο ένας νέος ναός με τέσσερις κόγχες.
Οι ανασκαφές έφεραν στο φως όλα αυτά: τη Μεγάλη Βασιλική, τον ναό πάνω από την κρύπτη, ένα βαπτιστήριο ανακαινισμένο τρεις φορές, λουτρά, ξενώνες για τους προσκυνητές, δρόμους με κιονοστοιχίες και εργαστήρια αγγειοπλαστών. Ο Γερμανός αρχαιολόγος Peter Grossmann, που εργάστηκε εκεί επί δεκαετίες, έδειξε ότι η Αμπού Μηνά ήταν πόλη προσκυνητών, που μεγάλωσε γύρω από έναν τάφο, και όχι μοναστήρι.
Ο τόπος υπέφερε κατά την περσική εισβολή, τον 7ο αιώνα, και μετά την αραβική κατάκτηση το προσκύνημα λιγόστεψε. Η πόλη κατοικήθηκε ακόμη ως τον 11ο–12ο αιώνα περίπου· έπειτα τη σκέπασε η άμμος. Την ξαναβρήκε μόλις το 1905 ο Carl Maria Kaufmann. Από το 1979 περιλαμβάνεται στον κατάλογο της παγκόσμιας κληρονομιάς. Το 2001 εντάχθηκε στα μνημεία που κινδυνεύουν, επειδή το νερό της άρδευσης είχε ανεβάσει τον υδροφόρο ορίζοντα και γκρέμιζε τους τοίχους. Ύστερα από έργα για το κατέβασμα του νερού, αφαιρέθηκε από τον κατάλογο αυτόν τον Ιούλιο του 2025.
Τα φιαλίδια των προσκυνητών
Όποιος ερχόταν στην Αμπού Μηνά δεν έφευγε χωρίς ευλογία. Οι αγγειοπλάστες του τόπου έφτιαχναν μικρά πήλινα φιαλίδια, πλακουτσωτά, με δύο λαβές, που είχαν αποτυπωμένη τη μορφή του αγίου ανάμεσα στις δύο καμήλες. Σε μερικά είναι γραμμένο στα ελληνικά: «Εὐλογία τοῦ Ἁγίου Μηνᾶ». Μέσα σ' αυτά οι προσκυνητές έπαιρναν στο σπίτι τους νερό ή λάδι από τον τάφο. Τα φιαλίδια κατασκευάζονταν από το 480 περίπου ως το 650 περίπου.
Είναι η πιο καθαρή μαρτυρία για το πόσο μακριά είχε φτάσει η ευλάβεια προς τον Άγιο Μηνά. Βρέθηκαν σε όλη την Αίγυπτο, στην Κωνσταντινούπολη, στη Θεσσαλονίκη, στις ακτές της Δαλματίας, στην Ακυληία, στην Παννονία και στην Κριμαία. Βρέθηκαν και στον Κάτω Δούναβη: ένα στο κάστρο της Capidava και τρία στην Τόμιδα, τη σημερινή Κωνστάντζα της Ρουμανίας. Οι αρχαιολόγοι τα συνδέουν με προσκυνητές ή με εμπόρους που ταξίδευαν διά θαλάσσης ανάμεσα σ' εκείνη την ακτή και την Αλεξάνδρεια. Μερικά ακόμη φυλάσσονται στα μουσεία της Τιμισοάρας και του Σιμπίου, αλλά γι' αυτά δεν είναι βέβαιο πού βρέθηκαν.
Δεν γνωρίζουμε ποιος τα έφερε ούτε τι είχε απομείνει μέσα τους όταν έφτασαν. Γνωρίζουμε όμως ότι, ήδη από τον 6ο και τον 7ο αιώνα, φιαλίδια με τη μορφή του Αγίου Μηνά έφταναν ως τον Κάτω Δούναβη. Η ευλάβεια προς αυτόν έφτασε στα μέρη εκείνα πολύ πριν από τα δικά μας χρόνια.
Τα θαύματα και η προστασία των αδικημένων
Οι ιερείς του τάφου συγκέντρωσαν γραπτώς τα θαύματα του αγίου. Η ελληνική συλλογή, που φέρει το όνομα του αρχιεπισκόπου Αλεξανδρείας Τιμοθέου, περιέχει δεκατρία θαύματα. Οι νεότερες έρευνες τοποθετούν την αρχή της στην Αμπού Μηνά, στο δεύτερο μισό του 6ου αιώνα, και τη μορφή με τα δεκατρία θαύματα μετά το έτος 614. Πριν από το 641 είχε ήδη μεταφραστεί στα κοπτικά, όπου αποδόθηκε στον Θεόφιλο και αυξήθηκε σε δεκαεπτά θαύματα. Η συλλογή σώζεται σε δεκάδες ελληνικά χειρόγραφα και μεταφράστηκε αργότερα στα αρμενικά, στα αιθιοπικά και στα σλαβονικά. Μερικά από τα θαύματα αυτά πέρασαν, μέσα από τα Συναξάρια, και στα βιβλία που διαβάζουν σήμερα οι ορθόδοξοι χριστιανοί.
Όποιος τα διαβάσει το ένα μετά το άλλο καταλαβαίνει από πού προέρχεται η φήμη του ως προστάτη των αδικημένων. Τα περισσότερα μιλούν για ανθρώπους που αδικήθηκαν.
Ένας πλούσιος από την Ισαυρία πήγαινε να προσκυνήσει στον τάφο και κατέλυσε για τη νύχτα σε ένα πανδοχείο στην όχθη της λίμνης. Ο πανδοχέας τον σκότωσε για το πουγκί με τα χρήματα, έκοψε το σώμα του σε κομμάτια και το έκρυψε σε ένα καλάθι. Ο άγιος ήρθε έφιππος, με μορφή αυτοκρατορικού αξιωματούχου, ζήτησε το καλάθι, προσευχήθηκε και ανέστησε τον σκοτωμένο. Ο φονιάς ομολόγησε την πράξη του μπροστά σε όλους και έμεινε μοναχός στον τάφο ως τον θάνατό του.
Ένας Εβραίος έμπορος από την Αλεξάνδρεια άφησε σε έναν χριστιανό φίλο του ένα πουγκί με χρυσάφι, για φύλαξη. Όταν γύρισε, ο χριστιανός αρνήθηκε ότι το είχε πάρει και ορκίστηκε ψέματα μέσα στον ίδιο τον ναό του αγίου. Τότε ο μάρτυρας εμφανίστηκε, έφιππος, στη γυναίκα εκείνου που είχε ορκιστεί και την έκανε να στείλει πίσω το πουγκί. Ο Εβραίος βαπτίστηκε. Ο χριστιανός έδωσε στον ναό τη μισή του περιουσία και έζησε από τότε με μετάνοια.
Ένας πλούσιος έκλεψε το μοναδικό πρόβατο μιας φτωχής χήρας και ορκίστηκε στον τάφο ότι δεν το πήρε. Βγαίνοντας από την κρύπτη, παρέλυσαν τα χέρια και τα πόδια του, και ομολόγησε την κλοπή.
Μια γυναίκα ονόματι Σοφία πήγαινε μόνη της στον τάφο, και στον δρόμο ένας στρατιώτης θέλησε να τη βιάσει. Εκείνη επικαλέστηκε τον άγιο. Ο μάρτυρας εμφανίστηκε, τη λύτρωσε και οδήγησε τον στρατιώτη ως τον ναό, όπου εκείνος έκλαιγε την αμαρτία του σε όλη του τη ζωή.
Ένας άνθρωπος είχε τάξει στον άγιο ένα ασημένιο σκεύος και έπειτα το κράτησε για τον εαυτό του. Ο υπηρέτης του έπεσε στη θάλασσα με το σκεύος στα χέρια και βγήκε ζωντανός στη στεριά. Άλλος είχε τάξει το μικρό μιας στείρας καμήλας και ξέχασε το τάμα του. Ένας προσκυνητής αρπάχτηκε από το στόμα ενός κροκοδείλου. Ένας χωλός και μια βουβή γυναίκα θεραπεύτηκαν την ίδια νύχτα δίπλα στον τάφο.
Σε όλα αυτά ο Άγιος Μηνάς έρχεται γρήγορα, τις περισσότερες φορές έφιππος, και αποδίδει δικαιοσύνη στον αδύναμο. Πρέπει όμως να δούμε και πώς καταλήγουν οι ένοχοι. Ο φονιάς γίνεται μοναχός. Εκείνος που ορκίστηκε ψέματα μοιράζει την περιουσία του και μετανοεί. Ο στρατιώτης μένει κοντά στον ναό ως τον θάνατό του. Ο άγιος δεν παραδίδει στην απώλεια εκείνους που έκαναν το κακό. Τους σταματά, τους φανερώνει και τους φέρνει σε μετάνοια. Στον αδικημένο επιστρέφει ό,τι του πήραν, και στον αδικητή επιστρέφει την ψυχή του.
Γιατί ονομάζεται Μεγαλομάρτυς
Στον διωγμό του Διοκλητιανού πέθαναν για τον Χριστό χιλιάδες χριστιανοί. Πολλοί υπέμειναν βασανιστήρια εξίσου βαριά με του Αγίου Μηνά, και για τους περισσότερους δεν μας σώθηκε ούτε το όνομα. Μπορεί κάποιος να αναρωτηθεί γιατί η Εκκλησία ονομάζει αυτόν μεγαλομάρτυρα και άλλους απλώς μάρτυρες.
Το όνομα αυτό δεν μετρά τα βασανιστήρια ούτε μετρά την αγιότητα. Το μέτρο τους το γνωρίζει μόνο ο Θεός. Η Εκκλησία δεν κατέταξε ποτέ τους αγίους σε βαθμίδες με απόφαση και δεν είχε κάποια τάξη σύμφωνα με την οποία να απονέμει τον τίτλο αυτόν. Με τον καιρό κράτησε το όνομα του μεγαλομάρτυρα για ορισμένους από τους μάρτυρες των οποίων η ομολογία, το μαρτύριο και η τιμή απέκτησαν ιδιαίτερη σημασία στη ζωή της. Είναι εκείνοι στους οποίους προσέτρεξε όλος ο χριστιανικός κόσμος, και όχι μόνο η πόλη όπου μαρτύρησαν: ο Γεώργιος, ο Δημήτριος, ο Θεόδωρος, ο Παντελεήμων, η Αικατερίνη, η Βαρβάρα, ο Μηνάς. Σε όλους φαίνεται το ίδιο πράγμα: πολλά θαύματα μετά τον θάνατο και ένας ολόκληρος λαός που τους καλεί σε βοήθεια.
Στον Άγιο Μηνά, οι λόγοι για τους οποίους η τιμή του απλώθηκε τόσο πολύ φαίνονται καθαρά στις πηγές. Ο πρώτος είναι τα θαύματα στον τάφο. Τα πλήθη ήρθαν για τις θεραπείες, και τα κείμενα για τη ζωή του γράφτηκαν αργότερα, για όσους έρχονταν. Ο δεύτερος είναι ο τόπος. Ο τάφος βρισκόταν κοντά στην Αλεξάνδρεια, ένα από τα μεγαλύτερα λιμάνια του τότε κόσμου, και οι έμποροι και οι ναυτικοί που περνούσαν από εκεί μετέφεραν την είδηση ως τα πέρατα της αυτοκρατορίας. Ο τρίτος είναι τα φιαλίδια, με τα οποία η ευλογία του αγίου έφτανε στα σπίτια ανθρώπων που δεν είχαν δει ποτέ την Αίγυπτο. Ο τέταρτος είναι το βιβλίο των θαυμάτων, μεταφρασμένο σχεδόν σε όλες τις γλώσσες της χριστιανικής Ανατολής. Και ο τελευταίος είναι το είδος της βοήθειάς του. Αποδίδει δικαιοσύνη σε όσους τους έκλεψαν, τους εξαπάτησαν και τους αδίκησαν, και από τέτοιες θλίψεις έχει μερίδιο κάθε άνθρωπος.
Πέρα από όλους αυτούς τους λόγους μένει το θέλημα του Θεού, ο Οποίος φανερώνει τους αγίους Του όπως θέλει. Άλλους τους κάνει γνωστούς σε όλο τον κόσμο, για την ωφέλεια των πολλών. Άλλους τους κρατά κρυμμένους ως την έσχατη ημέρα. Η δόξα τους στον ουρανό δεν εξαρτάται από το πόσο γνωστοί είναι στη γη. Γι' αυτό η Εκκλησία όρισε την Κυριακή των Αγίων Πάντων, κατά την οποία τιμά και εκείνους που δεν τους γνωρίζει με το όνομά τους.
Η τιμή του στον κόσμο
Η ευλάβεια προς τον Άγιο Μηνά πέρασε γρήγορα πέρα από την Αίγυπτο. Στη Ρώμη, τον 6ο αιώνα, υπήρχε ναός του στον δρόμο προς την Όστια, κοντά στον τάφο του Αγίου Αποστόλου Παύλου. Στη χριστιανική Νουβία, ένα χειρόγραφο του 10ου–12ου αιώνα διασώζει ένα θαύμα του αγίου στην παλαιά νουβική γλώσσα, με τη μορφή του έφιππη σχεδιασμένη σε ένα φύλλο. Η Αιθιοπία τον εορτάζει την ίδια ημέρα με την Αίγυπτο. Στη Ρωσία, τα θαύματά του μπήκαν στα Μεγάλα Μηναία του μητροπολίτη Μακαρίου.
Στην Κρήτη, ο Άγιος Μηνάς είναι ο πολιούχος του Ηρακλείου. Τη νύχτα του Πάσχα του 1826, ενώ οι χριστιανοί ήταν συγκεντρωμένοι στον ναό του για την ακολουθία της Αναστάσεως, οι Τούρκοι της πόλης ετοιμάζονταν να τους σφάξουν. Ένας γέροντας καβαλάρης, με γυμνό σπαθί, έκανε τον γύρο του ναού και τους έτρεψε σε φυγή. Οι Τούρκοι νόμισαν ότι ήταν ένας από τους προκρίτους τους, αλλά εκείνος δεν είχε βγει τη νύχτα αυτή από το σπίτι του. Το θαύμα τιμάται στο Ηράκλειο κάθε χρόνο, την Τρίτη της Διακαινησίμου.
Ένα άλλο θαύμα διηγούνται για το έτος 1942. Ο γερμανικός στρατός είχε φτάσει στο Ελ Αλαμέιν, στον δρόμο προς την Αλεξάνδρεια. Τα ελληνικά συναξάρια ιστορούν ότι, τη νύχτα πριν από τη μάχη, κάποιοι είδαν τον Άγιο Μηνά να βγαίνει από τα ερείπια του ναού του και να μπαίνει στο γερμανικό στρατόπεδο επικεφαλής ενός καραβανιού από καμήλες. Στις 11 Νοεμβρίου 1942, ο ορθόδοξος Πατριάρχης Αλεξανδρείας Χριστόφορος Β΄ ευχαρίστησε τον Θεό, στην εορτή του αγίου, για τη λύτρωση της πόλης.
Κοντά στα ερείπια της Αμπού Μηνά, ο Κόπτης πατριάρχης Κύριλλος ΣΤ΄ έθεσε τον Νοέμβριο του 1959 τον θεμέλιο λίθο ενός νέου μοναστηριού. Το 1962 μεταφέρθηκε εκεί ένα μέρος των λειψάνων που οι Αιγύπτιοι είχαν φυλάξει επί αιώνες σε έναν ναό του αγίου στο Κάιρο.
Τεμάχια των λειψάνων του Αγίου Μηνά βρίσκονται σήμερα σε πολλούς τόπους: στο Ηράκλειο, στο Άγιον Όρος, στην Κύπρο, στη Ρωσία. Στο Βουκουρέστι, ο ναός του Αγίου Μηνά (Sfântul Mina-Vergu), χτισμένος το 1724–1725, φυλάσσει από το 1874 τεμάχια που μεταφέρθηκαν από τη Σκήτη του Τιμίου Προδρόμου στον Άθω, και την ημέρα της εορτής χιλιάδες άνθρωποι περιμένουν στη σειρά για να προσκυνήσουν. Τεμάχια υπάρχουν επίσης στον μητροπολιτικό ναό του Ιασίου και στη Σουτσεάβα.
Μερικές διευκρινίσεις
Επειδή για τον Άγιο Μηνά γράφονται πολλά και βιαστικά, μερικά λάθη πολλαπλασιάστηκαν με την επανάληψη.
Η Φρυγία, όπου μαρτύρησε ο άγιος, είναι περιοχή της Μικράς Ασίας και όχι επαρχία της Αφρικής. Η σύγχυση προέρχεται από τον τρόπο με τον οποίο γράφτηκε το όνομα στις αραβικές και αιθιοπικές πηγές.
Η πόλη Νικίου, όπου κατά την παράδοση γεννήθηκε, βρισκόταν στο Δέλτα του Νείλου και όχι στη Μέμφιδα.
Ο Άγιος Μηνάς δεν μπορούσε να συναντήσει στην έρημο τον Άγιο Μακάριο τον Αιγύπτιο, όπως διαβάζει κανείς σε ορισμένες σελίδες. Ο Άγιος Μακάριος γεννήθηκε γύρω στο έτος 300, δηλαδή στα χρόνια που ο Άγιος Μηνάς λάμβανε το στεφάνι του μαρτυρίου.
Η Εκκλησία τιμά και άλλον μάρτυρα με το ίδιο όνομα: τον Άγιο Μηνά τον Καλλικέλαδο, από την Αλεξάνδρεια, ο οποίος μαρτύρησε μαζί με τον Ερμογένη και τον Εύγραφο και εορτάζεται στις 10 Δεκεμβρίου. Είναι δύο διαφορετικοί άγιοι. Ο προστάτης των αδικημένων είναι εκείνος της 11ης Νοεμβρίου.
Το τοπωνύμιο Ελ Αλαμέιν σημαίνει στα αραβικά «οι δύο σημαίες» και δεν προέρχεται από το όνομα του αγίου. Ο τόπος απέχει περίπου εβδομήντα χιλιόμετρα από την Αμπού Μηνά.
Πώς προσευχόμαστε στον Άγιο Μηνά
Το να ζητάς βοήθεια από τον Άγιο Μηνά όταν σε έκλεψαν, σε εξαπάτησαν ή σε αδίκησαν στο δικαστήριο είναι πράγμα παλαιό και καλό. Έτσι έκαναν οι χριστιανοί της Αλεξάνδρειας πριν από χίλια πεντακόσια χρόνια, και τα θαύματα στον τάφο είναι ακριβώς η απάντηση σε τέτοιες προσευχές. Η Εκκλησία ποτέ δεν ντράπηκε να ζητήσει από έναν άγιο κάτι συγκεκριμένο.
Άλλο είναι αυτό που χαλά την προσευχή. Η προσευχή προς αυτόν δεν είναι ένας τύπος που, αν ειπωθεί τρεις φορές την ημέρα, εκπληρώνει κάθε επιθυμία, όπως υπόσχονται ορισμένες σελίδες. Και η συνήθεια, που συναντάται σε κάποια μέρη, να κολλούν το κερί ανάποδα, για να πέσει το κακό πάνω στον εχθρό, δεν έχει τίποτε από το πνεύμα της Εκκλησίας. Είναι το ακριβώς αντίθετο από αυτό που έκανε ο άγιος. Εκείνος έφερε τους κλέφτες και τους φονιάδες σε μετάνοια. Όποιος προσεύχεται σ' αυτόν για τη ζημιά του οφείλει να προσευχηθεί και για εκείνον που τον ζημίωσε, ώστε ο Θεός να τον επιστρέψει.
Υπάρχει και κάτι ακόμη που μαθαίνουμε από αυτόν, μεγαλύτερο από κάθε βοήθεια στη θλίψη. Ο Άγιος Μηνάς ήταν κρυμμένος στο βουνό και κανείς δεν τον αναζητούσε. Μπορούσε να μείνει εκεί. Κατέβηκε μόνος του στην πόλη, την ημέρα που όλοι διασκέδαζαν χωρίς Θεό, και είπε μεγαλόφωνα σε Ποιον ανήκει. Έπειτα υπέμεινε τα χτυπήματα, το σίδερο και τη φωτιά χωρίς να πάρει πίσω τον λόγο του. Για την ομολογία αυτή η Εκκλησία τον ονομάζει μεγαλομάρτυρα.
Άγιε Μεγαλομάρτυς Μηνά, πρέσβευε Χριστώ τω Θεώ υπέρ ημών.
Πηγές και βιβλιογραφία
- Το ελληνικό Μαρτύριο του Αγίου Μηνά (BHG 1254), έκδ. K. Krumbacher, Miscellen zu Romanos, Μόναχο, 1907· περίληψη και σχολιασμός στη βάση δεδομένων The Cult of Saints in Late Antiquity, Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, εγγραφή E06942.
- Τα Θαύματα του Αγίου Μηνά, υπό το όνομα του Τιμοθέου Αλεξανδρείας (BHG 1256–1269), έκδ. I. Pomialovskii, 1900· The Cult of Saints in Late Antiquity, εγγραφές E07440–E07449 και E07454.
- J. Drescher, Apa Mena. A Selection of Coptic Texts Relating to St. Menas, Κάιρο, 1946 (το κοπτικό Μαρτύριο, τα Θαύματα και το Εγκώμιο)· The Cult of Saints in Late Antiquity, εγγραφές E01222 και E01223.
- E. A. Wallis Budge, Texts Relating to Saint Mêna of Egypt and Canons of Nicaea in a Nubian Dialect, Λονδίνο, 1909 (το νουβικό χειρόγραφο και τα αιθιοπικά κείμενα).
- The Coptic Encyclopedia, λήμμα «Menas the Miracle Maker, Saint».
- P. Grossmann, «The Pilgrimage Center of Abû Mînâ», στο: D. Frankfurter (επιμ.), Pilgrimage and Holy Space in Late Antique Egypt, Leiden, 1998· ανασκαφικές εκθέσεις του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου.
- E. Wipszycka, «The Birth of the Cult of St Menas», Vox Patrum 94 (2025), σσ. 9–34.
- P. Piwowarczyk, «Prolegomena to the Study of the Miracles of St Menas», Vox Patrum 94 (2025), σσ. 35–64.
- Οι υπόλοιπες μελέτες στο Vox Patrum 94 (2025), τεύχος αφιερωμένο στα θαύματα του Αγίου Μηνά στις παραδόσεις της χριστιανικής Ανατολής (J. και F. Doroszewski, J. Stradomski, R. Zarzeczny, M. Cichoń, N. Aleksidze, A. Deptuła, H. Miyokawa).
- D. Tănase, «Observații cu privire la ploscuțele de pelerini cu reprezentarea Sfântului Mina…», Analele Banatului, S.N., XXVI, 2018, σσ. 65–77.
- Μέγας Βασίλειος, Ομιλία εις Γόρδιον τον Μάρτυρα (PG 31, 489–508).
- Martiriul Sfântului și slăvitului Mare Mucenic Mina, ρουμανική μετάφραση της μοναχής Parascheva Enache, στο: Canoane la Sfântul Mare Mucenic Mina, Doxologia, Ιάσιο, 2024.
- UNESCO, Επιτροπή Παγκόσμιας Κληρονομιάς, 47η σύνοδος (Παρίσι, Ιούλιος 2025), απόφαση για την Αμπού Μηνά.
